Джованни Джентиленің философиялық жүйесі және талдау философиясы

Кіріспе

Джованни Джентильдің философиялық жүйесі – талдау философиясындағы философиялық тәсіл. Нақты идеализм – Джованни Джентиль дамытқан, "негізделген" идеализмге өскен идеализмнің бір түрі. Ол Иммануил Канттың трансценденттік идеализмінен және Г.В.Ф. Гегельдің абсолюттік идеализмінен өзгеше. Өзін либерал және социалист ретінде сипаттаған, сонымен бірге өзін "фашизм философы" деп санаған Джентиль үшін актуализм – еркін қабілетті философиялық тұрғыдан сақтаудың жалғыз жолы болды. Ол ойлау актісін өзінен жаратушы және демек, кездейсоқтықсыз, ешқандай фактінің ықпалында емес етеді.

Негізгі қағидалар

Нақты идеализм шындықты анықтайтын қабылдау ретіндегі ойлау әрекеті екенін, ал емес – қиял сияқты шығармашылық ой екенін ұстанып тұрады. Сондықтан, бір идея немесе екіншісі белгілі бір толықтықтың шегіндегі ерекшеліктердің тұжырымдамасы ғана бола алады, онда бір идея осы ерекшеліктердің ешқайсысына жатпайды. Толықтық, бүкіл байланысты шындықты құрайтын толықтық, мұндай идеяның өзінде жоққа шығарылады. Толықтықты идеяға қарсы интеграциялау, өзіне жүгіну – идеяның жалғыз жемісті құралы, ол өзін өзі құрған әлемге біліп-біліп басымдық беретін дамыған идеяларға ешқандай артықшылық бермейді. Одан төмен кез келген нәрсе – болжам, демек, табиғаты бойынша нақты емес. Бұл толықтық – ойлау әрекеті, ойлау арқылы қарастырылатын ой емес. Реалистер өздеріне белгілі әлемді олардың «статикалық ұғым ретінде» білетін жалғыз дүние деп мойындаса да, олар бұл ұғымның өз ойларына ешқандай қатысы жоқ нақты нәрсе деп санайды. Нақты идеалистер статикалық ұғымды толығымен жалған деп қарастырады, олар үшін әлемге қатысты жалғыз шындық – болмыстағы «ойлау актісі». Реализм позициясы тәжірибе қайталануы біздің түсініктерімізден асып түсетін және олардан асып түсетін негіздің дәлелін береді деп, идеализмді жоққа шығарады. Алайда ол ойлау процесінің, яғни жаратылыстың, ойлау туралы ойдың, яғни абстракцияның, адамның әрекеті сапасына байланысты екенін ескермейді. Ойлау процесі ойды тудырады, ол қайталанбауы мүмкін, бірақ оны ойлау ретінде пайда болған нәрсе – тұжырымдама ретінде озып кету мүмкін емес, өйткені бұл оның өте ішкі процесі, бұл сөзсіз. Түсінген ойлар ретінде емес, өз толықтығынан тыс ой ретінде құрылғанға дейін қабылдаушы ойлау ретінде, абстракция жасалмаған, ол адамның ойлауынан тыс қандай да бір түрде болуы мүмкін емес немесе болуы мүмкін емес. Тек бір ойдан қол жеткізілген және осылайша ойлаудан тыс тұрған ой ғана асып түседі; бірақ тек ойлау арқылы, абстрактілік сыртқы емес. Сондықтан, нақты идеализм Гегельдік «Абсолюттіні» ақылға дәлелденбейтін болжам ретінде қабылдамайды, егер ол белгілі немесе ойлау актісінің толықтығы ретінде қарастырылмаса. Бұл диалектикалық процестерді «өзін» және «өзін емес» сыртқы болмысты дәлелдейтін қарастыруға әкеледі, өйткені ол шын мәнінде өз ойлауының бөлігі, өйткені өзін-өзі қарастырғаннан кейін әрқашан түсінік болып табылады және шындыққа берілмейді. Нақты идеализм де архетиптік ұғымдарды қабылдамайды, өйткені олардың басқа нәрселерге қатысты мүмкін ұғымы оларға шындықты бермейді. Gentile идеализмнің шындыққа қатысты өз өлшемдеріне қатысты факторларға негізгі айырмашылық жасады, олар Берклидің «Esse est percipi» деген сөзінен бастап «pensiero pensante» – «ойлау актісі» мен «static thought» «pensiero pensato» арасын ажырату арқылы тұрды. Сонымен, Gentile ойлаудың толық спектріне қарсы бекітілген білім ретінде ойлаудың әрбір ұсынысын шектейді деп болжады. Егер шындық – әрбір ұйғарымның шарттарын асып түсетін болса, белгілі постулатты шындық деп қабылдау оның критерийлерін ойлау қабілетімен алып тастайды. Қазіргі жағдайды объективтендіру. Шындықты ой арқылы білуге болмайды, өйткені ой ретінде ұсталатын білім ойланатын нәрсеге байланысты ойлауға қатысты. Тек ойлау, ол қандай ой-саналардың саналарына бағыт берместен, оны еніп, шындық бола алады, егер ол ойлауды объективтендіру үшін ойлауға жүгінбесе. Мұндай ойлау шындық болып табылады, өйткені ол шындықты ойлау мүмкіндігінен алып тастаудың орнына, шындықты осы ойлау арқылы анықтайды. Ойлаудың нәтижесі, яғни ойлар, оның іс-әрекетінен туындайтын шындыққа қатысты емес, сондықтан ойлаудың өзі шындықтың дұрыс жүргізушісі ретінде күмән тудырады. Алайда бұл актінің ішінде нақты деп айқындалған ақиқаттардың сипатынан айнымайды. Шындықтарды өлшейтін жағдай болғандықтан, ойлау шындық ретінде ойлаудың өзіндік жағдайын растайды, ал оны жоққа шығаратын ойларды тудыратын идеямен біріктіргенде, нақты ойлаумен сәйкестендірілуі керек, ойлаудан бас тартуға, абстрактіл деп қарауға және оны ойлаумен бірге қабылдауға, оны да жоққа шығаруға болмайды. Сондықтан ойлау тек қана ойлардың өндірушісі бола алмайды, өйткені материалистер ұстанымы сияқты, өйткені ойлар оны жоққа шығарады, бірақ ол болуы мүмкін тұрақты ортаны да тудызады. Бұл өзіміздің өзімізге деген көзқарасымыздың тікелей нәтижесі, өйткені шындықтың өзі ойдың өзімен болғанындай, жоққа шығарылмайды. Сондықтан бұл постулат ойлаудың белсенді процесі екенін және ойдың статикалық түсінігі оның диалектикалық қарсылығы екенін ұстанып тұрады. Ойлау – психологиялық болмыстың өмірлік күші болса, ой осы өмірлік күшке қарсы болады және демек, өмірдің шындықты алатын жалғыз ішкі сапасына қарсы болады. Ойшыл үшін ойлау актісінен тыс немесе сыртқы нәрсенің қандай да бір сезімі немесе қиялы шын бола алмайды, демек, оның бар екенін айтуға болмайды, тіпті ойлау актін жалғастыру үшін оның бар екенін айту керек болса да, ол ойлау актісінің туындысы ретінде әлі де нақты емес болып қалады. Оны өзінің барлығының өлшемі ретінде қарастырғанда, ол осылайша ойлау актісіне ашылады және шындыққа ұшырайды, алдынан келетін бастапқыдан эмпириялық емес қорытындыға дейін болжамсыз.

