Кіріспе

Генетикалық аурулар тобы. Sillence-тің төрт түрі клиникалық және генетикалық мағынаға ие; төмендегі сипаттамалар клиникалық сипаттағы және сүйек сынғыш (ОИ) ауруының бірнеше генетикалық түрлеріне қолданылуы мүмкін. Егер түр генетикалық және клиникалық ерекшеліктерді білдірсе, онда клиникалық белгілер COL1A1 немесе COL1A2 гендеріндегі мутациялардың нәтижесінде пайда болады, бұл мутациялар аутосомалық-доминантты жолмен мұраға беріледі. І типті аурудың адамдары көбінесе қалыпты өмір сүреді.

Түрі

Коллагеннің С-ұшы мүлдем кемістікке толы. Өмірінің бірінші жылын өткерген сирек кездесетін жағдайларда, балалардың дамуында және моторлық қабілеттерінде ауыр кешігулер байқалады; 2019 жылы зерттелген екі баланың екеуі де шамамен екі жаста болды, бірақ ешқайсысы да бас бақылауын меңгермеген, және екеуіне де тыныс алу үшін вентилятор қажет болды. ІІ типті ОИ "өлімге алып келетін перинаталды" түрі ретінде де белгілі, және ересек жасқа дейін тірі қалумен үйлесімді емес.

Түрі

Коллаген мөлшері жеткілікті, бірақ сапасы жеткіліксіз. III типтегі ерекшелік – оның прогрессивті деформацияланатын табиғаты. III және IV типті ажырататын тағы бір фактор – көк склера; III типтегі нәрестелерде көк склера жиі кездеседі, ол жасқа қарай біртіндеп ақ түске өтеді, бірақ IV типте көк склера сирек кездеседі, бірақ жағдайдың 10%-ында байқалады. III типті ОИ остеопениялық сүйектердің тез сынуына себеп болады, кейде тіпті жатырда, ал өмір бойы жүздеген сынықтарға әкелуі мүмкін. Sillence-тің IV типтің қажетті сипаттамаларының бірі – қалыпты склералар, бұл білек буынын бұруды қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдайлардың себебі 11p15.5 хромосомасындағы IFITM5 генінің мутациялары. V типті ОИ басқа генетикалық анықталған типтерге қарағанда салыстырмалы түрде жиі кездеседі – Бразилиялық Porto Alegre Clínicas de Hospital генетика бөліміндегі ОИ пациенттерінің 4%-ында осы тип кездескен. VI тип (6) – III типке ұқсас клиникалық белгілерімен ерекшеленеді, бірақ сүйектері остеомаляцияға ұқсас көрінеді. VIII тип (8) – 1p34.2 хромосомасындағы LEPRE1 генінің мутациясынан туындайды; клиникалық тұрғыдан II және III типті ОИ-мен ұқсас, зардап шеккен адамға байланысты. IX тип (9) – 15q22.31 хромосомасындағы PPIB геніндегі гомозиготалық немесе құрама гетерозиготалық мутациядан туындайды. X тип (10) – 11q13 хромосомасындағы SERPINH1 геніндегі гомозиготалық мутациядан туындайды. XI тип (11) – 17q21 хромосомасындағы FKBP10 мутацияларынан туындайтын ОИ. Мутациялар тримерлік проколлаген молекулаларының секрециясын азайтады. Бұл гендегі басқа мутациялар ОИ-ге ұқсас аутосомалық рецессивті Брук синдромын тудыруы мүмкін. XII тип (12) – 12q13.13 хромосомасындағы SP7 геніндегі фреймшифт мутациясынан туындайтын ОИ. Бұл мутация сүйек деформациясына, сынуларға және тістің кешігуіне себеп болады. XIII тип (13) – 8p21.3 хромосомасындағы сүйек морфогенетикалық протеині 1 (BMP1) геніндегі мутациядан туындайтын ОИ. Бұл мутация қайталамалы сынуларға, жоғары сүйек массасына және гипермобильді буындарға әкеледі. XIV тип (14) – 9q31.2 хромосомасындағы TMEM38B геніндегі мутациялардан туындайтын ОИ. Бұл мутация қайталамалы сынуларға және остеопенияға әкеледі, бірақ аурудың барысы өте өзгермелі. XV тип (15) – 12q13.12 хромосомасындағы WNT1 геніндегі гомозиготалық немесе құрама гетерозиготалық мутациялардан туындайтын ОИ. Бұл аутосомалық рецессивті. ОИ XVI гетерозиготалық мүшелерінде қайталамалы сынулар, остеопения және көк склералар болуы мүмкін. XVII тип (17) – 5q33 хромосомасындағы SPARC геніндегі гомозиготалық мутациядан туындайтын ОИ, бұл остеонектин ақуызында ақаулыққа әкеледі, бұл жалпыланған платиспондилиямен, мүгедектік креслоға тәуелділікпен және қайталамалы сынулармен сипатталатын ауыр ауруға әкеледі. XVIII тип (18) – 6q14.1 хромосомасындағы FAM46A геніндегі гомозиготалық мутациядан туындайтын ОИ. Ұзын сүйектердің туа біткен иілуімен, құрттық сүйектермен, көк склерамен, омыртқалардың құлдырауымен және өмірдің алғашқы жылдарында көптеген сынулармен сипатталады. XIX тип (19) – Хp22.12 хромосомасындағы MBTPS2 геніндегі гемизиготалық мутациядан туындайтын ОИ. Қазіргі уақытқа дейін XIX типті ОИ – X хромосомасына байланысты рецессивті мұрагерлік үлгісі бар ОИ-дің жалғыз белгілі түрі, бұл оны әйелдерге қарағанда ерлерде жиі кездесетін жалғыз типке айналдырады. XIX типті ОИ дені сау сүйектердің қалыптасуы үшін маңызды интрамембраналық протеолизді бұзады. XXI тип (21) – 7p22.1 хромосомасындағы KDELR2 геніндегі гомозиготалық мутациядан туындайтын ОИ, II және III типтерге клиникалық жағынан ұқсас ауруды тудырады, бұл шаперон ақуызы HP47-нің I типті коллагеннен ажыратуға қабілетсіздігімен байланысты деп есептеледі, өйткені ол үшін KDELR2 генімен кодталатын ER люменді ұстап тұратын рецептор 2 ақуызына байланысуы керек.

