Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Темір дәуірі мен Рим дәуіріндегі кельт тайпалары, қазіргі Шотландияның тарихи халықтары.
Iron Age & Roman era Celtic tribal historical peoples of contemporary Scotland
Каледониялықтар (,/k//æ//l//ɪ/'/d//oʊ//n//i//ən//z/; Caledones немесе Caledonii; , Kalēdōnes) немесе Каледониялық конфедерациясы – Темір дәуірі мен Рим дәуірінде қазіргі Шотландия аумағында болған бриттон тілінде (кельт) сөйлейтін тайпалық одақ. Олардың тайпалық атының грекше нұсқасы олардың жеріне – Каледония атауын берді. Каледониялықтар британдықтардың бір тобы саналды, бірақ кейіннен, Римнің Британияның оңтүстік жартысын жаулап алғаннан кейін, солтүстік тұрғындары пикттер деп аталды, олардың бриттон тілінде сөйлейтін туысқан халық екені ойылды. Осылайша, Каледониялық британдықтар Рим империясының жауы болды, ол сол кезде Ұлыбританияның көп бөлігін Британия провинциясы ретінде басқарды. Каледониялықтар, сияқты көптеген британдық кельт тайпалары, римдіктермен бірнеше рет жеңіліп, жеңген, төбелік бекіністер салып, егіншілікпен айналысқан. Римдіктер Каледонияны толық басып алған жоқ, бірақ оған бірнеше мәрте тырысты. Каледониялықтар туралы барлық ақпараттың көбі римдік дереккөздерге негізделген, олардың пікірлері бұрмаланған болуы мүмкін. Питер Салвей каледониялықтардың пикт тайпаларынан шыққан болуы мүмкін деп санайды, олар ортақ бриттон тіліне жақын тілде сөйлеген, немесе Римнің басып алған Британиясынан қашқан бриттондық қарсылық күресшілерімен күшейтілген тілде сөйлеген. Тарихи Каледониялық конфедерациясы осы тайпаның атымен аталып, солтүстік-орталық Шотландиядағы Вакомаги, Тексали және Венекон сияқты тайпалар Риммен соғысқа қосылған болуы мүмкін, олар туралы Птолемей жазған. Римдіктер тиімді буферлік мемлекеттер ретінде Вотадиндер сияқты бриттон тайпаларымен келісімге келді.
The Caledonians (,/k//æ//l//ɪ/'/d//oʊ//n//i//ən//z/; Caledones or Caledonii; , Kalēdōnes) or the Caledonian Confederacy were a Brittonic speaking (Celtic) tribal confederacy in what is now Scotland during the Iron Age and Roman eras. The Greek form of the tribal name gave rise to the name Caledonia for their territory. The Caledonians were considered to be a group of Britons, but later, after the Roman conquest of the southern half of Britain, the northern inhabitants were distinguished as Picts, thought to be a related people who would have also spoken a Brittonic language. The Caledonian Britons were thus enemies of the Roman Empire, which was the state then administering most of Great Britain as the Roman province of Britannia. The Caledonians, like many Celtic tribes in Britain, were hillfort builders and farmers who defeated and were defeated by the Romans on several occasions. The Romans never fully occupied Caledonia, though several attempts were made. Nearly all of the information available about the Caledonians is based on predominantly Roman sources, which may be biased. Peter Salway assumes that the Caledonians would have been Pictish tribes speaking a language closely related to Common Brittonic, or a branch of it augmented by fugitive Brythonic resistance fighters fleeing from Roman occupied Britannia. The Caledonian tribe, after which the historical Caledonian Confederacy is named, may have been joined in conflict with Rome by tribes in northern central Scotland by this time, such as the Vacomagi, Taexali and Venicones recorded by Ptolemy. The Romans reached an accommodation with Brythonic tribes such as the Votadini as effective buffer states.
