Кіріспе

Мағынаның өзіне сілтеме жасайтын сипаттамасы

Айналма анықтама – анықталатын термин(дер)ді сипаттаманың бір бөлігі ретінде пайдаланатын немесе сипатталатын термин(дер)дің бұрыннан белгілі екенін қабылдайтын анықтама түрі. Айналма анықтаманың бірнеше түрі және терминді сипаттаудың бірнеше тәсілі бар: прагматикалық, лексикографиялық және лингвистикалық. Айналма анықтамалар айналма пікірге байланысты, себебі екеуі де өзіне сілтеме жасайтын тәсілді қолданады. Егер аудитория негізгі терминнің мағынасын білуі тиіс болса немесе анықталатын термин анықтаманың өзінде қолданылса, айналма анықтамалар көмектеспеуі мүмкін. Тіл білімінде айналма анықтама – бір-бірімен байланысты анықталатын бір немесе бірнеше синонимдік лексемаларды пайдалана отырып жасалған лексеманың мағынасын сипаттау болып табылады.

Прагматикалық

Прагматикалық тұрғыдан алғанда, шеңберлік анықтамаларды жаңа, пайдалы немесе көмектесетін ақпарат тұрғысынан сипаттауға болады: Егер аудитория негізгі ұғымның мағынасын бұрыннан білуі керек болса, немесе анықталатын ұғымның өзі анықтамада қолданылса, онда анықтама жеткіліксіз болады. Мұндай анықтамалар адамды анықтамаға жүгінуге итермелеген қосымша ақпарат қажеттігіне әкеледі, сонымен қатар жаңа немесе пайдалы ақпарат беру принципін бұзады. Мысалы: "Емен" деп – қыналар гүлдейтін және емен жаңғағынан өсетін ағашты айтайық, ал "емен жаңғағы" деп – емен ағашынан өсетін жаңғақты айтайық. Егер біреу қай ағаштар емен екенін, қай жаңғақтар емен жаңғағы екенін білмесе, бұл анықтама жеткіліксіз болады. Егер біреу ұялы телефонның не екенін білгісі келсе, оған "ұялы телефон" деу аса көп мәлімет бермейді. Телекоммуникация контекстінде "ұяш" ұғымын түсіндіру немесе кем дегенде портативтілік туралы айту әлдеқайда пайдалырақ болар еді. Сол сияқты, диалектикалық материализмді "диалектиканы қамтитын материализм" деп анықтау да тиімсіз. Сондықтан анықтамалар жүйесін құрастырғанда авторлар дұрыс тәжірибелерді қолданып, айналмалы анықтамалар жасаудан сақтануы керек. Көптеген оқушылар сөздіктерінде шеңберлік анықтамалар шектеулі анықтамалық лексикадағы сөздерді ғана қолдана отырып анықтамалар жазу арқылы айтарлықтай азайтылады.

Лексикографиялық

Лексикографиялық тұрғыдан алғанда, сөздіктегі шеңберлік анықтаманың ең қарапайым түрі – синонимдер арқылы беріледі, ал анықтама тізбегін шеңберге жабуға қажетті қадамдар саны шеңберлік анықтаманың тереңдігі деп аталады: «объект: нәрсе» → «нәрсе: объект» – тереңдігі екіге тең шеңберлік анықтама. «объект: нәрсе» → «зат: бірлік» → «бірлік: объект» анықтамасының тереңдігі үш. Классикалық «туыс айырмашылық» сөздік анықтамасы ең жақын туыс (genus proximum) және ерекше айырмашылықтар (differentia specifica) арқылы беріледі. Бұл туыс айырмашылық сипаттамасы бөлік пен түр арақатынастарында шеңберлік анықтамалардың пайда болуына себеп болуы мүмкін, мысалы: «шапырғы: үш немесе одан көп тісті құрал» → «тіс: шапырғының бөлігі». Дегенмен, егер нақты айырмашылықтар қосылса, шеңберліліктің әсері жойылуы мүмкін: «шапырғы: ұзын сабы бар, тістері көлденең таяқшаға 90° бұрышпен орналасқан үш немесе одан көп тісті бақша құралы, ал тістер сап пен көлденең таяқшаға да 90° бұрышпен орналасқан»; осы жағдайда «тіс» ең тиімді түрде «шапырғыға» сілтеме жасап анықталады, бірақ қосымша айырмашылықтар салыстыру үшін нүктелер ұсынады, мысалы: «тіс: шапырғының ұшындағы өткір қылыш». Іс жүзінде сөздік анықтамаларында шеңберліліктің әсерін қарастыруда көбінесе прагматикалық тәсіл қолданылады.

