Кіріспе

Англияның 1258 жылғы жазбаша конституциясы – Оксфорд ережелері. Бұл ережелер 1258 жылғы Оксфорд Парламенті кезінде Англия королі Генрих III пен оның барондары арасындағы дауды шешу мақсатымен әзірленген конституциялық реформалар еді. Реформалардың мақсаты корольдің заң үстемдігін сақтап, барондардың кеңесімен басқаруын қамтамасыз ету болды. Корольге кеңес беру, оны бақылау және министрлердің жұмысын қадағалау үшін он бес бароннан тұратын кеңес сайланды. Парламент жылына үш рет жиналуға міндетті болды. Алдыңғы Магна Карта сияқты, Оксфорд ережелері де барондардың монархияға қарсы өз мүдделерін қозғай білу қабілетін көрсетті. Король аталған реформаларды орындаудан бас тартып, нәтижесінде Екінші барон соғысы басталды. Король қарсыластарын жеңіп, корольдік билігін қайта орнатты.

Өмірбаян

Генрих III патша болған кезде ол әлі бала болғандықтан, регенттік үкімет тағайындалды. Уильям Маршал, Пемброктың 1-ші графы және мұрагерлік лорд-маршал, 1219 жылы қайтыс болғанға дейін rector regis et regni (латынша «патша мен корольдіктің басқарушысы») атағын алды. 1223 жылы патша еңбекке қабілетті деп жарияланғаннан кейін регенттік аяқталды. Маршалдың қайтысынан кейін үкіметке бірінші Хьюберт де Бур (1219–1232), содан кейін Питер де Рош (1232–1234) жетекшілік етті. Бұл министрлердің екеуі де өздері мен отбасылары үшін билік пен байлықты жинап, барондыққа наразылық тудырды, нәтижесінде олар қызметтерінен алынды. Министрлерді тағайындау дәстүрлі түрде корольдік құқық болғанмен, Генрихтің регенттік үкіметі Парламенттің келісімін алу тұрғысынан үлгі көрсетті. Магнаттармен байланыстары мен орнаған дәстүрлер мен рәсімдері арқасында, жоғары лауазымдар корольдік билікке бақылау ретінде қызмет етті. Рош билікке келгеннен кейін, тәж жоғары лауазымдарды (юстициар, канцлер, қазынашы) патшалық үйдің лауазымдарына (камергер, киім-кешек сақтаушысы) бағындыру саясатын қабылдады. Бас юстициардың көп бөлігін өкілеттігінен айырылып, сот жүйесіне бақылау жасаумен шектелді. 1234 жылы Стефан де Сегрев қызметтен босатылғаннан кейін лауазым бос қалды. 1238 жылы Лорд-канцлер Ральф Невилл үлкен мөрден айырылды, ол Гардероб клерктеріне тапсырылды. Невиллдің қайтысынан кейін мөр сақтаушыларға берілді, ал канцлерлік лауазымы бос қалды. Үлкен мөр Генрихтің қолында болғандықтан, «патша тек оның үй шаруашылығы клерктерінің икемді әдістерімен шектеуден босатылды». 1240 жылдан кейін патшаның ең жақын кеңесшілері шетелдіктер болды – патшайым Элеонораның Савойлық туыстары және Генрихтің Лузиньяндық жартылай бауырлары. Барондардың арасында шетелдіктер бақылауындағы патша үкіметіне қарсы оппозициялық партия құрылды. Генрихтің екінші ұлы Эдмунд Краучбек үшін Сицилия Корольдігін басып алудың және патшаның қарыздарын өтеу үшін салық салу туралы талаптарына да қарсылық болды.

Талдау

1258 жылғы ережелер ағылшын жалпы құқығының дамуына маңызды әсер етті, қолданыстағы жарлықтар саны арқылы патшалық биліктің кеңеюін белгілі бір дәрежеде шектеді, бірақ корольден бастап қарапайым адамға дейін елдің жалпы құқығының маңыздылығын негізінен растады. Бұл конституциялық құрылымның кемшіліктері болды. Ең маңыздысы – патшаның немесе оның бұйрықтарын орындайтындардың болашақтағы заңбұзушылықтарын болдырмауға ешқандай тетік болмады. Тарихшы Г.О.Сейлз атап көрсетті:

"Патшаның жаңа рөлі де, Он бестің өкілеттігі де ешқашан нақты анықталған жоқ." Заң ғалымы Энн Лион бұл ережелердің "орта ғасырларда және одан кейін де конституциялық өзгерістерге жасалған алғашқы тығырықтар сияқты, толыққанды ойластырылмағандай сезіледі" деді.

Салдары

Келісімнің жазбаша растауы Англияның барлық округтерінің шерифтеріне үш тілде жіберілді: латын, француз және, ең бастысы, орта ағылшын тілінде. Ағылшын тілінің қолданылуы Англия үкіметінің ағылшыншалануын көрсететін болды және осыдан бірнеше онжылдық бұрын болған француз тілінің үстемдігіне қарсы шара ретінде танылды. Норманд жаулауынан екі жүз жыл өткен соң, "Ережелер" ағылшын тілінде жарияланған алғашқы үкіметтік құжаттардың бірі болды. Оксфорд ережелері 1259 жылы Вестминстер ережелерімен бекітіліп, кеңейтілді. Он бес адам жүзеге асырған реформалар үкіметтік өзгерістермен ғана шектелмеді, сонымен қатар патшалық үйдің басқаруын да қамтыды. Барондар үйдің жоғары лауазымды тұлғаларын, мысалы, ұстаздарды ғана емес, сондай-ақ төменгі қызметкерлерді, мысалы, аспаздарды да тағайындады. Генрих қарапайым адам сияқты қарауға бейімделді. Оксфорд ережелерін Генрих 1261 жылы папаның бұйрығының көмегімен күштен шығарды, бұл Екінші барон соғысының (1263–1267) басталуына әкелді. 1264 жылы Льюс шайқасында патша жеңілді, ал Симон де Монфор келесі он екі ай бойы Англияның нақты билеушісіне айналды. Алайда Генрих әлі патша болып қалды, және көтерілісшілер оны тақтан түсіруді ойламады. Оның орнына Монфорт патшаны бақылау үшін жаңа үкімет нысанын бекіту үшін Парламент шақырды. 1264 жылғы маусымда өткен Парламент үш сайлаушыны (Монфорт, Чичестер епископы Стивен Берстед және Глостердің 7-ші графы Гилберт де Клэр) бекітті. Осы үш адам тоғыз кеңесшіні таңдап, олардың кеңесімен патша басқаруға тиіс болды. Сайлаушылар тоғыз кеңесшінің кез келгенін қалауынша алмастыра алатын болды, бірақ сайлаушылардың өзі тек Парламент тарапынан ғана алынып тасталатын еді. Ақырында, соғысты король және оның роялист жақтастары жеңіп алды, ал Оксфорд ережелері 1266 жылы Кенилворт диктатымен соңғы рет жойылды. Дегенмен, барондар бастаған әкімшілік және заңнамалық реформалар Марлборо заңында қабылданып, бекітілді.