Кіріспе

1948 жылы шыққан Юджен Херригедің "Зен в искусстве стрельбы из лука" (Zen in der Kunst des Bogenschießens) – неміс философия профессоры Юджен Херригельдің 1920 жылдары Жапонияда тұрған кезінде жапондық Кюдо инергенің бір түрін зерттеу тәжірибесі туралы 1948 жылы жарық көрген кітабы. Ол 1940-1950 жылдары Батыс оқырмандарына Дзенді таныстырғанымен белгілі.

Шығу тегі

Герригель (1884–1955) – мистикаға ерекше қызығушылық танытқан неміс философия профессоры. 1924 жылдан 1929 жылға дейін ол Жапонияда философиядан сабақ берді және Ава Кензо есімді шеберден Кюдо (жапон садағының өнері) үйренді. Ава Кюдоны кейбіреулер мистикалық дін деп санайтын Дайшадокё деп аталатын тәсілмен үйретті. Дайшадокё – Кюдоға рухани жағына ерекше мән беретін және сол кездегі басым практикадан өзгешеленетін көзқарас. 1936 жылы Герригель өзінің тәжірибесі туралы 20 беттік эссе жазды, ал 1948 жылы сол эссені қысқа кітапқа ұзартып өңдеді. Кітап 1953 жылы ағылшын тіліне, ал 1955 жылы жапон тіліне аударылды.

Кітап

Кітап моторлық оқыту туралы теорияларды келтіреді. Герригельде батыстықтардың бұрын саналы ояну мен бақылау арқылы жүзеге асырылатындай көрінетін сыртқы қызметтің санасыз бақылауына қатысты қабылдауға дайындық рухы бар. Мысалы, кітаптағы басты идея – жылдар бойығы жаттығулар арқылы физикалық әрекет саналы бақылаусыз, ой және дене жағынан жеңілдеп, біздің физикалық жадымыз (қазіргі кезде "бұлшықет жады" деп аталады) мидың саналы бақылауынсыз күрделі және қиын қозғалыстарды орындайды. Герригель садақ атудағы Зенді былай сипаттайды: ( ) Садақшы өзінің нысананы дәл тигізумен айналысып жатқан адам екенін сезінуін тоқтатады. Бұл санасыздық күйі тек қана өзін толық босатып, жекелігінен айырғанда ғана іске асып, өзінің техникалық шеберлігін жетілдірумен біртұтас болатын кезде қол жеткізіледі, бірақ онда өнерді үнемі зерттеу арқылы ешқашан қол жеткізілмейтін мүлдем басқа бір деңгей бар ( ).

Ықпал

Герригельдің кітабы Тим Галлуидің 1974 жылғы «Теннис ойынының ішкі жағы» кітабына ықпал еткен болуы мүмкін. Герригель де, Галлуи де спорт пен өмірді ішкі үйлесімділікке қол жеткізу мүмкіндігі ретінде қарастырады. «Садақ ату өнеріндегі Дзен» кітабы гуманистік психологиядағы «ішкі бала» тұжырымымен де байланысты. Кейінгі әдебиеттер «ішкі ойын» мен «сыртқы ойын» арасындағы тепе-теңдікті табуды немесе спорттан тыс ішкі баламен байланыс орнату, қарым-қатынас жасау және ынтымақтастық туралы кеңестерді талқылайды. «Садақ ату өнеріндегі Дзен» деген атау көптеген басқа туындылардың атауларына тікелей немесе жанама түрде әсер еткен болуы мүмкін. Олардың ішінде Роберт Пирсигтің 1974 жылғы «Дзен және мотоциклді жөндеу өнері» кітабы ең танымал. Рэй Брэдберидің 1990 жылғы «Жазу өнеріндегі Дзен» кітабы сияқты, 200-ден астам жұмыс ұқсас атаулармен жарық көрді, сондай-ақ «Покер өнеріндегі Дзен», «Тоқу өнеріндегі Дзен», «Айран аяқ Конти: Бәсекелестік жеу өнеріндегі Дзен» және тағы да басқалары бар. Дж.Д.Сэлинджердің көркем кейіпкері Сеймур Глас Дзен садақ атудың бір қырын – қасақана нысана алмау арқылы мақсатқа жетуді балалардың мәрмәр ойынына қолданды. Осы туындылардың көпшілігінің ортақ тақырыбы – күнделікті әдеттегі іс-әрекеттердің рухани маңызы болуы мүмкін.

Сын

Артур Костлер де, Гершом Шолем де «Encounter» журналында Герригельдің кітабының нацистік партия саясатына ықпал етіп, оны қолдайтынына байланысты айыптады. Шолем сондай-ақ Герригельдің әйелін оның жазбаларын өңдеп, оның нацистік партияның және «Герман мәдениеті үшін күрескен жауынгерлер лигасы» атты нацистік ұйымның белсенді мүшесі болғанын жасырғаны үшін кінәлайды. Басқалар, мысалы, Шодзи Ямада өзінің «Қараңғыдағы оқтар» кітабында Герригель мен Ава Кензо арасындағы көптеген әңгімелерді автор өзгертіп немесе толығымен құрастырғанын мәлімдейді.