Генетика

Остеогенез имперфекта – генетикалық бұзылыстардың бір тобы, олардың барлығы сүйектің қажуын тудырады. ОИ-де жоғары генетикалық гетерогенділік байқалады, яғни көптеген генетикалық мутациялар бірдей немесе ұқсас белгілі симптомдар (фенотиптер) жиынтығына алып келеді. Бұл аурудың дамуына негізгі себеп – I типті коллаген өндірісіне жауапты COL1A1 және/немесе COL1A2 гендеріндегі мутациялар. ОИ-мен ауырған адамдардың шамамен 90% COL1A1 немесе COL1A2 гендеріндегі мутациялар бойынша гетерозиготта. ОИ-дің басым түрінің нәтижесі болып табылатын бірнеше биологиялық факторлар бар. Бұл факторларға: жасуша ішіндегі стресс, тіндердің қалыптан тыс минералдануы, жасушалар арасындағы бұзылған өзара әрекеттесу, жасушалық матрицамен бұзылған өзара әрекеттесу, жасушалық матрицаның құрылымының бұзылуы, сондай-ақ коллаген емес ақуыздар мен коллаген арасындағы бұзылған өзара әрекеттесу жатады. Бұрынғы зерттеулер ОИ-дің геномдағы аз ғана өзгерістері бар аутосомдық доминантты бұзылыс екендігіне алып келді. Алайда, 2003 жылғы Адам геномдық жобасынан кейін ДНК тізбегін анықтау құнының төмендеуіне байланысты, бұл аурудың аутосомдық рецессивті түрлері анықталды. ОИ-дің рецессивті түрлері проколлаген өндірісіне және байланысты ақуыздардың құрастырылуына жауапты коллаген шаперондарының ақауларымен байланысты. ОИ-дің рецессивті формалары бар пациенттердегі бұзылған коллаген шаперондарының мысалдары: HSP47 (Коул Карпентер синдромы) және FKBP65 шапероны. Бұл шаперондардың мутациялары коллаген 1 ақуыздарының дұрыс бүгілу үлгісіне алып келеді, бұл аурудың рецессивті түріне себеп болады. Бұл ақуыздағы ақаулар сүйектің минералдануына әкеледі, нәтижесінде остеогенез имперфектаның тән қасиеті – сүйектердің қажуы пайда болады. Сирек кездесетін XIX типті ОИ, алғаш 2016 жылы анықталған, Х-хромосомаға байланысты генетикалық ауру ретінде мұраға беріледі, ал оның зиянды әсерлері MBTPS2 геніндегі мутациядан туындайды. Генетикалық зерттеулер жалғасуда, және ОИ-дің барлық генетикалық себептері қашан анықталатыны белгісіз, себебі ауруды жою үшін тестілеу қажетті гендердің саны артуда. Бұл генетикалық мозаицизмге байланысты; яғни, бір ата-ананың ұрық жасушаларының бір бөлігінде немесе көп бөлігінде ОИ-дің доминантты түрі бар, бірақ олардың соматикалық жасушалары жеткіліксіз, ата-анада симптомдарды немесе айқын мүгедектікті тудыру үшін жеткіліксіз – ата-ананың әртүрлі жасушаларында екі (немесе одан да көп) сәл әртүрлі ДНК жиынтығы бар. Мүмкін болатын кемшілік – коллаген ақуызының үш спиральді құрылымында глициннің аланин сияқты көлемді аминқышқылына алмасуы. Үлкен аминқышқылдарының