Математикалық

Логика, математика және компьютерлік ғылымдарда дөңгелек анықтамаларды сипаттауға арналған формалды тәсілдер кездеседі. Математиканың «негізсіз жиын теориясы» деп аталатын саласы дөңгелек жиындар құруға мүмкіндік береді. Дөңгелек жиындар циклдарды модельдеу үшін пайдалы, және сала аталымына қарамастан, математиканың бұл бөлімі негізделген. Компьютерлік ғылым рекурсия қолдану арқылы процедураларды анықтауға рұқсат береді. Мұндай анықтамалар тоқтағанша дөңгелек болып есептелмейді.

Айналмалы лексикографиялық (сөздік) анықтамалар

Сөздіктердегі жазбалар көбінесе айналмалы анықтамалардың мысалы ретінде келтіріледі. Лексикографиядағы жоба ретінде сөздік жасау математикалық немесе логикалық әрекетпен шатастырылмауы керек, онда сөздің анықтамасын беру, практикадағылар шешімді жүйелерді қолдануды күтетін жағдайда, түсіндірілетін нәрсеге түсіндіру берумен саякес. Осылайша, жоғарыда келтірілген еменнің анықтамасының мысалы (көкшелері бар және қозынақтан өсетін нәрсе) тіпті «қозынақ» және «көкшелек» «емен» терминдерімен анықталған болса да, толыққанды пайдасыз емес, себебі ол анықтамаға қосымша түсініктерді (мысалы, көкшелек түсінігін) қосады. Сөздікте «емен», «көкшелек» және «қозынақ» терминдері арасында «шеңбер» қалыптасуы мүмкін, бірақ олардың әрқайсысы әртүрлі салаларда (мысалы, өсімдіктер, ағаштар, гүлдер және тұқымдар) қолданылады, бұл қолданыстың тармақталған желілерін жасайды. Басқа жағдайда, ол нағыз шеңбер құруы мүмкін. Жалпы алғанда, сөздіктер айналмалы болып табылады, өйткені әрбір сөз сөздікте кездесетін сөздер арқылы анықталады. Лексикографиядағы анықтамалар кең немесе тар айналмалы болуы мүмкін. Тар айналмалы анықтама бір сөзді басқа сөзбен ғана анықтайды. Ал кең айналмалы анықтама сөздердің үлкен шеңберін қамтиды. Мысалы, негізгі сөздің анықтамасы басқа екі сөзді пайдалану арқылы беріледі, олар тағы екі сөзбен анықталады, және т.б. Бұл тізбектегі сөздердің бірін анықтау үшін негізгі сөз қолданылғанға дейін жалғасуы мүмкін, соның нәтижесінде терминдердің кең шеңбері жабылады. Егер барлық анықтамалар өте үлкен, бірақ шекті тізбектегі басқа сөздердің анықтамаларына сүйенсе, онда барлық мәтіндік анықтамалар түпкілікті айналмалы болады. Сілтеме жасаушы терминдер, мысалы, есімдер көрсететін нақты нәрселерге (семантика) кеңейту, егер сілтеме туралы келісімге қол жеткізілсе, бұл айналмалылықты бұзудың бір жолы, бірақ бұл мәтіндік анықтаманың қабілетінен тыс.

Тіл білімі

Тілдік тұрғыдан алғанда, дөңгелек анықтама – бір немесе бірнеше синонимдік лексемалар арқылы құрастырылған, ал олардың барлығы бір-бірінің мағынасымен анықталатын лексеманың мағынасын сипаттау.