Кіріспе

Зумайя ( ) – Испанияның солтүстігіндегі Баск еліндегі шағын қала. Қаланың екі жағажайы бар (Ицзурун және Сантьяго), геологтар үшін олардың қызығушылығын тудыратыны – олар әлемдегі ең ұзын үздіксіз тау жыныстары қатарында орналасқан. Бұл құрылымдар флиш деп аталады және олар крейд кезегінің ортасынан бастап қазіргі уақытқа дейін, 100 миллион жылдан астам уақытты қамтиды. Ицзурун жағажайында К–Т шекарасы табылды, сондай-ақ амонититтердің қазба қалдықтарын табуға болады. Бұл қабаттар Деба және Гетaрия жағажайлары арасында, шамамен 8 км-ге созылып жатыр, ал Зумайя олардың арасында орналасқан. Қала сонымен қатар суретші Игнасио Зулоаганың үй-музейіне айналған. Мұражайда Эль Греко, Ривера, Зурбаран және Гойяның туындылары қойылған. Көшенің ар жағында Лаия қолөнер бұйымдары мен қолмен жасалған өнімдер мұражайы орналасқан. Қала орталығында баск стиліндегі Сан-Педро готикалық шіркеуін кездестіруге болады. Оның ғибадатханасында Хуан де Анксиетаның тамаша рередосы бар, бұл баск мүсіншісінің Гипускоада табылған жалғыз туындысы. Зумайя Урола және Наррондо өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Қаланың тарихы оның ежелгі монастырымен байланысты. Орта ғасырларда Сехац аңғарында тұратын адамдар қазбашылар мен қарақшылардың үздіксіз шабуылдарына қарсы тұру үшін қаланы бекіткен. Бүгінде шіркеу өзінің қорғаныс сипатының іздерін сақтап қалған.

Этимология

Көптеген теориялар бойынша, Зумайяның аты "зума" немесе "зуме" деген баск тіліндегі тоқуға қолданылатын өсімдік атауынан шыққан, ол бұл аймақта көптеп өскен көрінеді. Ал Виллагранаға қатысты, бұл аймақта сол кезде көптеп өскен мәңгі жасыл емен тоғайларынан алынған "грана" – "тұқым себу" мағынасын беретін сөзбен байланысты болуы мүмкін деген теория бар.

Негізін қалау

Зумайяның пайда болуына қатысты кейбір мәселелерде пікір келіспеушіліктер болғанымен, барлық тарихшылар вилланың Санта-Мария монастырының төңірегінде қалыптасқанын мойындайды. "Зумая" деп алғаш рет айтылған сақталған парқмаға сәйкес, Санта-Мария монастыры 1292 жылы Наварраның Санчо VI-ның құрметімен Ронсеваль монастырына сыйға берілген. Монастырьдың орналасқан жері туралы түрлі пікірлерге қарамастан, Санта-Мария монастырының монахтары осы вилланың тууының тікелей куәгерлері болды. Сехатц аңғарында шашырап кеткен тұрғындар, қастандық пен қарақшылықтың үнемі қайталануына тоқтам салу үшін, жауға бірлесіп қарсы тұра алатын қабырғалы және нығайтылған вилла салып, оны құруға шешім қабылдады. Өлшемі, стратегиялық орналасуы және теңізге тікелей қол жеткізілуіне байланысты таңдалған жер Зумайя болды. Дегенмен, вилла 1347 жылға дейін заңды түрде құрылмады, сол кезде Кастилияның Альфонсо XI өзінің азаматтарына "Виллаграна де Зумайя вилласының" муниципалдық жарғысын берді, соған Сан-Себастьянның сот билігі де берілді. 16 ғасырда Зумайя 136 үйге ие болды, олардың 70-і қабырғаның ішіндегі алты көшеде орналасқан, ал қалғандары қабырғадан тыс орналасқан үш ауданда таратылды. Барлығы 108 әулеттік тегі болды, олардың 53-і ақсүйектерге жатты. Бүгінгі күні, бұл нығайтудың күн үйлері мен мұнаралардың биіктігінде ғана тоқтатылғандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ, олар қабырға сияқты қорғаныс функциясын атқаруға қабілетті болды. Кіреберіс залдарына вилланың бас кіреберіс залы және олардың үстінде орналасқан үлкен айқыш кірді. Олар 18 ғасырдың ортасында қаланың айналасын кеңейту үшін бұзылды. Жалғыз табиғи есік – теңіз жағалауындағы қақпа, ол, әрине, ең қауіпті болды, себебі ол ең оңай қол жетімді болды. 16 ғасырдан бері шіркеудің қоңыраулары бірнеше рет қайтадан құйылды. 1578 жылы қала әкімі азаматтардың жақсы хабардар болуы және полктің жиналыстарына жиі қатысуы үшін оларды үш рет қатарынан соғуға бұйрық берді, ал полк көп бұрын зейнеткерлікке шыққан. Сонымен қатар, 18 жылда бір рет виллада өткізілетін жалпы жиналыстар қарсаңында провинция хатшысына отын мен көмір беру үшін екі емен ағашы кесілді. Осы сессиялардың бірінде, 27 желтоқсан 1620 жылы, Гипускояның қасиеттісі Игнатий Лойола таңдалған күні, қаланың қасиеттісі деп Күңдіздік Марияның Таза тұжырымы аталды.