тізбектері стерикалық әсерге алып келеді, нәтижесінде коллаген кешенінде ісік пайда болады, бұл өз кезегінде молекулалық наномеханикаға және молекулалар арасындағы өзара әрекеттесуге әсер етеді, олардың екеуі де бұзылады. Орын ауыстыру орнына және қолданылатын аминқышқылына байланысты, әртүрлі әсерлер байқалады, бұл ОИ-дегі түрлердің әртүрлілігін түсіндіреді, өйткені көптеген жағдайларда екі коллаген гені жауапты. Рентген сәулелері I типті ОИ-мен байланысты сүйек тығыздығының салыстырмалы түрде аз жоғалуына жиі сезімтал болмайды, сондықтан DEXA сканилеуі қажет болуы мүмкін. ОИ-ды туғанға дейін де анықтауға болады, мысалы, аналық судан сынама алу сияқты in vitro генетикалық тестілеу әдісін қолдану арқылы.

Генетикалық тестілеу

Остеогенез имперфектаның бар-жоғын анықтау үшін ең көп кездесетін проблемалық гендер COL1A1, COL1A2 және IFITM5 гендерінің генетикалық тізбесін анықтау мүмкін; егер мутация табылмай, бірақ остеогенез имперфекта күдігі болса, остеогенез имперфектаға себеп болатын тағы 10-нан астам ген тексерілуі мүмкін. Басқа ерекшелендіретін диагноздарға рихит және остеомаляция, екеуі де нашар тамақтанудан туындайды, сондай-ақ Брук синдромы, гипофосфатазия, геродермия остеодиспластикасы және Элерс-Данлос синдромы сияқты сирек кездесетін сүйек синдромдары жатады. Емдеуге сынған сүйектерге күтім жасау, ауырсынды басатын дәрілер, физиотерапия, тіректер немесе коляскалар сияқты қозғалысқа көмектесетін құралдарды қолдану және хирургиялық араласу кіруі мүмкін.

Тез сүйек сынықтарын емдеу

Остеогенез имперфектісі бар адамдардағы сүйек сынықтарына ем жалпы халықтағы емдеумен ұқсас тәсілмен жүргізіледі – ОИ-мен байланысты сүйек, ОИ-сыз сүйек сияқты бірдей жылдамдықпен жазылады. Ауызға қабылданатын бисфосфонаттар ыңғайлырақ және арзан болғанымен, олар нашар сіңіріледі, ал көктамырға салынатын бисфосфонаттар көбінесе тиімдірек, бірақ бұл мәселе зерттеуде. Кейбір зерттеулер ауызға қабылданатын және көктамырға салынатын бисфосфонаттардың, мысалы, ауызға қабылданатын алендронат пен көктамырға салынатын памидронаттың тиімділігі бірдей екенін көрсетті. 2013 жылы жеңіл ОИ-мен ауыратын балаларға жасалған қос соқыр сынақтарда ауызға қабылданатын ризедронат сүйек минералдық тығыздығын арттырып, омыртқадан басқа жерлердегі сынықтарды азайтты. Дегенмен, жаңа омыртқа сынықтарының саны азаймады. 2016 жылғы Кохрейн шолуы бисфосфонаттар сүйек минералдық тығыздығын жақсартатынын көрсеткенімен, бұл сүйек сынықтарының азаюына немесе остеогенез имперфектісі бар адамдардың өмір сапасының жақсаруына әкеледі ме, әзірге белгісіз деген қорытындыға келді.

