Кіріспе

Грамматикалық категория бастапқы синтаксистік функциясын сақтай отырып, құрама құраған кезде. Тіл білімінде инкорпорация – грамматикалық категорияның, мысалы, етістіктің, тікелей толықтығымен (толықтық инкорпорациясы) немесе есімдік үстеумен (adverbial modifier) құрама құрауы, бұл ретте бастапқы синтаксистік функциясын сақтап қалуы. Есімнің қосылуы етістікті нақтылайды, оның мағынасын тарылтады, бірақ нақты бір нысанға сілтемейді. Инкорпорация Солтүстік Америка, Сібір және Солтүстік Австралияда кездесетін көптеген полисинтетикалық тілдер үшін маңызды. Дегенмен, полисинтез міндетті түрде инкорпорацияны білдірмейді (Mithun 2009), ал инкорпорацияның болуы тілдің полисинтетикалық екенін көрsetпейді.

Ағылшынша

Инглиз тілінде инкорпорация әдетте жиі қолданылмайды, бірақ кейде кездеседі: сүт емізу және тікелей толықтығы бар инкорпорация, мысалы, бала күту. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, мұндай етістіктер ағылшын тілінде көбінесе кері жасалған сөздер болып табылады: сүт емізу және бала күту етістіктері тиісінше "сүт емізген" сипаттауыштан және "бала күтуші" есімнен жасалған. Инкорпорация мен қарапайым сөз құрамы арасындағы шекара шашыранды болуы мүмкін: мысалы, арқадан шабу, атын айту, балғамен өлтіру.

Онида

Oneida (Iroquoian) тілінен алынған келесі мысал зат есімнің етістікке қосылуын көрсетеді. Бұл мысалда сөздік түбір hninu әдеттегі сөздік морфологиясымен келеді: фактивтік маркер (FACT), ол шамамен өткен шақ ретінде аударылады, бірақ бұл толыққанды дұрыс емес; келісім маркері (1. SG), бұл етістіктің бірінші тұлға жеке санмен (сөйлеуші) сәйкес екенін көрсетеді; және аспект маркері, мезгілдік (PUNC), бұл оқиғаның аяқталғанын білдіреді. Неканктаʼ тікелей толықтығы етістіктен кейін келеді. ne бөлшегінің функциясы төсекті нақтылау: мысалда, мен осы нақты төсекті сатып алдым. Төсек сөзі түбір nakt-тан және қосымшадан тұрады. Мұнда түбір ұғымы маңызды, бірақ префикс пен суффикс қасиеттері осы талқылау үшін маңызды емес. Келесі сөйлемде төсек нақты айтылмаған. Нақтыланбаған зат есімдерді қосуға болады, осылайша жалпылама мәлімдеме жасалады. Бұл мысалда: мен төсек сатып алдым (нақты бір төсек емес). Кең мағынада, контекстке байланысты, бұл мен төсек сатып алушы екенімді білдіруі мүмкін, мысалы: мен төсек саудагерімін, төсек сатып алу – менің кәсібім. Бұл мысалда төсек түбірі nakt сөздік құрылымға қосылып, сөздік түбірдің алдында пайда болады. Бұл жерде тағы екі қосымша өзгеріс байқалады. Біріншіден, келісім маркері бірінші мысалда k, ал екінші мысалда ke. Бұл екі фонетикалық шартталған алломорф. Яғни, k және ke таңдауы сөздің басқа дыбыстарында негізделеді (және зат есімнің қосылуымен ешқандай қатысы жоқ). Сонымен қатар, зат есімдік және сөздік түбірлердің арасында эпентетикалық дауысты a бар. Бұл дауысты әрекетсіз дауыстылар жиынтығын бұзу үшін қосылған (және зат есімнің қосылуымен де қатысы жоқ).

Панаре

Келесі мысал Панаре тілінен алынған, және бұл – тілдерде кең таралған құбылыс, яғни есімнің кіріктірілген түрі оның жеке тұрған түрінен едәуір өзгеше болуы мүмкін. Бірінші сөйлемде "бас" сөзі u' түрінде, ал екінші сөйлемде ipu түрінде келтірілген.