Экономикалық өзгерістер мен даму

Ғасырлар өте келе, 1584 жылы жазылған бұрынғы қалалық ережелерде ғана емес, сонымен қатар қаланың дамуында, тұрғындардың әдет-ғұрыптары мен өмір салтында көптеген өзгерістер болды. Дегенмен, вилланың негізінен бүгінгі күнге дейінгі дамуын байқаудың ең жақсы тәсілі – әр дәуірдің басым экономикалық қызметін анықтау. Вилланың алғашқы тұрғындарының көпшілігі ауыл шаруашылығымен айналысты, бірақ бір орында шоғырлану кәсіби және өндірістік қызметтердің пайда болуын жеделдетті. 14 ғасырдың соңына қарай өзенде кемелер салына бастады. Халықтың көп бөлігі балық аулау және теңіз саудасымен шұғылданды. Өзен сол кезде өте бай болды, онда лосось, форель, моллюскалар және шабақ сияқты түрлі балықтар кездесетін. Көптеген адамдар жағалауда балық аулаумен қатар ауыл шаруашылығымен да айналысты. Сол кезде цемент өндіру де маңызды салаға айналды, олар үшін айналасындағы аудандардың шикізаттары пайдаланылды. Нидерландыға тауарлар, ал сондай-ақ өндірілген өнімдер порттан экспортталды. Кейбір тарихшылар 16 ғасырда Сантьяго де Компостелаға қажылыққа баратын ізбасарлардың тоқтау орны болған Сантьягоның монастырымен вилланы байланыстырған жолаушылар кемесі де Зумайяның кірісінің маңызды көзі болғанын айтады. Келесі ғасырлар, 17 және 18 ғасырлар, аса табысты кезең болған жоқ. Жер көршілердің негізгі экономикалық қызметі болып қала берді, бірақ Зумайяда, әсіресе бидай, жүгері және бұршақ өндірісінде көптеген кемшіліктер болды. 1766 жылы барлық үйлер тексеріліп, әрбір тұрғынның өмір сүруге қажетті астықтан артығы бар-жоғы анықталды. Сондай-ақ, азаматтар темір және басқа да тауарларды құрлықта және теңізде тасымалдаумен айналысты, ал балық аулау қызметі сақталды және тіпті өркендеді, себебі 1610 жылы Сан-Телмо теңізшілердің бауырластығы құрылды. Осы кезеңде 16 ғасырдың соңында басталған эмиграция күшейді (1616 жылы Зумайяда 935 адам тұрды) және экономикалық жағдай жақсарғанға дейін екі ғасырға созылды. Жағдай 17 ғасырда жақсара бастады, себебі батпақтардың кептірілуі бұрынғы қамыс өсіретін жерлерді өңдеуге және ауыл шаруашылығы өнімін, әсіресе жүгеріні арттыруға мүмкіндік берді. Бірақ бұл жағдайдың жақсаруына басқа да факторлар әсер етті, себебі 19 ғасырда цемент зауыттары вилланың экономикасының локомотивіне айналды, порттың саудасын дамытты. Осы кезеңде құрлықтағы көлік те жақсарды, 1882 және 1885 жылдар аралығында Зумайяны Гетариямен байланыстыратын жол салынды, ол бұрыннан Сан-Себастьянмен байланысты болған. 1900 жылы Зумайяны Зарауцпен байланыстыратын пойыз пайда болды, ал 1926 жылы Урола темір жолы ашылды, ол қазір бұзылған. Көлік инфрақұрылымының жақсаруы Бедуа портына кері әсер етті, өйткені Урола өзенінің көпірі кемелердің өзен жоғары қарай өтуіне кедерілді. Цемент өнеркәсібі 20 ғасырдың басында төмендеді, ал теңіз өнеркәсібі қайтадан дамыды, содан кейін қозғалтқыш өнеркәсібі де пайда болды. Зумайяда Испаниядағы алғашқы дизельдік қозғалтқыш орнатылғаны қызықты факті, ол дәл осы жерде, "Ерегуи Херманос" кәсіпорнында болды. Бұл өнеркәсіптік өрлеу, әсіресе көші-қон арқасында, халықтың едәуір өсуіне әкелді. 20 ғасырдың басында Зумайя экономикасын дамытқан әртүрлі салалардың үлесі айтарлықтай өзгерді. 1950 жылы халықтың 56,1%-ы өнеркәсіпте жұмыс істесе, ауыл шаруашылығымен айналысқандардың үлесі 17% ғана болды. Кейінгі жылдары экономикалық дағдарыс Зумайяға да келді, ол жұмыскерлерді қайта оқыту және сол кезге дейін маңызды болған ірі шеберханалардың жабылуымен күрделенді. Бүгінде, елу жыл өткен соң, нарықтың жаңа экономикалық тенденцияларына сәйкес келетін бірнеше шағын компания құрылды.

