Кіріспе

Криминологияға қатысты психиатрияның тар саласы

Сот психиатриясы – психиатрияның тар саласы және криминологиямен байланысты. Ол заң мен психиатрияның қиылысын қамтиды. Американдық Психиатрия және Заң академиясының мәліметінше, ол "азаматтық, қылмыстық, түзету, реттеу немесе заң шығару мәселелеріне қатысты құқықтық жағдайларда ғылыми және клиникалық сараптаманы қолданатын, сондай-ақ тәуекелті бағалау немесе жұмысқа орналастыру сияқты салалардағы мамандандырылған клиникалық консультациялар жүргізетін психиатрияның бір саласы" деп анықталады. Сот психиатры сотқа қатысуға қабілеттілігін анықтау сияқты қызметтерді ұсынады, сондай-ақ қылмыскерлерге дәрі-дәрмек және психотерапия сияқты емдеу түрлерін көрсетеді.

Сот жұмысы

Сот психиатрлары соттармен бірге адамның сотқа қатысуға қабілеттілігін, психикалық ауруларға негізделген қорғаныс шараларын (мысалы, ақыл-естің жоқтығына байланысты қорғаныс) және жаза тағайындау бойынша ұсыныстарды бағалау жөнінде жұмыс істейді. Сот психиатриясындағы қылмыстық сараптаманың екі маңызды саласы – сотқа қатысу қабілеттілігі (CST) және қылмыс жасалған сәттегі психикалық жағдайы (MSO).

Сотталу құзыреті

Сотқа қабілеттілік (CST) – айыпталушының тақыптарды түсіну және адвокатына көмектесуге жетерлік саналылыққа ие екенін анықтауға бағытталған сараптама. АҚШ-та бұл құзыреттілік Құрама Штаттар Конституциясының Бесінші толықтыруында бекітілген, ол әр адамның сотта болуға, өзіне тақып тағушылармен бетпе-бет кездесуге және адвокаттың көмегін алуға құқығын қамтамасыз етеді. Сотқа қабілеттілік, кейде сот төрелігі деп те аталады, үш мақсатқа қызмет етеді: «қылмыстық процестің қадір-қасиетін сақтау, жаңылыс айыптау тәуекелін азайту және айыпталушының шешім қабылдау тәуелсіздігін қорғау». 1960 жылы АҚШ Жоғарғы Соты «Dusky v. United States» ісінде федералды соттар үшін стандартты белгілеп, «тест нәтижесі айыпталушының адвокатымен ақылға қонымды деңгейде саналы түсінікпен кеңесуге және оған қарсы қудалаудың ақылға қонымды және фактілік түсінігіне ие болуға қабілеттілігін анықтауы керек» деген шешім қабылдады. Сараптама айыпталушының заң кеңесшісіне көмектесу қабілетін бағауға тиіс, яғни оларға қарсы қойылған заңдық айыптауларды, айыпталушының жағдайын және сот процесінің жарысқан сипатын, соның ішінде қорғаушы, прокурорлар, судьялар және қазылардың рөлін түсінуі керек. Олар өздерінің адвокаттарына қатысты ақпаратты жеткізе білуі және адвокаттары ұсынған ақпаратты түсінуі керек. Соңында, олар келісімге келуді қабылдау немесе қабылдамау сияқты маңызды шешімдер қабылдауға қабілетті болуы керек. Роберт Саймон, Лайза Голд және басқалар сарапшы куәгердің рөлінде оқытуды маңызды фактор ретінде атады. Сарапшыдан пікір білдіру және осы пікір туралы куәлік беру талап етіледі, бірақ осы пікірдің негізін түсіндіруі керек, ол психиатрияда қолданылатын маңызды ұғымдарды, тәсілдерді және әдістерді қамтиды.

