Кіріспе

Француз маршалы және дипломаты (1524–1592)

Арман де Гонто, Бирон бароны (aʁmɑ̃ də ɡɔ̃to, 1524 жылдың 26 шілдесі – 1592 жыл) – француз әскери қызметкері, дипломат және Франция маршалы. Италия соғыстары кезінде қызметін бастаған Бирон 1557 жылы маршал Брисак пен Гиздің басшылығымен Италияда қызмет етті, содан кейін өз атқыштар полкінің командирі болды. Францияға оралғаннан кейін, ол Гвиеннадағы қызметін бастады, онда діни ахуал нашарлап, жақын арада Францияның дін соғыстарына ұласқанын байқады. Ол бірінші азаматтық соғыста Дрё шайқасына қатысты. Содан кейін болған бейбіт келісімде ол Прованс провинциясының қарсылық көрсеткен басшылығының талаптарын орындауға тырысты. 1569 жылы Монконтур шайқасында патшалық әскерінің жеңісіне үлкен үлес қосып, артиллерияның бас шебері лауазымына көтерілді. Осы қызметінде оған Сент-Жан-д'Анжели қаласын алу міндеті жүктелді, бірақ қала оның күш-жігеріне қарсы тұрды. Соғыс созыла бергенде ол дипломатиялық әрекеттерге көбірек араласып, Жанна д'Альбретпен бірнеше рет кездесіп, келіссөздер жүргізді. 1570 жылдың тамызында бейбітшілік жарияланғаннан кейін, ол Альбретпен келіссөздерін жалғастырып, оның ұлы Наварра мен Валуа Маргаритасының арасында неке қию мүмкіндігін қарастырды. Сент-Бартоломей қырғынынан кейін, оған жақсы қорғалған Ла-Рошель қаласын алу міндеті тапсырылды, артиллериялық батареяларға басшылық еткенімен, келесі айларда шектеулі нәтижелерге қол жеткізді. Содан кейін Анжу Польша-Литва одағына аттану үшін бейбіт келіссөздерді қадағалады. Генри III Франция патшасы болғаннан кейін Бирон маршал тағайындалды. Оның әскерлері Конде Францияға қайта кіруге тырысқанда оны тоқтатуға қатысты. Ол 1570-ші жылдардың соңында келіссөздер жүргізуде дипломат ретінде тағы да қатысып, алтыншы азаматтық соғыста соғысты. 1573 жылы Голландияның билеушісі Аленсон елдегі өзінің беделін нығайту үшін күштерді сұрады. Бирон оның басшылығын қолдау үшін әскерлерді басқарды. Ол Аленсонның елдегі беделі құлаған «Француз ашуына» қатыспады. Келесі жылдары Лига үстемдік танытқанда, Бирон олардың мақсаттарын жартылай қолдады, бірақ 1588 жылы Лигамен арасы үзілгенде Генриді қолдады. 1589 жылы король қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің адалдығын Наварраға ауыстырып, Нормандиядағы Лигаға қарсы науқандарында оған көмектесті. Лига қаласын қоршау кезінде ол зеңбірек оғынан қаза тапты.

Жас шағы мен отбасы

Оның отбасы, Гонтау әулетінің көптеген тармақтарының бірі, өзінің атағын Бирон аймағынан алды, бұл аймақ содан кейін Перигорда орналасқан. Дропт және Леде өзендері арасындағы төбеде 11-ғасырда Бирон иелері салған Бирон сарайы қазірге дейін сақталған. 1524 жылы туған Бирон Наварра королевасы Маргаританың пажасы болды. Ол көрнекті әдеби қабілеттерімен ерекшеленетін адам болды және өзімен бірге қалта кітабын алып жүретін, онда ол ерекше деп ойлаған барлық нәрсені жазып отыратын. Оның хаттарының бір бөлігі Ұлттық кітапханада және Британ мұражайында сақталған, олардың ішінде соғыс өнері туралы трактат та бар. Оның ұлы Шарль де Гонто, Бирон герцогі (1562–1602), 1594 жылы Франция маршалы атанды. Оның екінші ұлы Генрихтің немересі Шарль Арман де Гонто Францияның тағы бір маршалы болды.

