Кіріспе

Фридрих Ницше кітабы, сол аттас BBC теледидарлық деректі фильмі.

Бұл кітап Ницшенің жазуларында басым болатын афоризм стиліндегі алғашқы кітабы, онда қысқа абзацтар немесе мәлімдемелер арқылы түрлі ұғымдар талқыланады. Ницше еркін ойшыл Вольтерге деген құрметін білдіріп, сонымен қатар екі жыл бұрын композитор Рихард Вагнермен болған достығын үзгеннен кейін, 1878 жылғы «Адам, тым адам» кітабының алғашқы басылымын «Вольтердің 30 мамырдағы қайтыс болған күнінің мерекесіне арнап» шығарды. Алғашқы бөлімінде Декарттың «Әдістеме туралы толғау» еңбегінен үзінді келтірілген. Ницше кейіннен 1886 жылы үш бөлімді де екі томдық басылым ретінде қайта басып шығарды, әр томға алғы сөз қосып, Декарт цитатын және Вольтерге арналған арнауды алып тастады.

Өмірбаян

1876 жылы Ницше Вагнермен байланысын үзді, және сол жылы оның денсаулығы нашарлағандықтан (мүмкін, ми ісігінің бастапқы белгілері) Базель университетіндегі академиялық қызметінен демалыс алуға мәжбүр болды. 1876 жылдың күзінде ол досы Пол Рееге Сорренто қаласында, өнерді қолдаушы бай меценат Малвида фон Мейзенбугтың үйінде қосылып, "Адам, тым адам" еңбегін жазуға кірісті.

Шабыт

Афоризм жанры осы кітап жазылған кезде-ақ қалыптасқан еді: неміс дәстүрінде Ницшеге ең үлкен ықпал еткен алдағы адам – Георг Кристоф Лихтенберг, оның жазу өнері Ницшеге өте ұнаған. Ницшенің туындылары Шопенгауэрдің еңбектеріне де қарызды, әсіресе оның "Құндылықтық даналыққа арналған афоризмдер" (1851) атты еңбегіне. Бірақ ең бастысы – Ницше еңбегінің батысқа қасақана бет бұруы, ол француз афоризмдері дәстүріне қарыз. Ницше француз афористері Жан де Ла Брюер мен Проспер Меримеге сілтеме жасайды, ал 221-ші афоризмінде Вольтерді мақтайды. Екінші бөлімнің басында Ницше Ла Рошфуконы үлгі ретінде еске алады, ол афористтің бейнесі болды, сондай-ақ Ницшенің кітапханасында Ла Рошфуконың "Сөйлемдер мен нақылдар" (1665) атты еңбегінің көшірмесі болғаны белгілі. Ол "Адам, тым адам" атты кітабын жазуға кіріспес бұрын, соррентоға пойызбен бара жатып оқыған. Басқа француз афористерінен гөрі, Ла Рошфуконың еңбегі Ницшенің туындыларына көбірек әсер еткен.