Психикалық күй туралы пікір

Психикалық жағдай туралы сараптама (ПЖС) сотқа айыпкердің қылмыс жасаған сәтте не істеп жатқанын түсіну қабілетіне қатысты ғана пікір береді. Бұл көптеген штаттарда әртүрлі формулировкаланған, ал кейбіреулерінде тіпті қабылданбаған, бірақ барлық жағдайда қылмыстық әрекет жасау ниеті және әрекеттің қылмыстық сипатын түсіну істің соңғы нәтижесіне әсер етеді. Сот психиатриясының көп бөлігі осы мәселеге қатысты маңызды сот шешімдері мен заңдарға сүйенеді, олар мына үш стандартты қамтиды:

М’Нактен ережелері: Ақыл-естің кемістігі немесе психикалық ауру салдарынан әрекеттің мәні мен сипатын білмейтін, немесе білсе де, оның бұрыс екенін түсінбеген айыпталушыны кінәсіз деп тануға негіз болады. Дюрхам ережесі: Психикалық бұзылудың салдарынан жасалған әрекеттер үшін айыпталушыны кінәсіз деп тануға негіз болады. ALI тесті: Психикалық ауру немесе кемістік салдарынан өз әрекеттерінің қылмыстық (қате) екенін түсінуге немесе заң талаптарына сәйкес мінез-құлық танытуға жеткілікті қабілеті жоқ айыпталушыны кінәсіз деп тануға негіз болады. "Ақылы бұзылу салдарынан кінәлі емес" (АБСК) – осы типтегі сот процесіндегі мүмкін нәтижелердің бірі. Маңыздысы, ақылсыздық – заңдық, медициналық емес термин. Көп жағдайларда психиатрлар қорғау және айыптау тарапынан куәлік беруі мүмкін. Сот психиатрлары түрмелерде де, қамау орындарында да тұтқындарға, сондай-ақ қылмыстық әрекет жасаған психикалық ауруларға (мысалы, ақылсыздық салдарынан кінәсіз деп танылғандарға) көмек көрсетуге қатысады.

Соттық психиатрия

Сот психиатрлары биологияның құқық жүйесіне қалай қолданылатынына назар аударады. Олар ғылыми фактілерге, сондай-ақ психикалық ауруларды диагностикалау мен емдеуге көбірек мән береді. Олар клиенттерді құқықтық тұрғыдан бағалайды, диагноз қояды және қажет болған жағдайда дәрі тағайындай алады. Олар жылына шамамен 190 мың доллар табыс табатын лицензияланған медицина докторлары (MD).

Соттық психология

Сот психологтары әртүрлі аурулар мен жағдайлардың сот ісінде қалай қолданылатынын зерттейді. Олардың жұмысына көбінесе зерттеушілердің көмекшілері және бас бостандыққа жіберу инспекторлары ретінде жұмыс істеу кіреді. Олар сотқа қатысу қабілетін анықтайды, сотталғандардың қауіптілігін бағалайды және қазылар алқасын іріктеуге көмектеседі. Сот психологтары психикалық денсаулық және қылмыстық әділет туралы алған білімдерін психикалық аурулары бар адамдарды қорғау үшін пайдалана алады. Психология магістрі және психология докторы немесе Психология докторы (PsyD) дәрежесін алғаннан кейін олар сот психологтары бола алады. Олар штаттан лицензия алуға міндетті, бірақ медициналық дәрігер болуы міндетті емес. Бұл олар дәрі-дәрмек тағайындау құқығына ие емес екенін білдіреді. Сот психологтарының жылдық табысы шамамен 67 000 долларды құрайды.