Actual idealism holds that it is the act of thinking as perception, not creative thought as imagination, which defines reality. Therefore, one idea, or another, can only be a formulation of particulars within the bounds of a known totality, in which one idea is not on any side of those particulars. Totality constituting the whole cohesive reality, is negated in such idea by itself. Integration of totality against idea, in appealing to oneself, is the sole fruitful means of idea, which poses no favoritism to the developed ideas giving a knowing precedence to the world it has created itself into. Anything less is a presupposition and therefore innately unreal. This totality is the act of thinking, not thoughts so regarded by thinking. While realists agree that the world known to them is the only one they possibly know 'as a static concept,' they continue to regard something real about the concept having nothing to do with their thinking. Actual idealists disregard the static concept, as totally false, in regard to the world for them where the only real is in 'the act of thinking' within being. The stance of realism claims that repeatability of experience gives proof of a basis, which transcends and outruns our percepts, refuting Idealism. Yet it does not consider that the process of thinking, as creation, and the thought about thinking, as abstraction, interchange depending on the quality of one's act. It is the process of thinking that creates thought, which may not recur, but what occurs as thinking of it is what cannot be outrun as a conceptualization, for it is the very immanent process of it, which is what definitely is. Not as thoughts perceived, but as perceptive thinking prior to being construed outside its own totality as a thought, not made an abstraction, which cannot exist or be supposed to exist in any form outside one's thinking. Only one's thought reached from and thus put outside of thinking can be surpassed; but only by thinking, not by an abstract external. Actual idealism, therefore, rejects the Hegelian 'Absolute' as being a presupposition unprovable to the mind, unless considered to be synonymous with what's known or the totality of the act of thinking. Which therein would put the dialectical processes making 'self' & 'not self' a consideration proving external existence real, insofar as it is in reality part of the self's own thinking, since the self, regarded alone, is always a concept and cannot be given reality as such. Neither does Actual idealism admit archetypal concepts in that possible conception of them in relation to all else gives them no reality. Gentile made a pivotal distinction to factors concerning Idealism's own criteria for reality, which have stood since Berkeley's adage "Esse est percipi" by distinguishing between "pensiero pensante" the 'act of thinking', and the 'static thought' "pensiero pensato". Gentile posited then, that knowledge as thought fixed against a fuller range of thinking limits thinking's every proposition. If truth is what surpasses the conditions of every proposition, taking a known postulate as truth removes its criteria from having that capability in thinking. Objectifying actuality. Truth then cannot be known by thought, since knowledge held as thought is privative toward thinking as decided by what's thought. Only thinking as it penetrates, not given in to what categories of thought orient it, can be truth, so long as it does not resort to thought in doing so which would objectify it. Such thinking is truth because it therefore defines reality as by that thinking, rather than excluding truth from the possibility of thinking because of its relation to yielding thoughts. Only because thinking's results, namely thoughts, do not pertain to what is arising from its act, the truth, does thinking itself become questioned as a proper conductor of truth. That however does not detract from the nature of truths being defined within the act as the concrete. Thinking, being the condition in which truths are measured, in fact affirms thinking's own condition as truth, and when coupled with the idea that it generates thoughts which negate it, must the concrete be identified with thinking rather than simply being denied to thought, seen as abstract, and having that together assumed with thinking as denied also. For thinking cannot therefore be solely a producer of thoughts alone to Gentile, as is the position taken by materialists, because thoughts are to him what negate it, but must also be what produces the stable environment wherein being happens. Which then is the direct result of oneself as the further quality in which reality is not negated, as it is by thoughts to themselves. Therefore, this postulate maintains that thinking is an active process and the static conception of a thought is its dialectical opposite. Where thinking is the vitality of psychological being, a thought is opposed to that vitality and therefore would be opposed to that immanent quality where alone existence takes on its reality to the actual idealist. No sense or imagining of something beyond or external to the act of thinking in itself for the thinker can be real, and therefore cannot be said to exist, even if, to continue the act of thinking it must be said that it does exist as a creation of the act of thinking if even then it remains unreal. Which in considering it the measure of its existence is realized for then it is exposed to the act of thinking and is subject to reality; from an a priori beginning to a non empirical conclusion without presupposition.