Чукчилер

Солтүстік-шығыс Сібірде сөйленетін Чукотко-Камчатка тілі – Чукчий тілі, есімдіктерді қосудың көптеген мысалдарын ұсынады. "Təpelarkən qoraŋə" тіркесі "Мен бұғыдан кетемін" дегенді білдіреді және екі сөзден тұрады (бірінші жақтағы жекеше етістік және есім). Осы мәнді "təqorapelarkən" деген бір сөзбен де жеткізуге болады, онда "бұғы" деген түбір "qora" етістікке қосылған.

Мохаук

Мохаук, ирокез тілі, инкорпорацияны кеңінен қолданады, мысалы: ватиа'тави'тшери:ио "бұл жақсы жейде", онда "өстіңгі дене киімі" деген атау тамыры атиа'тави етістіктің құрамында болады.

Шейен

Шайенн, жазықтың алгонкин тілі, есімдіктерді тұрақты түрде қосып қолдануды да пайдаланады. Мысалы, "махео" ("үй") есімдік морфемасын қамтитын "натапеемахеона" сөзі "Менің үлкен үйім бар" дегенді білдіреді.

Қытай (мандарин)

Қытай тілінде етістік пен оның тікелей толықтығының синтаксистік байланысына ие екі құрамнан тұратын етістік-толықтық тіркесімдері кеңінен қолданылады. Мысалы, 睡覺 'ұйықтау (ЕТ+ТОЛ)' тіркесімі 睡 'ұйықтау (ЕТ)' етістігінен және 覺 'ұйықтау (ЕСІМ)' байланған морфема толықтығынан құралған. Аспект көрсеткіштері (мысалы, 了 – аяқталғандық), жіктеу фразалары (мысалы, 三個鐘頭 – ҮШ + ЖІКТЕУШІ + сағат) және басқа элементтер осы тіркесімдердің екі құрамын бөліп тұруы мүмкін, бірақ әртүрлі етістік-толықтық тіркесімдерінің ажырау дәрежесі әртүрлі болады.

Есімдіктің құрастыру семантикасы

Көп жағдайда, есімдік қосылған сөз тіркесі, сол есімдік етістікке қосылмаған сөз тіркесінен өзге мағынаны білдіреді. Осы айырмашылық мәлімдеменің жалпылығы мен нақтылығына байланысты болады. Есімдік қосылған сөз тіркесі көбінесе жалпылама және белгісіз, ал есімдік енгізілмеген сөз тіркесі нақтырақ болады. Мысалы, юкатек майя тілінде "Мен ағаш кестім" деген сөз, "ағаш" сөзі есімдік ретінде қосылғанда, "Мен ағаш-бүркішек кестім" деген мағынаны береді. Лаху тілінде (Тибет-Бурман тілдерінің бірі) "Мен арақ іштім" деген сөз тіркесі, "арақ" сөзі есімдік ретінде қосылғанда, "Мен арақ ішемін" деген жалпылама мағынаға ие болады. Жапон тілінде 目を覚ます (me o samasu) деген сөз "ояну" немесе сөзбе-сөз "көзді ашу" дегенді білдіреді. Алайда, тікелей толықтырғыш есімдік түріне қосылғанда, 目覚まし (mezamashi) сөзі сөзбе-сөз "ояну" дегенді білдіреді, мысалы, 目覚まし時計 (mezamashidokei) – "сағатты қосу" немесе "будильник" дегенді білдіреді. Бұл тенденция қағида емес. Кейбір тілдерде есімдік қосылу мағына өзгерісіне алып келмейді (бірақ төменде түсіндірілгендей, сөз тіркесінің құрылымын өзгертуі мүмкін).

Есімнің бірігуі дегеніміз не?

