Кіріспе

1995 жылғы Жозе Сарамагоның "Соқырлық" романы (Ensaio sobre a cegueira, яғни "Соқырлық туралы эссе") – португалдық жазушы Жозе Сарамагоның 1995 жылғы романы. Бұл – "Иса Мәсіхтің Ізгі хабары" және "Балтазар мен Блимунда" сияқты Сарамагоның ең танымал романдарының бірі. 1998 жылы Сарамаго әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды, ал "Соқырлық" оның еңбектерінің бірі ретінде сыйлықты жариялаған кезде ерекше аталып өтті. "Көру" атты жалғасы 2004 жылы жарық көрді. "Соқырлық" 2008 жылы осы атпен фильмге түсірілді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Соқырлық" – аты аталмаған қаладағы дерлік барлық адамды қамтыған түсіндірілемейтін жаппай соқырлық эпидемиясы және одан кейін осыған байланысты тез келген әлеуметтік құлдырау туралы әңгіме. Роман аты аталмаған кейіпкерлердің, соқырлыққа ұшырағандардың алғашқыларының бақытсыздығын баяндайды, олардың ішінде офтальмолог, оның бірнеше науқастары және басқалары, жай ғана тағдырдың ықпалымен бірге келеді. Офтальмологтың әйелі, "дәрігердің әйелі" себепсіз түрде соқырлыққа қарсы тұрақты иммунитетке ие болады. Ұзақ және ауыр карантиннен кейін, топ отбасы сияқты бірігіп, ақыл-ойымен және дәрігердің әйелінің соқырлықтан аман қалғандығының арқасында күресіп тірі қалады. Соқырлықтың кенеттен басталуы, түсіндіріле алмайтын себептері мен сипаты кеңінен үрей тудырады, ал үкімет жұқпаны тоқтатуға және күшейтілген, тиімсіз шаралармен тәртіпті сақтауға тырысқанда әлеуметтік тәртіп жылдам бұзылады. Романның бірінші бөлімінде басты кейіпкерлердің және басқа да соқыр адамдардың лас, тығыз ауруханадағы тәжірибесі, онда олар карантинде ұсталған, көрсетіледі. Гигиена, тұру жағдайы мен моральдық жағдай өте қысқа мерзімде қорқынышты түрде нашарлайды, сырттағы қоғамның көрінісін көрсетеді. Тамақ жеткізілімінің үзілісінен туындаған азық-түлікпен қамтамасыз ету туралы алаңдаушылық ынтымақты жояды, ал ұйымдастырудың болмауы карантиндегілерге тамақ пен жұмыстарды әділ бөлуге кедеріліс туғызады. Аурухананы күзетуге және карантиндегілердің қамын ойлауға тағайындалған сарбаздар, бірінен соң бірі жұқтырған сайын оларға деген наразылықтары арта түседі. Әскерилер негізгі дәрі-дәрмектерді жеткізуден бас тартады, бұл қарапайым инфекцияның өлімге әкелетініне кепілдік береді. Қашып кетуден қорқып, сарбаздар тамақ жеткізілімін күтіп тұрған карантиндегілердің көпшілігін атып өлтіреді. Қарулы топтар тамақ жеткізілімін бақылауға алып, басқа карантиндегілерді бағындырып, зорлық-зомбылыққа, зорлауға және жоқшылыққа ұшыратады, жағдай одан әрі нашарлайды. Аштыққа ұшыраған карантиндегілер бір-бірімен шайқасып, аурухананы өртеп жібереді, бірақ әскер аурухананы тастап кеткенін біледі. Содан кейін кейіпкерлер құдіретсіз, соқыр адамдардың тобына қосылады, олар қираған қаланың көшелерімен адасып, аман қалу үшін күреседі. Оқиға дәрігердің әйелі, оның күйеуі және олардың шайқасқан "отбасысы" сыртта тірі қалуға тырысады, көбінесе көре алатын дәрігердің әйелінің күтімінде болады (бірақ ол бастапқыда бұл фактіні жасыруға мәжбүр). Осы сәтте қоғам толыққанды құлдырайды. Заң мен тәртіп, әлеуметтік қызметтер, үкімет, мектептер және т.б. енді жұмыс істемейді. Отбасылар бөлініп, бір-бірін таба алмайды. Адамдар тастап кетілген ғимараттарда тұрып, тамақ іздейді. Зорлық-зомбылық, аурулар мен үмітсіздік адамның төзімділігін жеңіп алу қаупін тудырады. Дәрігер мен оның әйелі және олардың жаңа "отбасысы" ақырында дәрігердің үйінде тұрақты баспана табады және өмірлеріне жаңа тәртіп орнатады, ал соқырлық қаладан сол күйінде, түсіндіріле алмайтын және кенеттен кетіп қалады.