Эмпирикалық және трансценденттік өзіндік

Бұл синтезді жүзеге асыратын трансценденттік өзіндікті эмпирикалық өзіндіктен ажырату қажет: соңғысы – қалғандарынан да, басқа эмпирикалық өзіндіктерден де ерекшеленетін бірлік, ал трансценденттік өзіндік керісінше – жалпыға ортақ субъект, оған ешқашан сырттан қарау мүмкін емес, себебі ол біздің тәжірибеміздің нысаны бола алмайды, көрермен ретінде қатысатын қойылым сияқты, әйтпесе ол енді субъект емес, объект болып қалады, шын мәнінде, тек эмпирикалық өзіндік. Осылайша, біз көзге көрінетін нысанға немесе оны көретін көзге қарасақ, тәжірибеміздің екі нысаны бар: біз қазір жасап жатқан тәжірибе, және оған қатысты, ғана емес нысан, сонымен қатар тәжірибе субъектісі де, ол талданады, жаңа қазіргі тәжірибеге айналады, объект болып табылады. Біз көздерімізге тек айнада ғана қарап отырамыз! I, § 5. Эгоның субъективті әрекетін объективтендіруге тырыссақ та, оны білімнің көптеген шектеулі нысандарының біріне дейін кемсітеміз. Осы себепті ол ешқашан басып өтілмейтін акт: оның трансценденттік (трансценденттік емес) табиғатын аяқталған акт ретінде түсінуге болмайды, тек «дамып келе жатқан акт» ретінде ғана түсінуге болады, яғни ешқашан толық аяқталмайтын, үнемі іске асырылып, үздіксіз өзгеріске ұшырайтын акт. Осы актіде мәнді сипат жатыр, ол Джентиле үшін білім беру актісінде де маңызды қажеттілік болып табылады, білім беру – мұғалім мен оқушының өзгешелігіне емес, мектеп пен өмір, педагогика мен философия, теория мен практика болып табылатын бір процестің бірлігіне негізделген сананың өзін-өзі тәрбиелеуі.