Сапирдің (1911) және Митунның (1984) есімдік қосылысы (НИ) туралы ықпалды анықтамасы бойынша, НИ – есімдік пен етістік түбірі бірігіп күрделі етістік құрайтын құрылым. Алайда, есімдік қосылысының әртүрлі тілдерде қалай көрінетінінің кең ауқымына байланысты, барлық жағдайды қамтитын және келісімге келген анықтама жасау қиын. Сондықтан, көптеген синтаксистер зерттеген тілдеріне қатысты анықтамалар жасауға ден қойды, олардың тілдік тұрғыдан расталған-расталмағанына қарамастан. Есімдік қосылысы қолданылатын етістіктің өтімділігімен екі түрлі жолмен өзара әрекеттесе алады. Кейбір тілдерде қосылған есімдік етістіктің бір аргументін жояды, бұл нақты көрсетіледі: егер етістік өтімді болса, қосылған есімдікпен (тікелей толықтырма ретінде жұмыс істейтін) алынған етістік сөз формальды түрде өтімсіз болады және осылай белгіленеді. Басқа тілдерде мұндай өзгеріс болмайды, немесе кем дегенде ол нақты морфологиялық белгілермен көрсетілмейді. Жақында жасалған зерттеу көрсеткендей, тілдер арасында морфосинтаксистік жағынан жоғары өтімді етістіктер мен науқас жағдайындағы өтімсіз етістіктер есімдік қосылысын жасауға көбірек бейім. Қосылыс, етістік аргументтерінің және оның есімдік толықтырмаларының бірдей синтаксистік деңгейде болуын қарастырады. Қосылыс түбірдің біріктірілуі ретінде сипатталады, яғни ол тәуелсіз лексикалық бірліктерді модальді немесе көмекші етістікке біріктіріп, нәтижесінде күрделі етістік құрайды. Мұнда етістіктің түбірі жаңа санатты анықтайды, ал қосылған есімдік өзінің категориялық ерекшеліктері мен грамматикалық белгілерін (болған жағдайда) жоғалтады. Мұны Онондага, Оңтүстік Тива және Коряк тілдерінде байқауға болады.

Есімдіктің инкорпорация түрлері

1985 жылы Митун тілдегі есімдіктерді енгізудің қызметін және дамуын анықтау үшін төрт типті жүйе ұсынды. Осы бөлімде біз НИ-ге (есімдіктерді енгізуге) әсерлі синтаксистік және біріктірілген тәсілдерді сипаттауға назар аударамыз, бірақ Розеннің (1989) мақаласы сияқты, өте әсерлі лексикалық түсіндірмелердің де бар екенін ескеру қажет. НИ үшін ең әсерлі синтаксистік түсіндірмелердің бірі – Бейкердің (1988) ұсынған бас қозғалысы процесі. Бұл түсіндірмеде НИ бас қозғалысы, жақсы орныққан фразалық қозғалыс құбылысынан ерекшеленеді, бірақ оған ұқсас, және бас есімнің объектілік позициядан шығып, басқаратын етістікке тіркесетін позицияға жылжуын қамтиды. Осы қозғалыстың мысалын 1-суретте көруге болады, онда «бала» деген бас есім N позициясынан жылжытылып, «отыр» етістігімен бірге орналасады. Бұл теория барлық тілдерге қатысты болмаса да, НИ-дің синтаксистік талдаулары үшін бастапқы нүкте болып табылады. Бейкердің жақындағы мақаласында (2007) Массамның жасанды құрастырылуы, Ван Генховеннің бастапқы генерациясы және Купман мен Сзаболчидің кіші фразалық қозғалысы сияқты басқа да көптеген әсерлі түсіндірмелер қарастырылған. Олардың әрқайсысының күшті жақтары болғанымен, олардың ешқайсысы кейбір маңызды сұрақтарға толық жауап бере алмайды, сондықтан Бейкердің бас қозғалысы туралы түсіндірмесін пайдалануды жалғастыру қажет.

Полисинтетикалық тілдер

Полисинтетикалық тіл – бір сөздің ішінде көптеген морфемалар, оның ішінде жұрнақтар жиі кездесетін тіл. Сондықтан әрбір сөз толық сөйлемнің немесе фразаның мағынасын жеткізе алады, және бұл құрылым сол тілдерде есімдіктің қосымшаланып айтылуы қалай көрінетініне әсер етеді.

Лахота

Мысалы, жазықтың сиуан тіліне жататын Лакхота тілінде "адам ағаш шауып жатыр" деген сөз тіркесі транзитивті вичхаша кинг чхаха кинг kaksáhe ("адам ағаш шауып жатыр") немесе интранзитивті вичхаша кинг чхаŋkáksahe ("ағаш шауып жатыр") түрінде берілуі мүмкін, онда тәуелсіз есімдік чхаха, "ағаш", етістікке қосылып, "ағаш шабу" түріне айналады.