Тәуекелдерді басқару

Басқа адамдарға қарсы бұрын жасаған қылмыстары үшін жазаланған көптеген адамдар, сондай-ақ психикалық денсаулық проблемалары немесе интеллектуалдық немесе даму мүкіндіктері шектеулі күдікті немесе болашақта қылмыс жасауы мүмкін адамдар қоғамда сот-психиатриялық топтардың бақылауында болады. Бұл топтарға психиатрлар, психологтар, медбикелер және күтім қызметкерлері сияқты түрлі мамандар кіреді. Бұл топтардың екі маңызды міндеті бар: клиенттерінің әл-ауқатын жақсарту және қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Мақсат – қылмысты болжау емес, тәуекелді басқару арқылы зорлық-зомбылықтың алдын алу. Тәуекелді бағалау және басқару сот медицинасының қарқынды дамып келе жатқан саласы болып табылады, және бұл саладағы көптеген зерттеу жұмыстары Канаданың Онтарио және Британдық Колумбия провинцияларында жүргізілуде. Бұл жеке тарихтан алынған «статикалық» көрсеткіштерді және қылмыстық істердің мәліметтерін RRASOR және Static 99 сияқты сандық құралдарда біріктіру арқылы белгілі бір қылмыстың қайталану мүмкіндігін болжауға жасалған әрекеттерден басталды. Бұл құралдар, тәжірибелі мамандардың шешімінен гөрі, дәлірек екені дәлелденді. Соңғы кезде «динамикалық» тәуекел факторлары, мысалы, көзқарас, импульсивтілік, психикалық жағдай, отбасылық және әлеуметтік орта, есірткілерді қолдану, қолдаудың болуы және қабылдануы да «құрылымдалған тәжірибелі шешім» қабылдау үшін пайдаланылуда. Бұл тәуекел факторларын анықтап, оларды басқару арқылы алдын алуға қол жеткізуге бағытталған. Мұндай басқару шараларына бақылау, емдеу, оңалту, қадағалау, құрбандардың қауіпсіздігін жоспарлау кіруі мүмкін және бұл қаржыландыру мен заңдық өкілеттіктердің болуына байланысты. Сот-психиатриясында тәуекелді басқару көбінесе «құрылымдалған тәжірибелі бағалау құралдары» деп аталатын стандартталған тесттерді қолдану арқылы жүзеге асырылады. Мұндай құралдардың екеуі – HCR 20 және 2010 жылдардың соңында жасалған SAPROF. Бұл құралдар қылмыстың қайталану ықтималдығын өлшеу және қылмыскерлер үшін қорғау факторларын анықтау үшін қолданылады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда сот психиатрларының көпшілігі Ұлттық денсаулық сақтау қызметіне (NHS) жұмыс істейді, психикалық аурулары бар қылмыскерлерге (сондай-ақ, басқа ауруханаларда басқару мүмкін болмайтын мінез-құлқы бар адамдарға) күтім көрсететін мамандандырылған қауіпсіз бөлімшелерде. Бұл орташа қауіпсіз бөлімшелер (ел бойынша көптеген) немесе жоғары қауіпсіз ауруханалар (сонымен қатар «арнайы ауруханалар» деп те аталады) болуы мүмкін. Олардың үшеуі Англияда, біреуі Шотландияда (Карстерс мемлекеттік ауруханасы) орналасқан, ең танымал – Бродмур ауруханасы. Басқа «арнайы» ауруханалар – Ливерпульдегі Магхуллдегі Эшворт ауруханасы және Ноттингемширдегі Рэмптон ауруханасы. Сонымен қатар, жеке сектордағы орташа қауіпсіз бөлімшелердегі төсек-орындар NHS-ке ғана сатылады, себебі NHS жүйесінде жеткілікті қауіпсіз төсек-орын жетіспейді. Сот психиатрлары көбінесе түрмелерге барып, психикалық денсаулығына күдік туыратын адамдарды бағалап, емдейтін түрмелік жұмыспен де айналысады. Осы психиатрлардың күнделікті жұмысының көп бөлігі ауыр психикалық аурулары бар, әсіресе шизофрениямен ауыратын науқастарға күтім көрсетуден тұрады. Кейбір бөлімшелерде сондай-ақ, жеке тұлғаның ауыр бұзылулары немесе оқу қабілетінің шектеулері бар адамдар да емделеді. Британиядағы соттардың сараптама салалары психикалық денсаулық саласындағы заңнаманың ерекшеліктеріне байланысты сәл өзгеше. Қылмыс жасаған кездегі психикалық жағдайы мен санасы, әрине, қарастырылатын мәселелер, бірақ сот отырысы кезіндегі психикалық жағдайы да маңызды мәселе болып табылады. Мұндай сараптама көбінесе психикалық денсаулық заңнамасын қолдану арқылы адамдарды ауруханада ұстауға, түрме жазасынан гөрі басымдық беріледі. Оқу қабілеті шектеулі қылмыскерлер, егер олар басқаларға қауіп тудырса, оқу қабілеті шектеулі ауруханаларда (немесе ұқсас тәртіпті ұстанатын мамандандырылған қоғамдық орталықтарда) ұсталуы мүмкін, себебі көптеген ауруханалар жабылды. Бұл қанағаттандырылмаған қылмыстарды, соның ішінде жыныстық зорлық-зомбылықты және өрт сөндіруді де қамтиды. Оларға оқу қабілеті шектеулі психиатрлар мен тіркелген оқу қабілеті шектеулі медбикелер күтім көрсетеді. Бұл жұмысты атқаратын кейбір психиатрлар оқу қабілеті шектеулі және сот психиатриясы немесе оқу қабілеті шектеулі және жасөспірімдер психиатриясы бойынша екі мамандыққа ие. Кейбір медбикелер де психикалық денсаулық саласында білім алған. Сот жұмысы (медико-құқықтық жұмыс) әдетте психиатрлар (көбінесе сот психиатрлары), сондай-ақ сот және клиникалық психологтар жеке тәжірибе ретінде жүргізеді, олар көбінесе NHS-те де жұмыс істейді. Бұл жұмыстың қаржыландырылуы, әдетте, Заң қызметтері комиссиясы (бұрынғы заң көмегі) арқылы жүзеге асырылады.

