Кіріспе

"Темір күріш табағы" – қытай тілінде жұмыс орнының кепілді түрде сақталуына қол жеткізетін кәсіптерді білдіретін сөз. Өмір бойы жұмыс істеу құқығына ұқсас. Дәстүрлі түрде, мұндай қызметтерде әскери қызметшілер, мемлекеттік қызметкерлер және түрлі мемлекеттік кәсіпорындардың қызметкерлері (жұмыс бірлігі жүйесі арқылы) болып саналады.

Шығу тегі

"Темір күріш табағы" термині Цзи Юнның "Жақыннан бақылаудың сабан үйінен жазбалар" атты күнделігінен шыққан: әдемі қызметші бай адамның үйінде жұмыс істейді. Бір күні қыз табақ сындырып алады, бірақ бай оны сұлулығы үшін жазаламайды. Содан кейін қызметші табақтарды көбірек сындыра бастайды. Оған жауап ретінде, бай барлық табақтарды темірден жасалған табақтарға ауыстыруға шешім қабылдайды. Қызметші жұмыс істеуге міндетті емес, бірақ ол әлі де жалақы ала береді. Сондықтан "темір күріш табағы" – тұрақты табыс пен әл-ауқатты қамтамасыз ететін, тұрақты немесе тіпті өмір бойына созылатын жұмыс ретінде сипатталады, ал "темір күріш табағының" екі маңызды ұғымы – жұмысқа орналасуға кепілдік және жұмыстан шығуды бақылау.

