Кіріспе
Әртүрлі Киелі кітап басылымдарында кездескен типографиялық қателер, Киелі кітап аудармаларындағы жазушылық және типографиялық қателер.
translation, scribal and typographical errors in the Bible
Тарих бойында, баспагерлердің қателері, дәстүрден тыс аудармалар және аударма қателіктері көптеген жарияланған Киелі кітаптарда пайда болды. Қателі деп саналатын ерекшеліктері бар Киелі кітаптар "Киелі кітап қателері" (Bible errata) деп аталады, және олардың мазмұны кейбір адамдар тарапынан дінге қарсы деп есептелгендіктен, көбінесе жойылды немесе жарияланудан тыйылды.
10-ғасырдағы "Елбарыс кітабы"
Кембридж университеті кітапханасындағы Шотландияның "Елбарыстар кітабында" бірнеше қателік бар. Лұқа Евангелиясындағы Исаның шежіресінде Сетті бірінші адам және Адамның әкесі ретінде көрсетеді.
Ковердейл
"Құбылыс Киелі кітабы": Майлс Ковердейлдің 1535 жылы жарық көрген Киелі кітабы "Құбылыс Киелі кітабы" деп аталды, себебі Забурдың 91-ші тарауының бесінші аятында: "Түнде ешқандай жәндіктерден қорқудың қажеті жоқ" деп жазылған. Авторлыққа талас білдіретін мәлімдеме 1882 жылы жазылған Стауффердің "Есімсіз, Ерекше және Қызықты" еңбегінен келеді. Бұл кітапта Стауффер Құбылыс Киелі кітабының "Джон Дейдің 1551 жылы басып шығарғанын және Тиндалдың алғы сөзін жазғанын" айтады. "Құбылыс Киелі кітабы" орта ғасырлық ағылшын тілінде жазылған деген де болжам бар, онда [[Богарт сөзі "көрініс" немесе әруақ мағынасын білдіреді; дәл осы үзіндіде Женева Киелі кітабында "қорқу" сөзі, ал Король Джеймс Киелі кітабында "үрей" сөзі қолданылған. Бұл терминді алғаш рет Джордж Джой қолданды, оның Забурлардың аудармаларын Ковердейл Ескі Ұсымды аудармас бұрын баспадан өткізген. Бұл "bugge" сөзі 1537 жылғы Мэтью Киелі кітабында қайталанған, бірақ 1539 жылғы Ұлы Киелі кітапта қолданылмаған, онда Ковердейл оны "үрей" деп ауыстырған.
Эдмунд Бектің Киелі кітаптары
"Жұбайлар билеушісінің Киелі кітабы" (1549; 1551): Эдмунд Бекке 1 Петір 3:7-ге қосымша жазған түсіндірмесінде: "Егер ол мойынсұнбаса және көмектеспесе, оның басына Құдай қорқынышын сіңдіруге тырысып, осылайша оны міндетін үйренуге және орындауға мәжбүрлеу керек" делінген.
Үлкен Киелі кітап
"Траакль" (Бектің Киелі кітабы): 1549 жылғы "Ұлы Киелі кітаптың" Еремия 8:22-ші тарауында: "Гилеадта траакль жоқ па?" деп аударылған. Қазіргі аудармаларда еврейше "цֹ֫ри" (tsorî) сөзі көбінесе "бальзам" немесе "дәрі" деп беріледі. Ерте заманағы ағылшын тілінде "treacle" сөзі "барлыққа ем" және "мелас" мағыналарын да білдіретін.
Женева
"Бриджес Библиясы" 1579: Уитингэм, Гилби және Сампсон: Жаратылыс кітабының 3:7-де "Олар інжір ағашының жапырақтарын тігіп, өздеріне шалбар жасады" деп аударылған. (Бұл дәл емес аударма, шетіндегі түсіндірмеде одан ұзақ, бірақ дұрыс аударма келтірілген.) חֲגֹרֹת (ḥăḡōrōṯ) сөзінің қабылданған мағынасы – "жамылғылар" (KJV нұсқасында "алжапқыштар" деп аударылған). "Орын жасаушылар Библиясы" 1562: Женевалық Киелі кітаптың екінші басылымы, Матай 5:9-да "Бақытты орын жасаушылар, себебі олар Құдайдың балалары деп аталады" деп жазылған; оның орнына "бейбітшілік жасаушылар" делінуі керек еді. Сондай-ақ, Лука 21-тарауының тақырыбында "Мақтады" деген орнына "Мәсіх кедей жесірді айыптады" деп қате жазылған.