Ақыл-ойының автоктизисі

Нақты ой – шындығында, өмір принципінің ортасы, барлық жаңалық одан туындайды: актуализм – осы орталықты сезіну. Ойлау – бір мезгілде әрекет, өзін-өзі жаратудың үздіксіз процесі немесе, Гентиль айтқандай, автоктизис, арқылы ойлау өзін және әлемді бірден құрып, осылайша өзін таниды. Алайда, жанның өзін-өзі тудыруы, causa sui ipsius, ойлау актісінен бұрын болмайды, ол осы актінің өзі, өйткені ойлауды сезінбестен ой түзілмейді. Сонымен қатар, мұндай өзін-өзі тудырудың мәні – ерік, сезімнің еркін жаратылысы, оның этикасы сырттан келмейді, ол осы өзін-өзі тудырумен біртұтас, сыртқы жалыққа бұрын өзін шеттету арқылы қайтадан өзіне оралады. Объектілендіру сәті, «мен емес» жағдайы, маңызды, себебі ол «меннің» ойлауын құрайды; соңғысы өз қызметін атқару үшін өзіне объект табады, әйтпесе мазмұны жоқ ой болуы мүмкін емес.

Өзін-өзі тану шеңбері: терістеу және растау

Сондықтан, өзін-өзі тану шеңберінің бастапқы нүктесі – нақты емес мүмкіндік, бірақ ол тек идеалды түрде ғана емес, себебі тікелейлік болмаса, аралықтасу мүмкін емес. Кез келген абстрактілі ұстанымның тікелейлігін жоққа шығаратын ойдың нақты сипаты іске асуы үшін, абстрактілі сипатты жоққа шығару ғана емес, сонымен қатар растау қажет; отынды жаққан отты сақтау үшін әрқашан отын болуы керек, және бұл отын жалындардан алынып тасталмай, керісінше, жанады. VII, § 9. Яғни, абстракті – нақтының әлі де бір сәті және ол жоққа шығарылғанша оған отын береді. Абстрактіні біржола жоюға болмайды, әйтпесе даму немесе ойлау диалектикасы тоқтап қалар еді. Керісінше, абстракті нақтыдан жеңілген сайын, нақты өзін жаңа абстракті ретінде ұсынып, оны мәңгілікке жеңуге шақырады.

Абстрактілдік ой логикасы

Конкретті логика, демек, объектіні жоққа шығармайды, керісінше, оның абстракттылығын сезінеді, сондықтан ол ойдың диалектикасымен қатар абстрактты логиканы мойындайды, оны өзінің дәрежесі немесе даму кезеңі деп таниды. Абстракт ойлаудың логикасы болмысты ойдың нысаны етіп жасағанда, өзімен сәйкес болып (A=A) сәйкестік принципіне негізделеді. Болу – ойдың жоқтығы, себебі ол ойдың шындығынан тыс, Элеялық немесе натуралистік философия бойынша, ойланбағанда да бар. Gentile таза (табиғи) болудың, тікелей және өзгермейтін "А" ретінде түсінілгенде, өзімен сәйкес бола алмайтынын, ойланбағандықтан және демек, нақты емес екенін көрсетеді, ал тек ой ғана, қаншалықты абстракт болса да, A=A сәйкестігі қатынасын орната алады. Бұл қатынас болуды ойдан ерекше деп санайды, бірақ ажыратып қарамайды. Сәйкестік принципінен Аристотельдік логиканың басқа да анықтамалары туындайды, мысалы, қарама-қайшылықтың болмауы, үшіншінің жоққа шығарылуы, пікірлер және силлогизм, осылайша Gentile толық бағалайтын және "қатты да тірі" болып сақталатын нақты логиканың бір кезеңі.

Конкреттілік логикасы

Абстрактілдік ұғымның нақтылығы, осылайша, рухтың нақты өмірінің нақтылығына қайтарылуы тиіс, себебі рухани нақтылықтың міндеті – белгілі және шектелген формаларды жасау. Тіпті үшбұрыштың ішкі бұрыштарының екі тік бұрышқа теңдігі туралы шындық та абстракция арқылы ғана жабық және бөлінген нәрсе; ал шындығында, ол геометрия процесінде барлық сана арқылы айқындалады, осы геометрия осылайша әлемде іске асырылады.