Тарих

1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін жекеменшік кәсіпорындар мемлекеттік кәсіпорындармен ауыстырылды. Үкімет өз қажеттіліктеріне сәйкес мемлекеттік мекемелерді де құрды. Мемлекеттік мекемелерді тіркеу жөніндегі Уақытша ереженің 2-бабына сәйкес: Осы Ережеде "мемлекеттік мекемелер" термині білім беру, ғылым және технология, мәдениет және денсаулық сақтау салаларындағы қызметтерді ұсыну мақсатында мемлекеттік органдар немесе басқа ұйымдармен құрылған мемлекеттік қызметтерді ұсынатын ұйымдарды білдіреді. Осының нәтижесінде мемлекет негізгі жұмыс берушіге айналды. Мемлекет қызметкерлердің жалақысын ғана төлемеді, сонымен қатар түрлі әлеуметтік жәрдемақылар да берді, олар қытайлық мерекелер мен демалыстарда сыйлықтардан бастап, әлеуметтік қамсыздандыру және зейнеткерлік жоспарларын қамтыды. Бұл мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелер өмір бойы жұмысқа кепілдік бергендіктен, қызметкерлерге тең жалақы төленді. Бұл жағдайды сипаттау үшін: "Жұмыс істесе де, істемесе де, айына отыз алты юань төленеді" деген сөз болды. Еңбек ақының нәтижесіздігі жұмысшылардың мотивациясын төмендетті. Сондықтан көптеген салаларда жұмыс күшінің артық болу мәселесі туды. Жұмыс күшінің артық болуы жұмысшылардың төмен тиімділігіне және жұмыс берушілердің жоғары шығындарына әкелді. ҚХР құрылғаннан бастап "темір күріш табағы" коммунизмнің басты ұраны болды: Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) барлық адамдарға жұмыс мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге міндетті болды. ҚКП-ның қытай халқына берген уәдесі маңызды болды, өйткені партия билікке келген кезде қалалық еңбек күшінің шамамен жартысы жұмыссыз қалды. Жапондық агрессия және одан кейінгі азаматтық соғыс салдарынан Қытай Республикасы (ҚР) 1948 жылдан 1949 жылға дейін гипер инфляциядан зардап шекті. Ақша құны төмендеді және қалалық халықтың қарапайым өмірі тұрақсыз болды. "Темір күріш табағын" қабылдау адамдарға қауіпсіздік сезімін сыйлады. Ұлы серпіліс кезеңінде (1958–1962 жж.) жұмыспен қамту жоғары болғанымен, оның сәтсіздігінен кейін сол кезде ұсынылған көптеген жобалар жабылды. Нәтижесінде үкімет еңбек күшінің шамамен 20 пайызын жұмыстан босатуға мәжбүр болды. "Темір күріш табағының" көлемі азайды. 1980 жылдары Дэн Сяопин Қытай Халық Республикасында экономикалық өнімділікті арттыру мақсатында еңбек реформаларын бастағанда, мемлекеттік "темір күріш табағы" жұмыс орындары бірінші болып таратылды. Ол Қытайды орталық жоспарлы экономикадан еркін нарықтық экономикаға айналдырды, оның жақтастары Қытайды жаңғырту үшін "темір күріш табағын" қирату қажет деп талап етті. 1978 жылғы ауылдық революция кезінде Дэн Сяопин еркін нарықты қабылдауға бағытталған бірқатар экономикалық реформаларды жүзеге асыру арқылы "темір күріш табағына" аяқ қойды. Бұл реформалар ұжымдық шаруашылық жүйесін "үй шаруашылықтарының жауапкершілігі жүйесімен" ауыстыруды қамтыды, онда үй шаруашылықтары ұжымдық ұйымдардан жер, техника және жабдықтарды келісімшартқа алып, біріктірілген, ұжымдық басқарудың құндылығын жоғалтпай, тәуелсіз басқару шешімдерін қабылдай алады. Бұл фермерлер өз өнімдерінен жеке қаржылық пайда көре алды дегенді білді, өйткені үй шаруашылықтары ұжымдық квоталарды орындаған кезде өндіріс артықшылығынан арыла алды. Ауылдық Қытайда келісімшарт жүйесін қабылдау өнімділікті және азық-түлікпен қамтамасыз етуді арттырды. Дэн Сяопин сонымен қатар бағаларды икемді етуге және оларды үкімет белгілеген ең төменгі бағалардан жоғары көтеруге мүмкіндік беретін реформаларды енгізді. 1980 жылы үкімет мемлекеттік кәсіпорындардағы жұмысшыларға өмір бойы жұмыс беру жүйесін тоқтатуға тырысты, жаңа еңбек күшін жұмысқа алу үшін мерзімді келісімшарттар жасады. Олар компанияларға жұмысшылардың келісімшарттарын жаңартудан бас тартуға мүмкіндік береді деп үміттенді, егер олар білікті, тиімді немесе қабілетті болмаса. Бұл жаңа жүйе бойынша жұмысшылар тексеріліп, сынақ мерзімінде алты ай жұмыс істеді, содан кейін 3–5 жылға ұзақ мерзімді келісімшарт жасалды. Сондай-ақ, егер ата-анасы сол компанияда жұмыс істемесе, балалар ата-анасының орнын автоматты түрде алмастыра алмайды. Бұдан әрі өзгерістерге жұмыскерді жұмыстан шығару себептерінің кеңейтілуі, сондай-ақ жұмыс берушінің жұмыс орнын ауыстырудан бас тарту мүмкіндігі кірді. Сонымен қатар, жұмысшылар қанағаттанбаған клиентпен дауласып, сатудан бас тартудан аулақ болу керек, бұл мейрамхана бизнесі мен бөлшек сауда сияқты клиенттерге бағытталған салаларда ерекше маңызды болды. Қытай Конституциясы 1992 жылы өзгертілді, Дэн Сяопин саяси қолдау алғанда және ҚКП бас хатшысы Цзян Цзэмин бастама көтерді. Жаңартылған Конституция мемлекеттік меншіктегі жоспарлы экономиканы "қытайлық ерекшеліктері бар социалистік нарықтық экономикамен" алмастырды, ол түрлі меншік нысандарына, әсіресе "жекеменшік, жеке және шетелдік инвестициялық" кәсіпорындарға ыңғайлы жағдай жасады. Дегенмен, мемлекеттік меншік үкіметтің барлық деңгейлерінде басым болып қалды. 1997 жылдың қыркүйегінде өткен ҚКП-ның 15-ші Ұлттық съезінде Цзян орташа және ірі мемлекеттік кәсіпорындарды реформалауды жеделдетуді жариялады. Ол екі жаңа бастаманы ұсынды: жаппай жұмыстан босату (Қытайда жұмыстан босатылған жұмысшылар минималды жалақы ала береді) және кіші мемлекеттік кәсіпорындарды біріктіру, жалға беру, сату және кейбір жағдайларда банкроттық арқылы сату. Содан бері үкімет одан да әрі баруға дайын екенін көрсетті, Қытайдың 13 мың орташа және ірі мемлекеттік кәсіпорынының 10 мыңнан астамын сату жоспарларын жариялады. 2001 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына қосылу шарты ретінде Қытай "темір күріш табағын" бұзуға мәжбүр болды, бұл қадам кейбір экономистер тарапынан дауланды. "Темір күріш табағын" бұзу мемлекеттік қолдау көрсетілген жинақтардың айтарлықтай жоғалуына әкелді. Қытайдың ішкі жинақтары 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында азайды, ал 2008 жылы күрт өсті.