Дуай
"Розин Киелі кітабы" 1610: Еремия 8:22 "Гилеадта розин жоқ па?". Розин ("розен") – қатайып, жабысқақ болатын зат, ішекті аспаптардың садақтарына ішектермен үйкелісу үшін жағылады. "Манчестер басылымы" 1793: Леуіліктер кітабының 3-тарауы мен бірінші аяттың тақырыбында "мал" деген сөздің орнына "аралар" деп жазылған. Онда: "Бейбіттендіруші құрбандықтарда аралар, қойлар, қозылар және ешкілер болуы керек" ("бейбіттендіруші құрбандықтар" – татулық құрбандықтарын білдіреді) делінген.
Король Джеймс
Киелі кітаптың «Король Яковтың аудармасының» әртүрлі басылымдарында кейбір танымал мысалдарға өз есімдері берілген. Олардың арасында: «Иуданың Киелі кітабы», 1613 жылғы басылым: Бұл Киелі кітапта Иса емес, Яһуда: «Мен сол жаққа барып, сиынып мінажат еткенше, осында отыр» (Маттай 26:36) дейді. Король Джеймс I баспасының баспашысы Роберт Баркер басып шығарған екінші фолио басылымы Девон штатындағы Тотнес қаласында орналасқан Сент-Мари шіркеуінде сақталған. Бұл көшірмеде қате жазу Яһуданың атын жапқан қағаздың үстіне жабыстырылған. «Принтерс Библиясы», 1612 жылғы басылым: Кейбір көшірмелерде Забур 119:161 «Принтерлер мені себепсіз қудалады» деп жазылған, «Принцтер мені қудалады» дегеннің орнына. «Зұлым Киелі кітап», «Зинақорлар Киелі кітабы» немесе «Күнәкарлар Киелі кітабы», 1631 жылғы басылым: Баркер және Лукас: Мысырдан шығу 20:14-тегі маңызды «жоқ» сөзін алып тастап, жетінші өсиетті «Зина жасауға болады» деп оқыды. 1886 жылы «Жұлдызды палата» ісі бойынша жасалған зерттеулер бұл «Ең үлкен екі қателіктің» бірі екендігін көрсетті. Алайда бұл екінші қателік Киелі кітаптың бірде-бір данасында кездеспейді. Баспаға 300 фунт стерлинг айыппұл салынды және көшірмелердің көпшілігі дереу кері қайтарылып алынды. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде мемлекеттік мекемелердің коллекцияларында тек 15 дана ғана сақталған. «More Sea Bible» (Көп теңізді Киелі кітап), 1641 жылғы басылым: «Бірінші аспан мен жер жойылып, теңіздің жоқ болғаны» емес, «Аян 21:1» бойынша «Бірінші аспан мен жер жойылып, теңіз болмады» деп жазылған. «Wicked Bible» (Зұлым Киелі кітап), 1653 жылғы Кембридж баспасы: Тағы бір басылымда «мұрагерлікке ие болу» сөзінің алдынан «жоқ» сөзі алынып тасталған, сондықтан 1 Коринфтіктер 6:9 «Жаман адамдар Құдайдың патшалығына мұрагерлікке ие болады» деп оқылады. Сонымен қатар, Римдіктерге 6:13 «Дене мүшелеріңізді күнә жасау үшін құрал ретінде бермеңдер, әділетсіздікке» деп жазылған, ал оның орнына «әділетсіздікке» деу керек еді. «Sin On Bible» (Күнә жасау туралы Киелі кітап), 1716 жылғы басылым: Еремия 31:34 «күнә жасаңыз» деп жазылған, «күнә жасамаңыз» дегеннің орнына. «Ашыт Киелі кітабы», 1717 жылғы басылым: Дж. Баскетт, Кларендон баспасы: Лұқа 20-шы тараудың тақырыбында «Ашыт туралы мысал» деп жазылған, «Ашыт туралы аңыз» дегеннің орнына. Бір сыншы бұл басылымды «қателерге толы себет» деп атады, оның ішінде көптеген басқа да типографиялық қателер бар. 2008 жылы бір данасы 5000 долларға сатылды. «Ақымақтардың Киелі кітабы», 1763 жылғы басылым: Забур 14-те «Ақымақ жүрегінде: «Құдай жоқ» дейді» деп жазылған, «Құдай жоқ» дегеннің орнына. Баспаға 3000 фунт айыппұл салынды және барлық данасы жойылуға бұйырылды. «Кісі өлтірушілердің Киелі кітабы», 1801 жылғы басылым: «Кісі күңкілдеушілер» «кісі өлтірушілер» деп басылып, Яһуда 16-да: «Бұлар – кісі өлтірушілер, күңкілдеушілер, өз құмарлықтарына еріп жүретіндер. «Білімде қалу үшін», 1805 жылғы басылым: Галатиялықтарға 4:29-да, түзетуші үтірді жою керек пе деген сұраққа жауап ретінде, шетке «қалу үшін» деп жазған. Бұл жазба мәтінге еніп, «Сол кезде тәндік тұрғыдан туылған бала Киелі Рухтан туған баланы қудалаған сияқты, қазір де солай» дегенді білдіреді. «Standing Fishes Bible» (Тұрған балықтар туралы Киелі кітап), 1806 жылғы басылым: «Балықтар» «балықшылар» деген сөздің орнына «балықтар» деп аударылды, осылайша Езекиел 47:10-да былай деп жазылған: «Осылай болады, балықтар Энгедиден бастап Энгелимге дейін оның үстінде тұрады; олар ауларды жаю үшін орын болады; олардың балықтары өз түрлеріне сәйкес болады, үлкен теңіздегі балық сияқты, өте көп». «Жігітті жек көретін Киелі кітап», 1810 жылғы басылым: «Жігіт» сөзі «өмір» сөзімен ауыстырылып, Лұқа 14:26-да былай деп аударылды: «Егер біреу Маған келіп, әке-шешесінен, әйелі мен балаларынан, аға-інілері мен апа-сіңлілерінен, тіпті әйелінен де артық болмаса, онда ол Менің шәкіртім бола алмайды». «The Large Family Bible» (Ұлы отбасылық Киелі кітап), 1820 жылғы басылым: Исаия 66:9-да: «Мен босандыруды тоқтатпай, босандыруды тоқтатамын ба?» - делінген. «Бала туғызбай, аналық құсағына берейін бе?» деп сұрап, «Ребекканың түйелер туралы Киелі кітабы», 1823 жылғы басылым: «Түйелер» деген сөз «қыздар» деген сөздің орнына қойылып, Жаратылыс 24:61 оқылады: «Ребекка мен оның түйелері түйелерге мініп, әлгі кісінің соңынан ерді. Қызметші Рабиғаны алып, жолға шықты». «Owl Bible» (Сыртқы Киелі кітап), 1944 жылғы басылым: «Сыртқы» деген сөз «өз» деген сөздің орнына қойылып, 1 Петір 3:5-те былай деп жазылған: «Енді Құдайға сенім артқан қасиетті әйелдер де өздерін осылай әшекейлеген. Қателік н әрпіне зақым келген баспа тақтасынан туындады.
"Judas Bible", from 1613: This Bible has Judas, not Jesus, saying "Sit ye here while I go yonder and pray" (Matthew 26:36). A second folio edition printed by Robert Barker, printer to King James I, is held in St. Mary's Church, Totnes, Devon. In this copy, the misprint has been covered with a small slip of paper glued over the name of Judas. "Printers Bible", from 1612: In some copies, Psalm 119:161 reads, "Printers have persecuted me without a cause", rather than "Princes have persecuted me "
"Wicked Bible", "Adulterous Bible" or "Sinner's Bible", from 1631: Barker and Lucas: Omits an important "not" from Exodus 20:14, making the seventh commandment read "Thou shalt commit adultery." An 1886 study of Star Chamber case reports suggests that this was just one of the "two grossest errors" in the printing, alongside Deuteronomy 5:24, which read "the LORD our God hath shewed us his glory and his great asse" instead of the correct "greatness[e]". However, this second error does not appear in any extant copy of the Bible. The printers were fined £300 and most of the copies were recalled immediately. Only 15 copies survive in the collections of public institutions in the English speaking world. "More Sea Bible", from 1641: " the first heaven and the first earth were passed away and there was more sea", rather than " the first heaven and the first earth were passed away and there was no more sea", from Revelation 21:1
"" or "Wicked Bible", from 1653, Cambridge Press: Another edition carrying this title omits a "not" before the word "inherit", making 1 Corinthians 6:9 read "Know ye not that the unrighteous shall inherit the kingdom of God?". In addition, Romans 6:13 reads "Neither yield ye your members as instruments of righteousness into sin", where it should read "unrighteousness". "Sin On Bible", from 1716: Jeremiah 31:34 reads "sin on more" rather than "sin no more". "Vinegar Bible", from 1717: J. Baskett, Clarendon Press: The chapter heading for Luke 20 reads "The Parable of the Vinegar" instead of "The Parable of the Vineyard." One reviewer called this particular edition "a Baskett full of errors," what with its being replete with numerous other specimens of typographical errata throughout. One copy sold for $5,000 in 2008. "The Fools Bible", from 1763: Psalm 14:1 reads "the fool hath said in his heart there is a God", rather than "there is no God". The printers were fined £3,000 