Этимология
Неміс тіл біліміндегі Стефан Циммердің сөзінше, Каледония – Каледон тайпасының атынан туындаған (бұл бритт тіліндегі *Calēdones немесе *Calīdones көпше жақ сөзінің латыншасы, ал одан бұрынғысы – *Kalēdon[i]oi), ол бұл атаудың этимологиясын «қатаң аяқ» (яғни, тұрақтылыққа немесе төзімділікке сілтеме) деп түсіндіреді. Бұл түсіндірмеге сүйенсек, атау прото-келт тіліндегі *kal ('қатаң') және *pēd ('аяқ') түбірлерінен шыққан, ал *pēd қысқартылып *ed болып өзгерген. Этностық атаудың жекеше түрі Каледо (бұл бритт тіліндегі *Calidū жекеше сөзінің латыншасы) Колчестердегі рим-британ жазуында кездеседі.
According to German linguist Stefan Zimmer, Caledonia is derived from the tribal name Caledones (a Latinization of a Brittonic nominative plural n stem Calēdones or Calīdones, from earlier Kalēdon[i]oi), which he etymologises as perhaps 'possessing hard feet' ("alluding to standfastness or endurance"), from the Proto Celtic roots kal 'hard' and pēd 'foot', with pēd contracting to ed The singular form of the ethnic name is attested as Caledo (a Latinization of the Brittonic nominative singular n stem *Calidū) on a Romano British inscription from Colchester.
Тарих
83 немесе 84 жылы Каледониялықтар, Калгак бастаған, Гней Юлий Агриколадан Монс Граупиус шайқасында жеңілді, бұл туралы Тацит жазған. Тацит Калгак туралы сипаттағанда «патша» сияқты сөздерді қолданудан аулақ болды, сондықтан Каледониялықтардың бір басшысы болғандығы немесе олардың көшбасшылары әртүрлі болғандығы және Калгак тек сайланған соғыс басшысы болғандығы белгісіз. Тацит Каледониялықтардың дене ерекшеліктерін қызыл шаш және ұзын денелі болғандығы ретінде сипаттаған. 122 жылы Адриан қабырғасының құрылысы басталды, ол римдіктер бақылаған жерлер мен римдіктер Каледония деп атаған жерлердің арасындағы физикалық шекараны құрды. Римдіктердің Каледонияны басып алуға және жаулап алуға тырысқандары б.з. 139 жылы немесе одан кейін болған болуы мүмкін. 142 жылы римдіктер Каледония аумағына шабуыл жасауға және оңтүстік Каледонияны жаулап алуды нығайтуға көмектесу үшін Адриан қабырғасынан солтүстікке қарай 100 шақырым жерде Антонин қабырғасын салды. Бірақ римдіктер кейін бұл қабырғаны тастап, оңтүстікке қарай Адриан қабырғасына қайтып келді. Малкольм Тоддтың айтуынша, қазіргі Солтүстік Британия мен Шотландия тайпалары (мүмкін Каледондықтар да) «ұстау қиын соғысшыл» болып шықты, сондықтан римдіктер оларға қарсы күресу үшін үлкен гарнизон қалдырды. Фрейзер мен Мейсон Каледондықтар осы уақытта римдіктерге тікелей шабуыл жасаған жоқ немесе оларды мазалаған жоқ, бірақ басқа тайпалармен ұсақ-түйек қақтығыстар болған болуы мүмкін деп санайды. 180 жылы Каледондықтар Британияға шабуыл жасап, Адриан қабырғасын бұзды және бірнеше жыл бойы бақылауға алынбады, соңында губернатор Ульпий Марцеллмен бейбітшілік шартына қол қойды. Бұл олардың көптеген басшылары болғанына қарамастан, бірлесіп ресми келісімдерге келе алатындығын көрсетеді. Дегенмен, римдік тарихшылар «Каледоний» сөзін Каледондықтарды ғана емес, сонымен қатар Адриан қабырғасының солтүстігінде тұратын басқа тайпаларды (пиктіктер немесе бритондықтар) атау үшін де қолданды, және кейіннен бұл тайпалардың жеке топтарға немесе тайпалардың кең одағына біріккені белгісіз. Мүмкін, бұл Бригантия тайпалары болған. 2 ғасырдың екінші жартысына қарай, нақты Каледондықтар Антонин қабырғасынан өтетін Маета тайпаларымен араларында болған. Джон Кейсидің айтуынша, Комод тұсында римдіктер Каледондықтарға тұрақты төлемдер жасады, бұл Севердің билігінің алғашқы жылдарына дейін жалғасты. 