Кіріспе

Қаржылық көрсеткіш

Қаржыда бета (β немесе нарықтық бета немесе бета коэффициенті) – бұл жекелеген акция бағасының күтілетін өсімді немесе төмендеуін, жалпы қор нарығының өзгеруіне пропорционалды түрде өлшейтін статистикалық көрсеткіш. Бета, портфельге шағын мөлшерде актив қосылғанда, оның нарықтық тәуекелге қосқан үлесін көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Бұл активтің түрлендірілмейтін тәуекеліне, жүйелік тәуекеліне немесе нарықтық тәуекеліне қатысты. Бета жеке тәуекелді өлшемейді. Бета – инвестицияның қор нарығына қатысты қорғау коэффициенті. Мысалы, нарықтық бетасы 2.0 болатын акцияның нарықтық тәуекелін қорғау үшін, инвестор акцияға салған әрбір 1000 доллар үшін қор нарығында 2000 доллар сомасында акцияны сатуға (short) шығады. Осылай қорғалғаннан кейін, жалпы қор нарығының өзгеруі жиынтық позицияға орташа есеп бойынша әсер етпейді. Бета, диверсификация арқылы төмендетілмеген нарықтық портфель тәуекеліне жеке инвестицияның қосқан үлесін өлшейді. Бұл инвестиция жеке түрде ұсталғандағы тәуекелді өлшемейді. Активтің бетасы, әдетте S&P 500 сияқты, жалпы нарықпен салыстырылады. Құндылық бойынша есептелген барлық инвестициялық активтердің нарықтық беталарының орташа салмақтық шамасы, құндылық бойынша есептелген нарықтық индекске тең 1-ге ие. Егер активтің бетасы 1-ден жоғары болса, оның кірісі нарықтық портфельдің кірісімен орташа есеп бойынша 1-ден артық өзгеретінін көрсетеді; яғни, ол нарықтан гөрі құбылмалы. Іс жүзінде, аздаған ғана акциялардың бетасы теріс болады (нарық төмендегенде өсетін). Көптеген акциялардың бетасы 0 мен 3 аралығында болады. Көптеген белгілі кіріс құралдары мен тауарлардың бетасы төмен немесе нөлге тең; колл опцияларының бетасы жоғары; ал пут опциялары, қысқа позициялар және кейбір кері ETF-тердің бетасы теріс болады.

Бета сызықтық оператор ретінде

Базарлық бета салмақталған, орташаланған, қосылған және тағы да басқалар болуы мүмкін. Яғни, егер портфель 80% А активінен және 20% В активінен тұрса, онда портфельдің бетасы А активінің бетасын 80%-ға көбейтілген және В активінің бетасын 20%-ға көбейтілгеннің қосындысына тең болады.

Қаржылық талдау

Іс жүзінде индекстің таңдалуы жеке активтердің нарықтық бета-коэффициенттеріне елеулі әсер етпейді, себебі кең ауқымды құндылық салмақты нарықтық индекстер өте жақын қозғалысқа ие болады. Ғылыми саладағы мамандар құндылық салмақты нарықтық портфельмен жұмыс істеуді қалайды, өйткені ол тартымды жиынтықтау қасиеттеріне және CAPM-мен тығыз байланысқа ие. Практиктер S&P500 индексімен жұмыс істеуді жөн көреді, себебі ол уақыт бойынша қолжетімді және акциялық индекс фьючерстерімен сақтандыру мүмкіндігін ұсынады. Идеалды капитал активтерін бағалау моделінде (CAPM) бета-рискі – инвесторлардың тәуекелсіз пайыздық ставкадан жоғары күтілетін кіріс алуы тиіс жалғыз тәуекел түрі. CAPM контекстінде қолданылғанда, бета тиісті күтілетін кірістің өлшеміне айналады. Фирманың жалпы кірісі оның қарызы мен өзіндік капиталының салмақты кірісі болғандықтан, фирманың жалпы салмақталмаған нарықтық бета-коэффициенті – фирманың қарыздық бета-коэффициентінің (көбінесе 0-ге жақын) және оның салмақты өзіндік капиталының бета-коэффициентінің салмақты орташасы болып табылады. Қорды басқаруда нарыққа қатысты әсерді түзету, қор менеджерлерінің нарыққа ерекше қатысуына байланысты алуға тиіс бөлігін анықтайды. Мысалы, егер акция нарығы белгілі бір жылы 20%-ға өссе, ал менеджердің портфелінің нарықтық бета-коэффициенті 2.0 болса, онда бұл портфель нақты акция таңдау дағдысы болмаған жағдайда 40% кіріс әкелуі керек. Бұл нарықтық модельдегі альфа арқылы өлшенеді, бета тұрақты болып қалады. Кейде нарықтық бетадан басқа бета-коэффициенттер де қолданылады. Арбитраждық бағалау теориясы (APT) моделінде бірнеше факторлар бар, сондықтан бірнеше бета-коэффициенттер қажет. (CAPM тек бір тәуекел факторына, яғни жалпы нарыққа ие, сондықтан тек қарапайым бетамен жұмыс істейді.) Мысалы, мұнай бағасының өзгеруіне қатысты бета кейде айырмашылықты түсіндіру үшін "мұнай бетасы" деп аталады, "нарықтық бета" емес. Өзара қорларды талдау кезінде жиі келтірілетін бета-коэффициенттер жалпы акция нарығына емес, нақты қордың эталондық көрсеткішіне қатысты әсерді өлшеуге арналған. Мұндай бета-коэффициент салыстырмалы қор портфеліне нақты қорды қосу тәуекелін, нарықтық портфельге қорды қосу тәуекелінен гөрі өлшейді.