Қазіргі жағдай

Мәдени төңкерістен кейінгі реформалар 1977 жылдан басталып, мемлекеттік кәсіпорындардағы көптеген жұмысшылар жұмыстан босатылды, ал мемлекеттік қызметкерлердің жұмыны сақтауға мүмкіндігі болды. Бүгінгі күнге дейін мемлекеттік қызметкерлер "темір күріш табағына" ие, яғни өмір бойы жұмысқа кепілдік беріледі, бұл жағдай көбінесе тиімсіздік пен жемқорлықтың себебі деп есептеледі. Қытай Халық Республикасының Адам ресурстары және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі 2016 жылғы 30 мамырда жариялаған 2015 жылғы Адам ресурстары мен әлеуметтік қамсыздандыруды дамыту туралы статистикалық бюллетеньде 2015 жылдың соңына қарай Қытайда 7,167 миллион мемлекеттік қызметкер тіркелген.

Қиындықтар

Кейбір ғалымдар өмір бойы жұмыс істеу және тәжірибелік өрлеу жүйелері проблеманың түбі емес деп мәлімдейді. Негізгі мәселе жеке, ұжымдық және мемлекеттік мүдделердің қақтығысында. Мемлекеттік кәсіпорындар барлық табысты мемлекетке беруге міндетті болды, ал табыс кәсіпорынның қаржылық жағдайына аз байланысты, жалпыұлттық жалақы деңгейіне сәйкес төленді. Қызметкерлер мен жұмысшылар кәсіпорындарымен берік экономикалық байланыс құра алмады, себебі кәсіпорынның экономикалық көрсеткіштері жеке тұлғаның табысына немесе зиянына аз әсер етті. Бұл Мао кезіндегі Қытай кәсіпорындарында жұмысқа деген ынтаның жалпы түрде болмауының бір себебі болды және қазіргі күні де осылай болып отыр. Қытайдың бұрынғы «темір күріш табағын» бұзу әрекеттері үкімет шенеуніктерінің лауазымдарына қауіп келтірмегенін, ал мемлекеттік кәсіпорындардағы жұмысшылардың жұмыссыздық деңгейі пропорционалды түрде жоғары болғанын ескерсек, ғалымдар бұл теңгерімсіздік халықтың үкіметке наразылығына әкелуі мүмкін екенін болжайды. Егер үкімет жаңа жұмыссыздарды орналастыруға немесе оларға өтемақы төлемесе, ҚКП реформа бағдарламасын қолдаған әлеуметтік тұрақтылықты жоғалту қаупіне тап болады, бұл мүмкін болатын халық көтерілісіне жағдай жасайды.

Әйелдер және темір күріш табағы

Жаңа неке туралы заң Коммунистік партияның басшылығымен қабылданған әйелдердің құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған алғашқы заң құжаты болғанымен, әйелдердің құқықтары жаңа заң бойынша толық қорғалмады. Бүкіл Қытай демократиялық әйелдер федерациясының (ACWF) құрылуы әйелдердің әлеуметтік жағдайын күрт жақсартуға көмектеспеді. Гендерлік теңдікке қол жеткізу үшін әйелдердің ерлермен бірдей еңбек еткені жөн еді. Бірақ, ҚКП де, ACWF да көптеген әйелдер үшін жұмыс орындарын жасауға тырыспады, себебі Қытай экономикасы осыншама көп әйелді жұмысқа қабылдауға дайын болған жоқ. Осының салдарынан, 1949 жылдан кейін де көптеген қытай әйелдері, әсіресе ауылдық жерлерде, жұмысқа орналаспады: олардың өмірі өзгеріссіз қалды. Олар үй шаруасын жүргізушілер ретінде қала берді. Тек білімді әйелдер ғана жартылай штаттан жұмысқа қабылданды. "Ұлы серпіліс" сәтсіздікке ұшырағанымен, сол кезеңде әйелдердің жұмыспен қамту мүмкіндіктері жақсарды. Өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы салаларында шындықтан алыс квоталар белгіленді. Көптеп өндіріс жасау үшін үлкен еңбек күші қажет болды. Сондықтан, ерлер шахталарға, суармалы жерлерге және басқа да өнеркәсіптік жобаларға жұмылдырылды, ал дәстүрлі түрде ерлер айналысқан ауыл шаруашылығы екінші орынға қойылды. Ауыл шаруашылығын сақтап қалу үшін әйелдер ауыл шаруашылығы жұмысына жұмылдырылды. Ерлер мен әйелдердің еңбек етуіне байланысты, ҚКП барлық жұмысшыларды тамақпен қамтамасыз ету және балаларға ұжымдық күтім көрсету үшін асханалар ашты. Әйелдер үй шаруасынан белгілі бір дәрежеде босатылды, себебі ҚКП-ға өндірісті үдету үшін олардың еңбегі қажет болды. Әйелдер жұмысқа шығуға мүмкіндік алғанымен, сол кезеңде денсаулықтарына зиян келді: олардың дені дұрыс тамақтанбаудан және шамадан тыс жұмыстан зардап шекті.