197 жылы Дио Кассиус Каледондықтардың рим шекарасына жасаған тағы бір шабуылға көмектескенін жазды, бұл шабуылға Маеталар мен Бриганттар басшылық еткен, және бәлкім, Клодий Альбин Адриан қабырғасынан гарнизонды алып тастауынан шабыттанған. Ол Каледондықтардың Марцеллмен бірнеше жыл бұрын жасаған келісімдерін бұзғанын айтады (Дио lxxvii, 12). Альбин жеңіліске ұшырағаннан кейін Британияны қайтадан бақылауға келген губернатор Вирий Лупус олармен соғысқанның орнына Маеталардан бейбітшілік сатып алуға мәжбүр болды. Джеймс Фрейзер мен Роджер Мейсонның айтуынша, 2 ғасырдың соңына қарай Солтүстік тайпаларының көпшілігі римдік санада Каледондықтар немесе Маета тайпаларына біріктірілді, нәтижесінде осы аймақтың өкілдері осы екі тайпа ғана болды. Аймақ өзі ұзақ уақыт бойы Каледония деп аталды, ал Малкольм Тодд барлық тұрғындар тайпалық ерекшеліктеріне қарамастан Каледондықтар деп аталғанын айтады. Каледондықтар келесі рет 209 жылы айтылды, олар император Септимий Север Адриан қабырғасынан солтүстікке қарай әскери экспедицияға жетекшілік еткеннен кейін, салтанатты әскери жеңіске жетіп, оған бас иді. Иродиан мен Дион бұл жорық туралы аз ғана айтты, бірақ Каледондықтардың Римге аумақ бергенін сипаттады. Кассиус Дион Каледондықтардың 50 000 римдікке зиян келтіргенін, олардың сарқылуына және партизандық соғыс сияқты конвенциялық емес тактикаларға ұшырауына себеп болғанын жазды. Доктор Колин Мартин Северандық науқандар шайқасқа емес, Шотландияның шығысындағы құнарлы ауыл шаруашылығы жерлерін жоюға бағытталған, осылайша аштық арқылы Каледондықтарды геноцидке ұшыратуға тырысқан деп болжайды. Бірақ 210 жылы Каледондықтар Маеталармен одақтасып, олардың жаңа шабуылдарына қосылды. Севердің ұлы Каракалла басқарған жазалау экспедициясы солтүстік тайпаларының кез келгенінен кездескендердің барлығын өлтіру мақсатымен жіберілді. Дэвид Шоттер Каракалланың Каледондықтарды жек көретінін және оларды жоюды қалағанын айтады. Север сол уақытта толық жаулап алуға дайындалды, бірақ ол ауырғандықтан 211 жылы Британиядағы Эборакумда (қазіргі Йорк) қайтыс болды. Каракалла басқаруды қолға алуға тырысты, бірақ оның әскері оны император деп мойындаған жоқ, ол Каледондықтармен бейбітшілікке келді және императорлық таққа талап ету үшін Адриан қабырғасының оңтүстігіне шегінді. Шеппард Фрер Каракалла әкесінің өлімінен кейін дереу кетпестен, науқанды қысқа ғана уақытқа жалғастырғанын айтады, Римге келгеніне кешіккеніне және оның соғысты толық аяқтағанын көрсететін жанама нумизматикалық және эпиграфикалық факторларға сілтеме жасайды, бірақ Дионың оған деген жаулығы оның науқанды соғыс тоқтауы ретінде жазғанын түсіндіреді. Малкольм Тодд бұған қолдайтын дәлелдер жоқ деп санайды. Питер Салвей Каракаллаға қысым тым көп болғанын және римдіктердің солтүстік шекарасының қауіпсіздігі олардың кетуіне жеткілікті болғанын айтады. Дегенмен, Каледондықтар өз аумақтарын қайта басып алып, римдіктерді Адриан қабырғасына қайтарды. Қалай болғанда да, Каледондықтар туралы тарихи деректер келесі бір ғасыр бойы жоқ, тек Кольчестерден б.з. 230 жылға жуық датировкаланған жазуда «Уэпогеннің (Каледондық) туысы (немесе немересі)» деп атаған адамның арнауы бар. Бұл Севердің науқандары Каледондықтарды жоюға жеткілікті болғандықтан болуы мүмкін, бірақ бұл өте күмәнді. 305 жылы Констанций Хлор Британияның солтүстік жерлерін қайтадан басып алды, бірақ олардың алыс солтүстікке енгендері және «Каледондықтар және басқаларға» қарсы үлкен жеңіске жеткендері туралы мәлімдемелер бұлыңғыр. Бұл оқиғаның ерекшелігі – бұл аймақтың тайпаларын сипаттау үшін «пикт» терминінің алғаш рет қолданылуы.