Америка Құрама Штаттары

Сот психиатры әдетте адвокаттар мен судьялармен жұмыс істейді. Олардың мақсаты – психиатриялық-құқықтық мәселелерді, кәсіби сараптама талап ететін жағдайларда реттеу. Олардың тәжірибелік қызметіне клиенттерінің психикалық денсаулығын жақсартуға көмектесу де кіреді. Сот психиатрынан күтілетін міндеттердің ішінде: мерзімінен бұрын босатуға дайындығын анықтау, психикалық мәселелерді бағалау, жарақаттарды және олардың клиентке тигізетін әсерін саралау, сондай-ақ қабілеттілігін анықтау. Бұл міндеттердің бәріндегі ортақ нәрсе – қабілет пен құзыреттілікті бағалауға басты назар аудару. Бұл мамандық иелері ауруханалар мен түрмелер арасындағы «қос есік айналымы» деген құбылысқа қарсы күресте маңызды рөл атқарады. Көптеген психикалық аурулармен азаматтар қажетті көмек алмай, аурухана мен түрмелер арасында айналып жүреді. Психиатриялық пациенттерге қатысты заңдық шешімдер оңай қабылдамайды және мүдделі тараптарды терең талдауды қажет етеді. Сот психиатры психиатрияның медициналық және сот процесінің құқықтық жақтарын білуі тиіс.

Қылмыстық құқық

Канадада белгілі бір білікті медициналық қызметкерлер өз еркімен психикалық ауруларды мемлекеттік бақылауға алып, диагноз қоюға құқылы. DSM IV TR-ді тиімді пайдалану "Сот-медициналық жағдайларда DSM IV TR-ді қолдану" бөлімінде талқыланады. Канаданың қылмыстық әділет жүйесі Қылмыстық кодекстің XX бөлімі шеңберінде DSM IV диагнозына сүйене отырып кемсітушілік жасайды деген қаулылар айтылды. Бұл бөлімде, басқалармен қатар, Қылмыстық кодекстің 672.58 бабында сипатталғандай, сотқа дейін адамдарға "емдеу" жасауға тырысуға қатысты сот шешімдері қарастырылған. Сондай-ақ, сот "психиатриялық сараптама" жүргізуге бұйрық беруге құқылы. Сыншылар DSM IV TR-ді қолдану Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасының 2(b) тармағымен қақтығысуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді, ол "ой, сенім, пікір және өрнек айту" бостандығына кепілдік береді.

Құпиялылық

Канадалық психиатриялық қауымдастығының пікірінше, «соңғы жылдары үкіметтер, ірі коммерциялық мүдделер, құқық қорғау органдары және соттар адамдардың жеке өміріне қатысты құқықтарын шектеді». Бұдан әрі былай делінеді: «Терапия кезінде құпиялылықты бұзу немесе бұзу қаупі пациент пен психиатр арасындағы ақпарат алмасу сапасын нашарлатады және тиімді терапия үшін қажетті өзара сенімділік пен сенімділікті жояды». Онтарио провинциясындағы сот-психиатриялық процестің схемасы Торонтодағы Әлдесу және психикалық денсаулық орталығы жариялаған «Онтариодағы сот-психиатриялық жүйе: ақпараттық нұсқаулық» кітабында келтірілген. Нұсқаулықта былай делінген: «Сот психиатрына және сізді тексеруге тартқан басқа да мамандарға сіз айтқан әр нәрсе құпия болып табылмайды». Нұсқаулықта одан әрі: «Сот психиатры сотқа қолжетімді барлық ақпаратты ұсынады, мысалы: полиция және аурухана тізімдері, достарыңыздың, отбасыңыздың немесе әріптестеріңіздің берген мәліметтері, ауруханада сізді байқағандардың айғақтары». Сондай-ақ, нұсқаулықта: «Сіз бағалаудың кейбір бөліктеріне немесе барлығына қатысудан бас тартуға құқылысыз. Кейде сіз туралы ақпаратты достарыңыз бен отбасы мүшелеріңізден сұрауы мүмкін. Олар да сұрақтарға жауап беруден бас тартуға құқылы». Атап айтарлықтай, нұсқаулықта қатысудан бас тарту құқығына баса назар аударылған. Бұл, «Психикалық ауруға байланысты қылмыстық жауапкершіліктен босатылған» деген үкім қорғаныс үшін пайдалы болып есенеді, АҚШ-тағы ақылсыздық қорғанысына ұқсас болғандықтан, ерекше болып көрінуі мүмкін. Қылмыстық кодексте «қылмыстық жауапкершіліктен босатылған» үкім «қорғаныс» деп аталады. Дегенмен, айыпталушының психикалық жағдайы туралы мәселені қорғаныс тарапы ғана емес, сонымен қатар прокуратура немесе соттың өзі де көтеруі мүмкін, бұл оны көптеген басқа заңдық қорғаныстардан ерекшелендіреді.