Дәрігердің әйелі

Доктордың әйелі – романның көзін жоғалтпаған жалғыз кейіпкері. Бұл құбылыс роман бойына дейін түсіндірілмейді. Күйеуін жабық емдеуге жібергісі келмей, ол үкіметтік дәрігерлерге жалған айтады, соқыр екенін мәлімдейді. Осылайша ол, қалғандарымен бірге жабық емдеуге алынады. Ішке кірген соң, ол кешенді ұйымдастыруға көмектесуге тырысады, бірақ кешендегі жабайылықты тоқтатуға көбінесе шамасы келмейді. Бір бөлімде тамақ берілуін тоқтатып, басқа бөлімдердегі әйелдерден тамақ үшін зорлауды талап ете бастағанда, ол сол бөлімнің басшысын өлтіреді. Олар кешеннен қашқаннан кейін, ол өз тобының қалада аман қалуына көмектеседі. Дәрігердің әйелі олардың кішкентай тобының де-факто көшбасшысы, бірақ соңында ол көбінесе мүгедектердің қажеттіліктерін қамтамасыз етеді және оларға медбике болып қызмет етеді.

Дәрігер

Дәрігер – көз ауруы маманы, ол «ақ ауру» деп аталатын аурумен ауырған пациентті емдегеннен кейін соқыр болып қалды. Дәрігер әйелімен бірге бірінші болып карантинге жатқызылды. Оның медициналық білімінің арқасында карантиндегілер арасында оған белгілі бір құрмет көрсетілді. Алайда, дәрігердің құрметінің көп бөлігі оның әйелі соқыр болмауына байланысты; ол палатада болып жатқан жағдайды көріп, күйеуіне хабарлай алады. Оның палатасынан құтылған топ соңында дәрігер мен оның әйелінің пәтеріне барып, онда тұрады. Романның бірнеше басты кейіпкерлері эпидемия тарала бастағанда дәрігердің кабинетіне келген болатын. 2007 жылы Drama Desk сыйлығын жеңіп алған Godlight Theatre Company 59E59 Theaters сахнасында «Соқырлық» пьесасының тұңғыш көрсетілімін қойды. Бұл сахналық нұсқасын Джо Тантало бейімдеп, режиссерлік етті. Бірінші соқыр адам рөлін Майк Рош ойнады. Польшалық Teatr KTO тобының ашық ауадағы қойылымы алғаш рет 2010 жылдың маусым айында көрсетілді. Одан бері ол көптеген орындарда қойылды, соның ішінде 2012 жылғы Эдинбург фестивалі кезінде Эдинбург университетінің Ескі колледж ауласында. Өліміне аз уақыт қалғанда Сарамаго неміс композиторы Анно Шрайерге роман негізінде опера жазу құқығын берді. Либретто авторы – Керстин Мария Пёлер, ол оны неміс тілінде жазды. Романның неміс тіліндегі аудармасындағыдай, операның да атауы "Die Stadt der Blinden" ("Соқырлар қаласы") болып табылады. Опера алғаш рет 2011 жылдың 12 қарашасында Цюрих опера театрында орындалды. 2020 жылдың тамызында Donmar Warehouse роман негізінде әлеуметтік қашықтықты сақтайтын дыбыс инсталляциясын жасады. «СОҚЫРЛЫҚ» пьесасын Саймон Стивенс жазып, режиссері Уолтер Мейержохан болды. Джульет Стивенсон Дәрігердің әйеліне дауыс берді.