In AD 83 or 84, the Caledonians, led by Calgacus, were defeated at the hands of Gnaeus Julius Agricola at Mons Graupius, as recorded by Tacitus. Tacitus avoids using terms such as king to describe Calgacus and it is uncertain as to whether the Caledonians had single leaders or whether they were more disparate and that Calgacus was an elected war leader only. Tacitus records the physical characteristics of the Caledonians as red hair and long limbs. In 122 AD construction began on Hadrian's Wall, creating a physical boundary between Roman controlled territory, and the land the Romans deemed as Caledonia. An effort by the Romans to invade and conquer Caledonia was likely made sometime during or shortly after 139 AD. In 142 AD, construction began on the Antonine Wall roughly 100 km North of Hadrian's Wall in order to aid in the Roman push into Caledonian territory and to consolidate their conquest of southern Caledonian territory. The Romans later abandoned this wall (around 158) to return to Hadrian's Wall to the south. According to Malcolm Todd, the tribes of what is now Northern Britain and Scotland (probably including the Caledones) proved themselves to be " too warlike to be easily contained ", leading to the extensive garrisons left by the Romans to contest the tribes. Fraser and Mason argue that the Caledones likely did not directly attack or harass the Romans during this time, but may have had minor conflicts with other tribes. In AD 180 the Caledonians took part in an invasion of Britannia, breached Hadrian's Wall and were not brought under control for several years, eventually signing peace treaties with the governor Ulpius Marcellus. This suggests that they were capable of making formal agreements in unison despite supposedly having many different chieftains. However, Roman historians used the word "Caledonius" not only to refer to the Caledones themselves, but also to any of the other tribes (both Pictish or Brythonic) living north of Hadrian's Wall, and it is uncertain whether these later were limited to individual groups or wider unions of tribes. It is possible that this was the peoples of Brigantia rather than the Caledones. By the latter half of the 2nd Century AD, the actual Caledones would have likely had the Maeatae peoples between themselves and the Antonine Wall. During the reign of Commodus, a series of regular payments appear to have been made to the Caledonians by the Romans, continuing into the first few years of Severus' reign, according to John Casey. In 197 AD Dio Cassius records that the Caledonians aided in a further attack on the Roman frontier being led by the Maeatae and the Brigantes and probably inspired by the removal of garrisons on Hadrian's Wall by Clodius Albinus. He says the Caledonians broke the treaties they had made with Marcellus a few years earlier (Dio lxxvii, 12). The governor who arrived to oversee the regaining of control over Britannia after Albinus' defeat, Virius Lupus, was obliged to buy peace from the Maeatae rather than fight them. According to James Fraser and Roger Mason, by the end of the 2nd century, the majority of Northern tribes had been merged in the Roman consciousness into either the Caledones or the Maeatae, leaving just those two tribes as the representatives of the region. The region itself had long been called Caledonia, and Malcolm Todd states that all residents were called Caledonians, regardless of tribal affiliations. The Caledonians are next mentioned in 209, when they are said to have surrendered to the emperor Septimius Severus after he personally led a military expedition north of Hadrian's Wall, in search of a glorious military victory. Herodian and Dio wrote only in passing of the campaign but describe the Caledonians ceding territory to Rome as being the result. Cassius Dio records that the Caledonians inflicted 50,000 Roman casualties due to attrition and unconventional tactics such as guerrilla warfare. Dr. Colin Martin has suggested that the Severan campaigns did not seek a battle but instead sought to destroy the fertile agricultural land of eastern Scotland and thereby bring about genocide of the Caledonians through starvation. By 210 however, the Caledonians had re formed their alliance with the Maeatae and joined their fresh offensive. A punitive expedition led by Severus' son, Caracalla, was sent out with the purpose of