Емдеу мен бағалау арасындағы қайшылық

Онтариода қылмыстық жауапкершілікке қатысты сот сараптамасын тағайындағанда, әдетте, айыпталушы 30 немесе 60 күнге бірнеше мамандықтан тұратын топтың күзетінде болады, осы кезеңде емдеу және сараптама бірге жүргізіледі. Айыпталушының этикалық, медициналық немесе заңдық негіздермен, оның ішінде медициналық ақпаратты бағалаушыларға беруге мәжбүр болуы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылықтар айтылуда, бұл олардың қамақтау кезеңінде қауіпсіз және тиімді ем алуын қамтамасыз етуге бағытталған. Кейбір интернет көздері емдеу мен сараптама арасындағы қайшылықты түрлі сот жүйелерімен, әсіресе басқа елдердегі азаматтық сот процестерімен байланыстырады. Американдық Психиатрия және Заң Академиясының этикалық ережелерінде "емдеу қарым-қатынасы болған жағдайда, мысалы, түзету мекемелерінде, дәрігер-пациенттің стандартты міндеттері қолданылады" делінген, бұл қарама-қайшылық тудыруы мүмкін.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада, егер күдік туса, соттар пациенттерді 30 күнге бақылауға жібереді. Ауыр қылмыстарды қарау үшін екі немесе одан көп психиатр кіретін комиссия құрылады. Сот айыпталушының қылмыстық жауапкершілігі жоқ деп тапса, ол мемлекеттік пациент болып танылып, сот-психиатриялық ауруханаға жатқызылуы мүмкін. Олар мерзімі белгісіз ем алуға жіберіледі, бірақ көпшілігі үш жыл ішінде қоғамға оралады.

Білім беру талаптары

Психиатр – бакалавриатты, медициналық мектепті және ординатураны аяқтаған дәрігер. Сот психиатры, әдетте, өзінің қызметіне қатысты қосымша оқытудан өтеді (мысалы, балалар/жасөспірімдер, гериатриялық немесе тәуелділік саласында). Көптеген сот психиатрлары ординатурадан кейін осы саладағы білімін жетілдіру үшін тағы бір-екі жылдық арнайы оқудан өтеді. Олар медицина докторы (MD) дәрежесін алғандықтан, психикалық денсаулыққа қатысты ауруларды диагностикалай және емдей алады. Сондай-ақ, олар дәрі-дәрмектерді тағайындау құқығына ие.

Оқыту стандарттары

Кейбір сот психиатриясы дәрігерлері осы нақты сала бойынша қосымша оқудан өтті. АҚШ-та жалпы психиатрия бойынша білімін аяқтаған психиатрларға осы салада бір жылдық тағылымдама ұсынылады. Мұндай психиатрлар сот психиатриясы бойынша бақылау емтиханына қатысуға құқылы болады. Ұлыбританияда жалпы психиатрия бітіргеннен кейін сот психиатры мамандығы бойынша үш жылдық арнайы оқудан өту қажет, содан кейін сот психиатры екенін растайтын куәлік беріледі. Кейбір елдерде жалпы психиатрлар да сот психиатриясымен айналыса алады. Дегенмен, Жапония сияқты басқа елдерде осы типтегі жұмыс істеу үшін үкіметтен арнайы сертификат алу талап етіледі.