and all copies ordered destroyed. "Murderer's Bible", from 1801: "Murmurers" is printed as "murderers", making Jude 16 read: "These are murderers, complainers, walking after their own lusts; and their mouth speaketh great swelling words, having men's persons in admiration because of advantage." "To remain Bible", from 1805: In Galatians 4:29, a proof reader had written in "to remain" in the margin, as an answer to whether a comma should be deleted. The note inadvertently became part of the text, making the edition read "But as then he that was born after the flesh persecuted him that was born after the Spirit to remain, even so it is now." "Standing Fishes Bible", from 1806: "Fishes" replaced "fishers" making Ezekiel 47:10 read "And it shall come to pass, that the fishes shall stand upon it from Engedi even unto Eneglaim; they shall be a place to spread forth nets; their fish shall be according to their kinds, as the fish of the great sea, exceeding many." "Wife hater Bible", from 1810: "Wife" replaces "life" in this edition, making Luke 14:26 redundantly read "If any man come to me, and hate not his father, and mother, and wife, and children, and brethren, and sisters, yea, and his own wife also, he cannot be my disciple." "The Large Family Bible", from 1820: Isaiah 66:9 reads: "Shall I bring to birth and not cease to bring forth?" rather than "Shall I bring to birth and not cause to bring forth?". "Rebecca's Camels Bible", from 1823: "Camels" replaces "damsels" in one instance, making Genesis 24:61 read "And Rebecca arose, and her camels, and they rode upon the camels, and followed the man: and the servant took Rebecca and went his way." "Owl Bible", from 1944: "Owl" replaces "own", making 1 Peter 3:5 read, "For after this manner in the old time the holy women also, who trusted God, adorned themselves, being in subjection unto their owl husbands." The error was caused by a printing plate with a damaged letter n.
Киелі кітаптың ойдан шығарылған қателігі
"Жақсы белгілер" романында Нил Гайман мен Терри Пратчет 1651 жылы "Бұл Киелі кітапты бұзған" (және Чарлинг Крос Киелі кітабын) жасады. Ол Езекиел 48:5-ті жұмысына наразылық білдіретін сөздермен алмастырды. Сондай-ақ, Жаратылыс кітабының 3-тарауының соңында періште Азирапалдың отты қылышын жоғалтуы туралы үш қосымша жол бар, оларды осы оқиғаның кейіпкері Азирапал өзі қосты. BBC ғылыми-фантастикалық комедиялық сериалы "Қызыл карликте" басты кейіпкерлердің бірі Арнольд Риммер өзінің отбасының ерекше фундаменталистік христиан сектасы "Жетінші күнгі адвенттік секірушілерге" (Hoppists) жататынын айтады. Риммердің сөзіне сенсек, оның ата-анасының христиандыққа ерекше көзқарасының арқасында оның екінші есімі Яһуда екені бір эпизодта ашылады. Секірушілердің ерекше құдайға табыну формасы 1 Коринфтерге 13:13-те қате басылған Киелі кітаптан туындады, онда "Иман, үміт және махаббат, және олардың ең үлкені – үміт" деп жазылған. Сондықтан, оның мүшелері әр жексенбіде секіріп өткізеді. Риммер дінмен келіспегенін, бірақ діни мәселелерде либералды екенін айтады. Барбара Кингсолвердің 1998 жылы жарық көрген бестселлер романы "Улы Кітапта" түйе, кісі өлтіруші және жәндік сияқты танымал "қате басылған Киелі кітаптар" туралы айтылады. Романның атауы 1950 жылдары Бельгиялық Конгода миссионер болған Нейтан Прайс кейіпкеріне сілтеме жасайды, ол жергілікті "Tata Jesus is bängala" фразасын дұрыс айтпай, өзінің "қате баспасын" жасайды, яғни "Иса өте құнды" дегенді білдіреді. Бірақ ол оны "Иса – у!" деп айтады. Швециялық автор Йонас Йонассонның "Терезеден шығып, жоғалып кеткен жүз жасар қарт" романында Киелі кітаптағы қателік сюжеттің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл Киелі кітаптарда "Олар бәрі де бақытты өмір сүрді" деген қосымша жол бар (Аян 22:22).