Стиль

"Трагедияның тууы" атты оның алғашқы кітабы эссе стилінде жазылғаннан өзгеше, "Адам, тым адам" афоризмдер жинағы болып табылады – Ницше бұл стильді өзінің көптеген келесі туындыларында қолданды. "Адам, тым адам" афоризмдерінің көлемі бірнеше сөзден бірнеше бетке дейін жетеді, бірақ көпшілігі қысқа абзацтардан тұрады. Бірінші бөлімдегі 638 афоризм тақырып бойынша тоғыз бөлімге бөлінген, ал кіріспе бөлімінде қысқа өлең келтірілген. Бұл атау фразасы 35-афоризмде (бастапқыда бірінші афоризм ретінде жоспарланған) пайда болады, онда Ницше адам табиғаты туралы нақыл сөздер өмірдің қиын сәттерін жеңуге көмектесе алатынын айтады. Сондай-ақ, адамды, тым адамды түсіну арқылы, философия арқылы жеңуге ұмтылыс жатыр. Екінші және үшінші бөлімдерде тиісінше қосымша 408 және 350 афоризм бар. Ницшенің туындылары Ла Рошфуко сияқты бұрынғы афористердің еңбектерінен шабыт алғанымен, "ерекше"; ол Ла Рошфукоға қызығушылық тудырған әлеуметтік және психологиялық мәселелерден әлдеқайда кең ауқымды мәселелерді қамтиды. Жанрға тән цинизмге Ницше нигилистік энергияны тарихи санамен үйлестіру арқылы жаңа көзқарас әкеледі. Соңында, ол жанрды жай ғана түсініктермен ғана емес, сонымен қатар аргументациямен де толықтырады. Афоризм "белгілі бір идеяларды қамтитын, бірақ барлық нәрсеге қатаң түсіндірме бермейтін, еркін ұйымдастырылған, өзгермелі тұтастық құруға мүмкіндік береді – [ол] оның философиясын ең жақсы бейнелейтін стильді құрайды". Бұл кітап Ницшенің "орталық кезеңінің" басталуын білдіреді, неміс романтизмінен, Вагнерден үзіліс жасап, позитивизмге қатысты нақты бағытты ұстанады. Жүйелі философия құруға құштар болмағандықтан, бұл кітап түсіндірме беруден гөрі негізсіз болжамдарды жоққа шығару жинағын құрайды; ол "Ницшенің кейінгі философиясы үшін маңызды ұғымдардың тұқымын қамтиды, мысалы, дәстүрлі христиандық моральдан асып түсу қажеттілігі". Ол өзінің перспективизмін және билікке ұмтылыс идеясын түсіндіру құралдары ретінде пайдаланады, бірақ соңғысы кейінгі ойларына қарағанда аз дамыған.

Алғашқы және соңғы заттар

Бұл бірінші бөлімде Ницше метафизиканы, атап айтқанда, оның армандармен, өзіне қанағаттанбаумен және тілмен байланысты пайда болуын қарастырады.

Адеп-ахлақтық сезімдердің тарихы туралы

Бұл бөлім, оның досы Пол Реедің «Моральдық сезімдердің пайда болуы туралы» еңбегінің құрметіне аталған, Ницше Артур Шопенгауэр философиялаған жақсылық және жамандық туралы христиандық идеясын сынға алады. Сарқырама. Сарқыраманы көргенде, біз толқындардың көптеген бұрылыстары мен өткелдерінде ерік бостандығы мен таңдаудың еркіндігін көретіндейміз; бірақ бәрі қажеттілікпен байланысты; әрбір қозғалысты математикалық тұрғыдан есептеуге болады. Адамның іс-қимылдары да осылай: егер біреу барлық нәрсені білген болса, ол әрбір жеке іс-қимылды, білімнің әрбір қадамын, әрбір қателікті, әрбір қастандықты алдын ала есептей алады. Әрине, іс-қимыл жасаушы адам өзінің ерік-жігерінің иллюзиясына түсіп қалады; егер әлемнің дөңгелегі бір сәт тоқтап, осы үзілісті пайдаланып, барлық нәрсені білетін, есептейтін сана болса, ол әрбір жаратылыстың болашағын ең шеткі уақытқа дейін айта алады және осы дөңгелектің әрбір жолын сипаттай алады. Іс-қимыл жасаушы адамның өзі туралы қате түсінігі, оның ерік бостандығы бар деген болжамы да есептеу механизмінің бір бөлігі болып табылады.

Суретшілер мен жазушылардың жан дүниесінен

Ницше бұл бөлімді өнердегі құдайлық шабыт идеясын сынау үшін пайдаланады, ұлы өнердің жоғары күштің немесе "генийдің" емес, қажырлы еңбектің нәтижесі екенін айтады. Бұл оның бұрынғы досы Вагнерге (генийге берілген адам) жасалған сырттай шабуыл ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ Ницше оны есіммен атамай, тек "суретші" деген сөзді қолданады.