Сегізбұрыш

Сиырқау және Зумайя қала құрылысының басты күндерінен бері бірге. Осы жануар мен қала арасындағы ерекше қарым-қатынас Гетария, Зарауц немесе Деба (Зумайядан 5, 10 және 16 км қашықтықта орналасқан) сияқты басқа қалаларда кездеспеген. Сиырқауды Зумайя жағалауында аулау дәстүрі өте кең таралған, ал сиырқау қаланың мәдениеті мен дәстүрінің өзегіне айналды.

Балық аулау

Жұмаяда сегізқұйрық аулайтын үш негізгі орын бар: Ицзурун жағажайындағы жартастар, Инпернупе және Жұмая мен Деба арасындағы жағалау. Ол үшін толқынның биік болмауы керек. Сегізқұйрықтарды аулау үшін көзге көрінетін жартастар болуы қажет, себебі олар әдетте жартастағы тесіктерде жасырынып тұрады. Сондықтан, жартастардың көбінесе көрінуі, оларды ұстау мүмкіндігін арттырады. Аң аулау үшін сегізқұйрықты ұстауға арналған ілгек қажет. Бірақ әртүрлі техникалар бар, және олар орынға қарай өзгереді: 1. Тесік кіреберісінде крабтар мен басқа да ұсақ теңіз жануарларының қалдықтарын қарау (яғни, сегізқұйрық сол тесікте екендігінің белгісі) және оны ілгекпен ұстап алу. 2. Сегізқұйрықтарды қызықтыру үшін жем салынған таяқ пайдалану және олар көзге көрінгенде, жем болмаса тесіктен шықпайтындықтан, оларды ілгекпен ұстау. Сегізқұйрық аулау Жұмаяда дәстүрлі болып келген. Бірақ, барлығы оларды оңай аулай бермейді. Кейбір отбасыларда бұл дәстүр мықты сақталған. Бір кезде бір күніне жүздей сегізқұйрық аулағандар да болған. Бірақ, ол кездерде қазіргіге қарағанда сегізқұйрықтар көп болған. Ластану, балық аулау кемелері және сегізқұйрық аулауға шектеу қойылмаған жылдар жағалауға көп зиян келтірді. Осы себепті үкімет әр адамның аулай алатын мөлшерін реттеді (бір сегізқұйрық, салмағы 750 грамнан артық). Жыл сайын үлкен толқындар кезінде көптеген адамдар жағалауға сегізқұйрық аулауға барады, ал тәжірибелілері бір күніне 20-дан астам сегізқұйрық аулайды. Қазіргі заманда күніне бірден көп сегізқұйрық аулауға тыйым салынған, бірақ кейбір адамдар (әсіресе өмір бойы балық аулаған қарттар) әлі де көп аулайды. Сегізқұйрықты аулағаннан кейін бірден жеуге болмайды. Оны өңдеу керек, бірақ өңдеудің әртүрлі тәсілдері бар. Оны қалай пісіру керектігі, оны аулағаннан кейін кім жейтініне байланысты. Жаңа сегізқұйрық еті кермек болады, сондықтан оны жұмсарту үшін кем дегенде бір апта мұздату керек. Егер сегізқұйрық жаңа болса және көп соққаннан кейін жұмсақ болса, оны помидормен, галисиялық стильде немесе бұрыш пен пиязбен пісіруге болады. Бірақ мұндай рецепттер Астурия және Галисия сияқты балық аулау және сегізқұйрық пісіру дәстүрі бар жерлерде де кең таралған. Бұл тәсілдермен тамақ пісіру әдетке айналған. Бірақ, құрғақ сегізқұйрық қажет болатын, тек Жұмаяға тән рецепт те бар. Жұмаяға жақын басқа қалаларда мұндай дәстүр жоқ.

Құрғату

Сиырқауды кептіру – Зумайядағы дәстүрлі әдіс, бірақ жағалаудағы көптеген халықтарда бұл сирек кездеседі. Оны өлгеннен кейін тазалап, 3-5 күнге шелекте, содан соң 7-8 күнге таяққа іліп кептіреді. Салмағының 80%-ға дейін азаюы мүмкін, нәтижесінде күшті иіс шығады.

IUGS геологиялық мұра орны

Дүниежүзіндегі ең жақсы ашылған, үздіксіз және жан-жақты зерттелген терең теңіз шөгінділерінің бірі ретінде танылған "Зумайяның бор-палеоген қабаттық қимасы" Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) 2022 жылдың қазан айында жариялаған тізімдегі әлемнің 100 "геологиялық мұра орындарының" ішіне енді. Ұйым "IUGS геологиялық мұра орны" дегенді "халықаралық ғылыми маңызы бар геологиялық элементтері және/немесе процестері бар, анықтамалық ретінде қолданылатын және/немесе геологиялық ғылымдардың дамуына тарихи тұрғыдан маңызды үлес қосқан маңызды жер" деп анықтайды.