Хальфдан: Дания королі және аңыз бойынша өмірбаяны

Кіріспе

Дания патшасы (450 – 557)

Басқа Halfdan есімді тұлғалар

Halfdan ( , , Орта ғасырларда: "жартылай даниялық") – 5 ғасырдың соңы мен 6 ғасырдың басында Скильдинг (Skjöldung) әулетінің аңызға айналған Дания патшасы, көптеген деректерде Фроди есімді патшаның ұлы. Ол негізінен Данияны билеуде одан кейін келген екі патшаның – ежелгі ағылшын поэмасы «Беовульф» бойынша Хроггар және Хальга, ал ежелгі скандинавиялық жазбаларда Хроар және Хелги есімді патшалардың әкесі ретінде белгілі.

Түрлі есептер

Хроника Летренсе және Саксо Грамматикустың "Gesta Danorum" (2-кітап) бойынша, Хальфданның Ро және Скат есімді екі бауыры болған, олар да таққа таласқан. Екеуін де Хальфдан өлтірген. Саксо қосымша, оның бауырларының қолдаушылары дарға асылғанын, ал Хальфданның зор қатыгездікпен билік еткенін, бірақ ұзақ өмір сүргенін және қартайған шағында бейбіт қайтыс болғанын айтады. "Инглинга сагасы" Хальфданға (осы еңбекте Фроди есімді патшаның ұлы) Фридлейф есімді бауыры болғанын және екеуінің де ұлы батырлар болғанын, бірақ Хальфдан олардан жақсы болғанын мәлімдейді. Егер Снорри шведтік емес, даниялық мәселелермен айналысқанда, бұл бауырлар арасындағы араздыққа себеп болуы мүмкін еді. Снорри тек Хальфданның Швеция королі Аунгә шабуыл жасап, оны Гёталандқа қуғанын айтады. Содан кейін Хальфдан Швецияда жиырма жыл патшалық құрды, Упсалада аурудан қайтыс болып, дөңгелек зиратқа жерленді. "Инглинга сагасы" бойынша, Дания патшасы Фроди Батыл Аунгтің мұрагері Эгилге бүлікші Тунниге қарсы көмектескен. Бұл "Беовульф" поэмасындағы Фрода Хитобард болуы мүмкін, ол басқа скандинавиялық дәстүрлерде Хальфданды өлтірген Фродиге айналады, онда оның өлімі бейбіт емес. "Хролф Краки сагасында" бұл Фроди Хальфданның кіші бауыры, бірақ "Скьелдунга сагасының" латынша нұсқасында кіші бауыры, мұнда жартылай бауыры, Ингальдус деп аталады, және осы Ингальдус кейіннен Фроти есімді ұлдың әкесі болады. "Беовульф" поэмасында Фрода Ингельд есімді ұлдың әкесі болғандықтан, "Скьелдунга сагасының" дәстүрінде бұл есімдердің кездейсоқ ауысқандығына сеніледі. "Хролф Краки сагасында" Фроди, Хальфданның бауыры, жеке патшалықтың билеушісі. Хальфдан тыныш, жақсы мінезді болса, Фроди қатыгез және жаман болған. Фроди түнде Хальфданның сарайына шабуыл жасап, өртеп жіберді. Хальфдан шайқаста қаза тауып, Фроди оның елін және жесірін иеленді. Бірақ ақырында Хальфданның ұлдары Фродиді өлтіріп, әкесінің өлімі үшін кек алды. Осылайша, "Беовульф" поэмасындағы даниялықтар мен Хитобардтар арасындағы араздық дәстүрі, онда Хитобардтардың патшасы Фрода қаза тапқан, скандинавиялық мәтіндерде Хальфданның бауыры Фроди Хальфданды өлтірген отбасылық араздық ретінде көрінеді, ал Хальфданның ұлдары Фродиді өлтіреді.

According to the Chronicon Lethrense and Saxo Grammaticus' Gesta Danorum (Book 2), Halfdan had two brothers named Ro and Skat who also sought the throne. Both were killed by Halfdan. Saxo adds that his brothers' supporters were hanged and that Halfdan continued to reign with great cruelty, but that he reigned long and died peaceably in extreme old age. The Ynglinga saga gives Halfdan (in this work also son of a king named Fróði) a brother named Fridleif and says both were great warriors but that Halfdan was the better of the two. This might have been a lead in to a feud between the brothers if Snorri had been dealing with Danish matters rather than Swedish matters. Snorri here only tells us that Halfdan attacked King Aun of Sweden and drove him into exile into Götaland. Halfdan then ruled Sweden for twenty years until he died in Uppsala of sickness and was buried in a mound. According to Ynglinga saga, a Danish king named Fróði the Bold aided Aun's successor Egil against the rebelling thrall Tunni. This may be Froda the Heathobard of Beowulf who becomes Fróði the slayer of Halfdan in other Norse traditions which do not make his end peaceful. In the Saga of Hrolf Kraki, this Fróði is Halfdan's younger brother but in the Latin epitome to the Skjöldunga saga the younger brother, here a half brother, is named Ingjalldus and this Ingjalldus is later father of a son named Frothi. Since in Beowulf Froda is father of a son named Ingeld, it is usually considered that the names have accidentally been interchanged in the tradition behind the Skjöldunga saga. In the Saga of Hrolf Kraki, Fróði brother of Halfdan is ruler of a separate kingdom. Halfdan was calm and good natured but Fróði was cruel and vicious. Fróði attacked Halfdan's hall by night and burned it. Halfdan was killed in the battle and Fróði took over his country and his widow. But eventually Halfdan's sons in turn killed Fróði to avenge their father's death. Thus the tradition in Beowulf of a feud between the Danes and Heathobards in which Fróda king of the Heathobards was slain appears in Norse texts as a family feud in which Halfdan's brother Fróði kills Halfdan and Halfdan's sons kill Fróði.

Гарольд, Фроди және Хальфданның басқа да салт-дәстүрлері

Осыған ұқсас оқиға "Gesta Danorum" (7-кітапта) Харольд пен Фроди есімді ағайынды патшалар туралы баяндалады. Фроди өзінің ағасы Харольдты опасыздықпен өлтіреді. Харольд өзінен кейін Харольд және Хафдан есімді екі ұл қалдырады. Олардың әкесі Харольдты өлтіргені үшін ағасы Фродиге кек қайтару туралы айтылатын оқиға, норвег мәтіндеріндегі Хроар мен Хельгидің әкесі Хафданды өлтіргені үшін Фродиге кек қайтару туралы оқиғамен дерлік бірдей. "Chronicon Lethrense" шындығында, кейбіреулер Хафданның ұлын Ро (яғни Роар/Хротгар) деп атайтынын айтады. Бұл екінші Хафдан туралы Саксо көп мәлімет береді, оның ішінде Швеция патшасы Сивардты өлтіргені және Фродидің ұлы Эрикке қарсы шайқастары, осы Эрик қазір Швецияның заңды патшасы. Көптеген шайқастардан кейін Хафдан жеңіске жетті, Эрик тізбекке байланып, жабайы жануарлар жеген орынға тасталды, ал Хафдан Дания мен Швецияның патшасы болды. Саксо одан әрі соғыс қимылдары туралы айтады. Ақырында, бұл Хафдан баласыз қайтыс болып, патшалығын өзінің досы Гёталандтың королі Унгвинге мирас қалдырды (Геат патшаларына қараңыз). Көптеген Хафданның бір-бірімен және басқа патшалармен шатасып кеткені мүмкін, тіпті әңгімешілердің ойдан шығарғандары туралы айтудың қажеті жоқ.