Ерекше жағдайлар

Коммуналдық қорлар көбінесе төмен беталы қорлардың мысалы ретінде келтіріледі. Олар облигацияларға ұқсас, себебі тұрақты дивидендтер төлейді және олардың болашағы экономикалық циклдарға күшті тәуелді емес. Дегенмен, олар әлі де акциялар болып табылады, сондықтан нарықтық баға жалпы акция нарығының трендтеріне тәуелді болады, тіпті бұл логикалық болмаса да. Шетелдік акциялар кейбір диверсификацияны қамтамасыз етуі мүмкін. S&P Global 100 сияқты әлемдік бенчмарктер, S&P 100 сияқты тек АҚШ-тағы салыстырмалы бенчмарктерге қарағанда сәл төмен бетаға ие. Алайда, бұл эффект бұрынғыдай күшті емес; әртүрлі нарықтар қазір өте байланысты, әсіресе АҚШ және Батыс Еуропа. Деривативтер – сызықтық емес активтердің мысалы. Бета сызықтық модельге негізделген, ал мерзімі өткен опция нақты сызықтық емес төлемге ие. Осы жағдайларда опция бағасының негізгі актив бағасының өзгеруіне қатысты өзгеруі тұрақты емес. (Бұл да рас, бірақ мұнда, тұрақсыздық, мерзіміне дейінгі уақыт және басқа факторлар үшін бұл әлдеқайда аз көрінеді.) Осылайша, дәстүрлі есептелген "бета" негізгі актив бағасының өзгеруімен бірге үнемі өзгереді. Мұны ескере отырып, математикалық қаржы нақты тұрақсыздық бетасын анықтайды. Бұл жерде, жоғарыда айтылғандай, бұл бета деривативтің кірісі мен негізгі актив құнының өзгеруі арасындағы ковариацияны көрсетеді, сонымен қатар негізгі активтің жедел өзгеруіне түзету енгізеді. Тұрақсыздық (қаржы), тұрақсыздық тәуелі, қараңыз.