slaughtering everyone it encountered from any of the northern tribes. David Shotter mentions Caracalla's dislike for the Caledonians and his wish to see them eradicated. Severus meanwhile prepared for total conquest but was already ill; he died at Eboracum (modern day York) in Britannia in 211. Caracalla attempted to take over command but when his troops refused to recognise him as emperor, he made peace with the Caledonians and retreated south of Hadrian's Wall to press his claim for the imperial title. Sheppard Frere suggests that Caracalla briefly continued the campaign after his father's death rather than immediately leaving, citing an apparent delay in his arrival in Rome and indirect numismatic and epigraphic factors that suggest he may instead have fully concluded the war but that Dio's hostility towards his subject led him to record the campaign as ending in a truce. Malcolm Todd however considers there to be no evidence to support this. Peter Salway considers that the pressures on Caracalla were too high, and security of the Romans' northern frontier were secure enough to allow their departure. Nonetheless the Caledonians did retake their territory and pushed the Romans back to Hadrian's Wall. In any event, there is no further historical mention of the Caledonians for a century save for a c. AD 230 inscription from Colchester which records a dedication by a man calling himself the nephew (or grandson) of "Uepogenus, [a] Caledonian". This may be because Severus' campaigns were so successful that the Caledonians were wiped out; however this is highly unlikely. In 305, Constantius Chlorus re invaded the northern lands of Britain although the sources are vague over their claims of penetration into the far north and a great victory over the "Caledones and others" (Panegyrici Latini Vetares, VI (VII) vii 2). The event is notable in that it includes the first recorded use of the term 'Pict' to describe the tribes of the area.
Сыртқы келбеті
Тацит өзінің "Агрикола" еңбегінде XI тарауда (шамамен 98 ж.) каледониялықтарды қызыл шашты және денелі деп сипаттады, оны германдықтарға тән ерекшеліктер деп есептеді: "Каледониялықтардың қызғылт (rutilae) шашы мен ірі дене бітімі германдық тегін көрсетеді". Иордан "Гетика" еңбегінде осыған ұқсас жазба қалдырды:
Tacitus in his Agricola, chapter XI (c. 98 AD) described the Caledonians as red haired and large limbed, which he considered features of Germanic origin: "The reddish (rutilae) hair and large limbs of the Caledonians proclaim a German origin". Jordanes in his Getica wrote something similar:
Каледония тұрғындарының шашы қызғылт, ал денелері кең, буындары жіңішке. Константин Хлордың мадақтаушысы Евмений пикттер мен каледониялықтардың қызыл шашты (rutilantia) болғандығын жазды. Уильям Форбс Скин сияқты ғалымдар бұл сипаттаманың Тациттің "Агрикола" еңбегіндегі каледониялықтардың қызыл шашты екендігі туралы сипаттамасына сәйкес келетінін атап өтті. Джеймс Э. Фрейзер Тацит және басқа римдіктер каледониялықтардың шаштарын бояу арқылы стереотиптік қызыл түске қол жеткізу әдістерін білгенін, және оны этникалық белгі ретінде дұрыс түсінбеген болуы мүмкін деп санайды. Фрейзер сонымен қатар солтүстік тайпаларына көрсетілген қысым оларды көшіп кетуге мәжбүр еткенін, бұл кейбір тайпаларға тән киім-кешек немесе әшекейлер сияқты белгілердің пайда болуына әкелген болуы мүмкін екенін айтады. Мұндай белгілердің ең алғашқы мысалдарына білезіктер, сырғалар және түймелердің қаптары, сондай-ақ әсемделген қару-жарақтар жатады.
The inhabitants of Caledonia have reddish hair and large loose jointed bodies. Eumenius, the panegyrist of Constantine Chlorus, wrote that both the Picts and Caledonians were red haired (rutilantia). Scholars such as William Forbes Skene noted that this description matches Tacitus' description of the Caledonians as red haired in his Agricola. James E. Fraser argues that Tacitus and other Romans were aware of methods of Caledonians dyeing their hair in order to achieve the stereotypical red colour, and that it was likely misinterpreted as an ethnic identifier. Fraser also mentions that the pressure put on the Northern tribes, forcing them to move, may have led to the creation of identifiers specific to certain tribes, such as clothing or jewellery; some of the earliest examples of such identifiers include armlets, earrings, and button covers, as well as decorated weaponry.