Жоғары және төмен мәдениеттің белгілері

Бұл жерде Ницше Чарльз Дарвинді, ол жиі істейтінідей, Томас Гоббс пен ерте ағылшын экономистерінің ойсыздығы мен олардан алынған идеялар, сондай-ақ "іштен" қарапайым өмір туралы ешқандай түсінік болмауы үшін сынап жатыр. Осы тұрғыда, Дарвиннің "Тектес түрлер" еңбегінің алғашқы басылымына жазған кіріспесін қарастырайық; сондай-ақ Ницшенің Дарвинизм, әдеттегідей түсінілгенде, Провиденияның жаңа нұсқасымен сауда жасауда деген пікірін де қарастырайық: Прогресс болатын жерде, ерекшеленген табиғаттар ең маңызды. Кез келген прогреске бүкілдей әлсіреуіштік ілесіп жүреді. Күшті табиғаттар түрін сақтайды, ал әлсіздер оны дамытуға көмектеседі. Адамдарда да осыған ұқсас жағдай болады. Дене нашарлауы, кемістік немесе тіпті жаман әдеттер, сондай-ақ физикалық немесе "моральдық" жоғалтулардың орны басқа жерде толықтырылады. Мысалы, соғысқа дайын және тынышсыз руда, ауру адам жалғыздыққа түсу мүмкіндігіне ие болып, осылайша тыныш және дана бола алады; бір көзді адамның қалған көзі күштірек болады; соқыр адам іштен тереңірек көре алады және әрине жақсырақ ести алады. Осыған байланысты, ең мықтының тірі қалуы туралы танымал теория, адамның немесе рудың күшеюінің прогресін түсіндірудің жалғыз тұрғысынан қарауға болмайды. Ницше "еркін рух" немесе "еркін ойшыл" (freigeist) және оның қоғамдағы рөлі туралы жазады; ол кейінгі еңбектерінде кеңінен зерттеген түсініктердің негізін құрайтын, Übermensch прототипі. Еркін рух – бұл қоғамды жақсарту үшін "қоғамнан бөлініп", "білім жолымен алға" жылжитын адам. Ницше үшін "жақсырақ" дегені – сирек кездесетін генийді өндіруге бағытталған және оны Ницше айтқандай "газет оқырман" күтетін нәрсемен шатастыруға болмайды. Заратуштраны қарастырғанда, естен шығармаған жөн, Ницше Заратуштраны сәтсіздікке ұшыраған тұлға ретінде көрсетеді.

Қоғамдағы ер адам және әйел мен бала

Бұл екі бөлім ерлердің, әйелдердің және балалардың табиғаты туралы немесе Ницшенің нәзік, антидарвинистік түсінігіндегі олардың "эволюциясы" туралы өте қысқа афоризмдерден құралған. Ғалым Рут Эбби Ницшенің "орта кезеңіне" жататын еңбектері туралы: "Ницшені әйелдерге қарсы деген жалпы пікірге қарамастан, орта кезеңдегі еңбектерінде әйелдерді ашық түрде кемсіткен немесе жоққа шығарған жоқ. Ницшенің әйелдерге қатысты көзқарастары сол кезде одан кейінгіге қарағанда күрделірек және ашкере емес болды" деп мәлімдейді. Осы бөлімде Ницше кемелді әйелдің "кемел еркектен де жоғары тұратын, тіпті одан да сирек кездесетін адам типі" екенін айтады.

Адамның өзімен жалғыздығы

Алты және жетінші бөлімдер сияқты, Ницшенің осы афоризмдері көбінесе қысқа, бірақ поэтикалық және кейде жартылай автобиографиялық сипатта болуы мүмкін, алдағы томдарға көз тігіп: "Егер сананың еркіндігіне толық жете алмаса, адам өзін жер бетінде саяхатшы сезінеді". Ницше сонымен қатар метафизиктер мен дінтанушылардың қараңғылаушылығын Канттың сыни философиясының және заманауи философиялық күмәнділіктің одан да күрделі қараңғылаушылығынан ажыратады, қараңғылаушылықтың тек идеяларды емес, өмірді бүркемелеу екенін айтады: "Қараңғылаушылықтың өнерінің мәні – жеке түсінікті қараңғылату емес, әлем туралы көзқарасымызды және өмір туралы түсінігімізді қараңғылату".