Тайвань мен Гонконг

Қытай Халық Республикасы (ХРҚ) ішінде "темір күріш табағының" маңызды ерекшелік ретіндегі орны аймақ үшін салыстырмалы түрде бірегей. "Темір күріш табағы" Тайваньда Қытай материгіндегідей кең таралмаған. Тайваньда мемлекеттік кәсіпорындар (МК) аз, ал шетелдік компаниялар көп, сондықтан Қытайдың ұстап келгендей мемлекеттік әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесіне қажетті инфрақұрылым жоқ. Осыған байланысты Тайвань жұмысынан айырылған және әлеуметтік жәрдемақыларын жоғалтқан жұмыскерлер арасында наразылық тудырмады, шапшаң жаңарудың тұрақсыздандырушы әсерінен көп жағдайда құтылды. Гонконг тарихи тұрғыдан шетелдік инвестициялардың орталығы және МК-нің аз санына ие болған. Аймақтың нарықтық реформалары мен арнайы экономикалық аймақ мәртебесі "темір күріш табағының" ықпалын азайтты, себебі Гонконг нарықтық қысымға, әсіресе халықаралық нарықтың қысымына көбірек ұшырады. Соңғы кезде Гонконгтағы мемлекеттік қызметке орналасу нашар жұмыс ортасы мен жұмысқа қойылатын талаптардың төмендеуіне байланысты кем қызығушылық тудырып отыр. Гонконгтағы әлеуметтік мемлекеттің басқаруына қарсылық та күшейді. Мемлекеттік жұмыстардың сенімділігі туралы қалыптасқан көзқарас Қытайдың басқа аймақтарындағы жас студенттердің бюрократияны жұмысқа орналасу және мансаптық өсуге мүмкіндік беретін перспективалы мүмкіндік ретінде қарастыруымен қарама-қайшы келеді.

Басқа қолданыстар

Батыс әлемінде бұл терминнің ұқсас қолданысы бар. Ричард Линдзен оны үкіметтік қаржыландырылатын ғалымдар мен зертханаларға қатысты танымал етті, олар зерттеу нәтижелерін үкіметтік қаржыландыруды жалғастыру үшін пайдаланады. Линдзеннің пікірінше, есеп беру мен қаржыландыру арасындағы тікелей байланыс зерттеу нәтижелерін осылай баяндауға, қаржыландырудың жалғасуын қамтамасыз етуге ынталандырады. "Темір қазан" деген ұқсас термин көбінесе жалпы қажеттіліктерден гөрі белгілі бір ведомствоның мүддесі үшін қорғалатын әскери жобаны білдіреді. Бұрынғы британдық колония, онда тұрғындардың көп бөлігі этникалық қытайлар. Бұл термин Кореяда да (хангыль=철밥통) лауазымды тұлғаларды атау үшін қолданылады, себебі олардың жұмысы ғана емес, табысы да тұрақты. Бұл тіркес мемлекеттік қызметкерлердің жұмысының өте тұрақты екенін көрсетеді, олар әрқашан кем дегенде күн көрісін қамтамасыз ете алады. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметкерлер күріш көптеген сингапурлықтардың негізгі тағамы болғандай, өмір сүру үшін жұмыс істеуі керек.