Эмпирикалық бағалау

Нақты бета (активтердің табысы мен нарықтың табысы арасындағы нақты күтілетін қатынасты анықтайтын) тарихи табыс деректеріне негізделген және қор табысының мүмкін болатын нәтижелерінің жиынтығынан тек бір нақты тарихты көрсететін іске асырылған бетадан өзгеше. Нағыз нарықтық бета – шексіз көп деректерді бақылау мүмкіндігі болғандағы орташа нәтиже. Орташа есеп бойынша, іске асырылған нарықтық бетаның ең жақсы болжамы – нағыз нарықтық бетаның ең жақсы болжамы болып табылады. Нарықтық бетаның бағалаушылары екі маңызды мәселеге тап болады. Біріншіден, нарықтың негізгі бетасы уақыт өте келе өзгеретіні белгілі. Екіншіден, инвесторларды нарықтың тарихи бетасы емес, болашақтағы бетаның ең мүмкін нәтижесін көрсететін нақты бетаның ең жақсы болжамы қызықтырады. Осы мәселелерге қарамастан, тарихи бета бағалаушы айқын эталондық болжаушы болып қалады. Ол сызықтық ең кіші квадраттар әдісімен есептелген түзудің еңістігі арқылы алынады. OLS регрессиясы 1–5 жылдық күнделікті, апталық немесе айлық қор табысы деректеріне сүйене отырып есептелуі мүмкін. Таңдау бета өлшемінің дәлдігі (ұзақ мерзімді өлшеу және көп жылдық деректер дәл нәтижелер береді) мен уақыт өте келе фирманың бетасының өзгеруі (мысалы, сатылатын өнімдердің немесе клиенттердің өзгеруі салдарынан) арасындағы қарым-қатынасқа байланысты.

Жақсыланған бағалаушылар

Басқа бета-бағалаушылар беталардың (мысалы, табыс мөлшерлері сияқты) орташаға қарай регрессияға бейімділігін көрсетеді, бұл тек өлшем қатесінен ғана емес, сонымен қатар нақты бетаның және/немесе тарихи кездейсоқтықтың өзгеруінен де туындайды. (Мысалы, өткен жылы жоғары табыс тапқан компанияның [дәрі-дәрмек ашу сияқты] келесі жылы да сондай табысқа ие болады деп күтпеуіміз мүмкін.) Мұндай бағалаушылардың қатарында Блюм/Блумберг бетасы (көптеген қаржы сайттарында кеңінен қолданылады), Васичек бетасы, Скоулс-Уильямс бетасы, Димсон бетасы және Уэлш бетасы бар. Блюм бетасы болашақ бетаны тарихи OLS бетасының 2/3-і және 1 санының 1/3-і деп есептейді. Айлық табысқа негізделген нұсқасы Capital IQ арқылы кеңінен таратылады және барлық қаржы сайттарында келтіріледі. Ол болашақ нарық бетасын нашар болжайды. Васичек бетасы тарихи OLS бетасы мен 1 санының (немесе портфель құнға салмақталмаған жағдайда орташа нарық бетасының) арасындағы салмақты акцияның құбылмалылығымен және жалпы нарықтағы беталардың әртүрлілігімен өзгертеді. Оны оптималды Байес бағалаушысы немесе нарықтың негізгі бетасы өзгермейді деген ереже бұзылған жағдайдағы кездейсоқ әсерлер бағалаушысы деп қарастыруға болады. Оны іске асыру орташа қиындық тудырады. Ол OLS бетасынан сәл жақсы нәтижелер береді. Скоулс-Уильямс және Димсон беталары – сирек сауда-саттықтардың нәтижесінде бағалардың уақытында келмеуін ескеретін бағалаушылар. АҚШ сияқты акция бағалары күн соңында жарияланып, аналитиктерге оңай қолжетімді болған жағдайда олар көбінесе пайдалы болмайды, себебі саудалар уақытында болғанда тиімділік төмендейді. Дегенмен, олар жиі сауда жасалмайтын жағдайларда (мысалы, жеке капиталда) немесе сауда белсенділігі аз нарықтарда өте пайдалы болуы мүмкін. Уэлш бетасы – күндізгі акция табысын 2 және 4 еселік диапазонда шектейтін қисықпен теңестірілген бета бағалаушысы. Акцияның күндізгі табысының қисықтығын теңестіру 2 мен 4 арасында бета бағалауын тиімді шектейді. Бета, салмақты ең кіші квадраттар (WLS) әдісімен, қисықпен теңестірілген күндізгі акция табысы мен нарық табысы бойынша есептеледі. Ол OLS бетасы, Блюм бетасы, Васичек бетасы және Димсон беталарынан нарық бетасының болашақ мәнін болжауда және қор сақтауда озып кетеді. Бұл бағалаушылар нарықтағы бетаның ағымдағы деңгейін анықтауға тырысады. Ұзақ мерзімді нарық бетасы қажет болған жағдайда, ұзақ мерзімді кезеңдерде орташаға қарай регрессияны ескеру қажет.