Қабылдау

Өмірінде, 1889 жылы психикалық күйзеліске ұшырағанға дейін Ницшенің кітаптарының көпшілігі жақсы сатылмады, және "Адам, тым адам" да осы ережеден тыс емес еді. Алғашқы бөлімі 1878 жылы 1000 данада басылып, сол кезде 120 дана ғана сатылды, ал 1886 жылы толық екі томдық жинақ ретінде қайта сатылғанда одан да аз сатылды. Ричард Вагнермен арадағы достығы аяқталуға жақын болғанымен, Вагнер автордың қол қойған бір данасын алды. Ол бастапқыда оны оқымаса да, Ницше бір күні осы үшін оған алғыс айтар дейтін, Вагнер кейін бірнеше еңбегінде одан цитата келтіріп, пікір білдірді.

Олер және нацизм

Ең танымал мысалы, «Адам, тым адамдық» еңбегі Гитлердің жақтасы, архивист Макс Олер Ницшенің ұлтшылдық пен антисемитизмді қолдағандығының дәлелі ретінде пайдаланды, дегенмен Ницше осы екеуіне де қарсы жазған болатын. Олер «Фридрих Ницше және неміс болашағы» атты кітап жазды, онда Ницшенің ұлтшылдыққа (әсіресе, ұлттық социализмге) және антисемитизмге қатысы туралы жазды, «Адам, тым адамдық» еңбегінен контекстен тыс алынған цитаталарды қолданып. Ницше антисемитизмге қарсы пікірлерін «Заратустра осылай сөйледі» және ең айқын «Антихрист» кітабында білдірген: «Антисемит, әрине, принцип бойынша жалған айтуы себепті, одан да адал бола алмайды». «Заратустрада» Ницше Вагнерді қарсыластың бейнесі ретінде көрсетіп, оның антисемитизмін сынады. Олер нацистер билікке келген кезде Ницшенің мұрағатын басқарды және Ницшенің әпкесі Элизабет Фёрстер Ницшемен, ол да Гитлердің жақтасы болған, оның өліміне дейін бірге жұмыс істеді, содан кейін мұрағатты толығымен өзі басқарды. Тек 1950-1970 жылдар аралығында Уолтер Кауфманның жұмыстары арқасында Ницше ұлтшылдық пен антисемитизммен байланысын толығымен жоғалта алды.

Аудармалар

Бұл шығарманы алғаш рет 1908 жылы бельгиялық туған американдық журналист Александр Харви ағылшын тіліне аударды. Содан кейін, 1909 жылы жазушы Хелен Циммерннің аудармасы Ницше кітаптарының ағылшын тіліндегі толық жинағының бір бөлігі ретінде жарияланды, бірақ Уолтер Кауфман 1950 және 1960 жылдары Ницше шығармаларының көп бөлігін ағылшын тіліне аударғанда оны пайдаланбады. Соңында, 1980 жылдары бірінші бөлімін Марион Фабер, ал сол онжылдықта толық аудармасын Р. Дж. Холлингдейл жасады. Фабер Циммерннің «ескірген Виктория стиліне» сын айтып, Ницшенің оның аудармасында «Мэтью Арнольдтың бір замандасы сияқты» естілгенін айтты. Фабер Циммерннің жұмысындағы түзетулер мен қателерді де атап өтті. Мысалы, 61-ші афоризмде «шаф» («қой») Циммернмен «ақымақ» деп аударылған, ал бұл сілтеме Софоклдің «Аякс» пьесасына жасалған, онда батыр қойлардың қатарына шабуыл жасайды.