Тамақ қоспалары

ОИ – генетикалық ауру және қандай да бір витамин немесе минералдың жеткіліксіз түсуінен туындамайды; қосымша қабылдау ОИ-ды емдей алмайды. Дегенмен, ОИ-мен ауыратын адамдарда жалпы халыққа қарағанда D витаминінің жетіспеушілігі жиірек кездеседі, ал мұның себебі толыққанды түсініксіз. Жетіспеушіліктің ауырлығы және оның пайда болу мүмкіндігі ОИ-дың ауырлығымен байланысты деп саналады. ОИ-де анестезия кезіндегі ерекше мәселе – пациенттің көшірілуі және тыныс жолдарына қол жеткізу тәсілдеріне байланысты операция кезінде болатын сүйек сынулар. Қалыпты жағдайда мықты сүйектері бар пациенттерде бұл процедуралар қауіпсіз болса да, ОИ-мен ауыратын адамдарда олар сүйектердің нашарлығына байланысты жарақаттануға әкелуі мүмкін. Мысалы, 1972 жылы операция кезінде ОИ-мен ауыратын науқаста тонометр манжетінен иық сүйегінің сынуы туралы хабарлама жарияланғаннан кейін, ОИ-мен ауыратын пациенттерге арналған қан қысымын бақылау протоколдары өзгертілді, тіпті ересектерге де нәресте өлшемдегі манжеттер мен машина параметрлері қолданылады; сондай-ақ, манжетті науқастың ең аз деформацияланған аяқ-қолына орнату ұсынылады.

Алдын алу

Генетикалық ауру ретінде, XXI ғасырда остеогенез имперфектасының алдын алудың басты шарты – бұл аурумен туылған балалардың жоқтығын қамтамасыз ету болып табылады. Генетикалық кеңес беру науқастарға және олардың отбасыларына олардың жағдайына қатысты қандай скрининг түрлерін қолдану керектігін анықтауға көмектеседі. Пациенттер ин витро ұрықтандырудан кейін имплантацияға дейінгі генетикалық диагностика жасау арқылы зардап көрмеген ұрықтарды таңдауды қарастыра алады. Егер араласпаса, остеогенез имперфектасын тудыратын ең көп таралған мутацияларды алып жүрген пациенттердің әр жүктілікте ауруды беріп алу мүмкіндігі 50% құрайды, себебі бұл мутациялар мендельдік мұрагерлік принципінің аутосомалық-доминантты түрі бойынша мұраға көшеді. 1996 жылы "Британдық медициналық журналында" жарияланған зерттеуде III типтегі ОИ-де өлім-жітім көрсеткіші айтарлықтай жоғары екені анықталды, көптеген пациенттер 20, 30 және 40 жаста қайтыс болады; 10 жасқа жеткен пациенттердің ұзақ өмір сүруі жаңа туған нәрестелерге қарағанда артық екені анықталды.

Қозғалысты

Ересек жасында жеңіл (I типті) ОИ-мен ауыратын адамдарға көптеген бейімделу құралдары қажет болмайды, бірақ нәресте кезінде олардың моторлық дамуы жалпы халықтан айтарлықтай кешігеді. АҚШ-та ОИ-мен шамамен 20 000-дан 50 000-ға дейін адамның ауыратыны есептеледі. Ең көп кездесетін түрлері – I, II, III және IV, ал қалғандары өте сирек. I типті ОИ ең көп таралған, және II типті ОИ-ге қарағанда үш есе жиі кездеседі. III және IV типтердің таралу деңгейі туралы мәліметтер әлдеқайда белгісіз.