Нидерланды

Патшаның кіші інісі Аленсон 1579 жылы Нидерланд Біріккен провинцияларының билеушісі болу үшін Ұнсіз Вильгельмнің ұсынысын қабылдап, 1582 жылы елге кірді. 1581 жылы испандықтар Аленсонның ниеттерінен қорқып, Испания шабуылға өткен жағдайда шекараны қорғау үшін Биронды Пикардияға жіберді. Келесі жылы, Төмен елдердегі Аленсон қатал қыс салдарынан әскері әлсіреп, билік жүргізуге күш жіберді. Бирон мен Монпенсье оған көмектесуге жіберілді. Бирон 1582 жылдың 1 желтоқсанында 3500 жаяу әскермен және бірнеше кавалериялық ротамен келді. Ол басқарған аймақтардан қанағаттанбай, Антверпен қаласын басып алып, өзінің иелігіне қосуды жоспарлады. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, оның әскері қалада қоршалып, Франциялық ашу кезінде талқандалды. Бирон мен Монпенсье оның қалаға жасаған шабуылына қатысқан жоқ. Белливер Нидерландқа штаттармен қарым-қатынасты жақсарту үшін жіберілді. Ол үлкен жетістіктерге қол жеткізді, ал штаттар Биронды испандықтардың шабуылдаған Эйндховен қаласының қоршауын бұзуға шақырды. Алайда, сәуір айында Эйндховен капитуляциялады, ал Бирон күштерін Русендальға көшірді. Ақшасы таусылып бара жатқан Бирон күнделікті қаржы сұрап, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады, оның әскері дезертирлік салдарынан көз алдында ыдырады. Бирон экспедицияның сәтсіз аяқталуы үшін штаттарды кінәлады. Франциядан ақыры Бирон әскерінің қалдықтарын Нидерландтан шығару үшін қаржы жіберілді. Келесі жылы Аленсонның қазасынан кейін Бирон оның денесін Анридің қадағалауымен Париждегі салтанатты жерлеуге алып келді.

Лига

Лиганың 1585 жылы политиктерге қарсы соғыс жүргізуге мәжбүр болуынан кейін, Генри Матиньон мен Биронға Гвиеннадағы Наварраға қарсы соғысты ұйымдастыруды тапсырды. Екі маршал науқанды ықылассыз жүргізді, ал Лигаға адал Меркуар басқаратын күштер ғана соғысты белсенді түрде жүргізді. Бирон 1586 жылдың шілдесінде Наваррамен құпия келіссөздер жүргізді, ал келесі айда олар арасында бітім орнатылды. 1587 жылы Казимир бастаған неміс әскері протестанттарды қолдау үшін басып кірген кезде Генри қалай әрекет ету керектігін шешу үшін кеңес шақырды. Генри жиналған ақсүйектерге француз армиясын жетектеп, басқынды жоюға ниетті екенін жариялады, бұл оған Лигадан билігін қайтаруға мүмкіндік беретінін түсіндірді. Бирон мен Неверсті қоспағанда, барлық кеңесшілер бұл идеяға қарсылық білдірді.

Баррикадалар күні

1588 жылы Париждегі жағдай шиеленісті болды, Лига үстемдікке ие болып, Гиз бастауымен қалада төңкеріс ұйымдастырды. Баррикадалардағы адамдар патшалық және швейцариялық әскерлер қаладан шығарылмаса, адалдарға қанды зорлық-зомбылық көрсетілетінін мәлімдеді. Генрих әскерлерді Луврге қайтаруға бұйрық берді және Франсуа д'О, Жан VI д'Аумон мен Биронға оларды көшеден алып кетуді тапсырды. Бірақ шағын шайқастар болып тұрды, швейцариялықтардың өмірі халықтың арасында қауіпті болды. Патша Биронды Гиз герцогымен кездесуге жіберді, және Гиз оларға зорлық-зомбылық жасап тұрған халықтан қауіпсіз өтуге келісті.

Генрих IV билік құрған

Париждің сыртында Генри III өлтірілгеннен кейін, Бирон Наварраның патшалығын заңды деп бірден мойындаған маршалдардың бірі болды және оны Лигамен болған күресінде қолдауға көшті. Ол корольмен бірге Нормандиядағы Иври шайқасында шайқасты, онда бас Лигер Майен жеңіліске ұшырады. 1592 жылғы 26 шілдеде Эперней қамалында артиллериялық оқтан қаза тапты.