Ойдың шындық нысандары, яғни "тәжірибе" – Рухтың тарихи, кеңістік-уақыттық дамуының көрінісі. Олардың көптігі Рухтың бірлігіне қатар емес, сананың объектісі ретінде әлемге жатады, ол оларды бір қарапайым актіде біріктіреді. Тарихи анықталымдардың позитивтілігі өзіндік ұғымның бастапқы негативтігімен немесе анықталған ұғымның өзіндік санасымен келіседі. Рухтың әрекеті – "бастапқы негативтілік", себебі ол табиғат ретінде болудан бас тартатын сәтте толыққанды болады (байланыстарсыз қарапайым "А"), яғни, бұл бас тарту арқылы ол өзін іске асырады, себебі ол жоқ нәрсені жоққа шығарады (натурализмнің қателікпен бар деп есептегені). Таза болмыс ештеңе емес, өйткені ол тіпті абстрактілі ойдың тұжырымдамалық болмысы емес, ол болмаса да, нақты логиканың отынына айналады. Соңғысы, сондай-ақ шынайы немесе спекулятивтік логика деп аталады, мен = мен (бірліктегі ерекшелену) және мен = мен емес (ерекшеленудегі бірлік) қағидаларындағы прогрестік дамуы арқылы өзіндік үздіксіздігін көрсетеді, себебі екеуі де нақты және абстрактілі, ойлайтын субъект және ойластырылған объектінің нақты бірлігінде өз синтезін табады.

Тарих пен қазіргі оқиғалардың сәйкестігі

Ойдың трансценденттік ерекшелігі – қазіргі ойдың қазіргі уақыттағы ой-пікірінде өткен мен болашақ қамтылғандығында: ойдың қазіргі сәті бұрынғы және кейінгі арасында емес, уақыттың толықтығын қамтиды, сондықтан ол мәңгілік, мәңгілікке ұмтылу. Gentile, Croce-дің «жасалған тарих» пен «ойланған тарих» арасындағы, «res gestae» мен «historia rerum gestarum» арасындағы айырмашылығына қарсы шығып, тарихтың қазіргілік принципін қорғайды, оны «Виконың тарихымен шатастыруға болмайды, себебі ол өзінен уақыт ішінде ашылатын нәрсені сыртта қалдырады: біздің мәңгілігіміз – рухтың іс-қимылында қарастырылатын бір уақыт». Тарихи білім – көптікті актінің нақты бірлігіне дейін тоғытудан тұрады, рухты қазір тарихи диалектика ретінде, қазір тарихи мәңгілік ретінде түсіндіретін қарама-қарсы тезистердің синтезі. Gentile, Croce-ден гөрі философия мен тарихтың бірлігін әлдеқайда радикалды түрде қолдайды: Философияның өткендегі фактілерін ойлап қараңыз; және олар тек сіздің философияңыздың әрекеті, жалғыз әрекеті болуы мүмкін, ол өткенде емес, болашақта өткенге айналатын қазіргі уақытта да емес, өйткені ол – өмір, сіздің ойыңыздың өзі, барлық уақыттың – өткеннің де, болашақтың да – сәулелену орталығы. Сондықтан тарих, уақытпен байланысты нәрсе, оны мәңгілік тарих деп санайтындардың әрекеттерінде ғана іске асырылады. Giovanni Gentile, Teoria generale dello spirito, XIII тарау, § 13.

Рухтың эволюциясы

Рухтың өзіне-өзінің мәңгілік болу тарихын Джентиле актуализмнің прогрессивті түсінігі ретінде қарастырады. Гегельдің идеализмін реформалауға тырысып, оны Платоншылдыққа қарай бағытталған дамудан тазартуды көздейді. Джентилеге сәйкес, Платонның қатесі – идеялардың ойдан асып түсуін қабылдауында, грек философиясына тән, ойға шартты түрде қарастырылған материя мен сананың дуализміне түсуінде. Христиандық философия гректердің ақыл-ойлық позициясын жеңіп, олардың әлемді материалистік тұрғыдан бейнелеуін, шындықты руханиландыруға жасаған қажырлы күш-жігері арқылы, сонымен бірге Рухтың трансценденттілігін растады. Бұл мәселені Спиноза кейіннен субстанцияның тұтас бірлігінде шешіп, Джентиле оны субъективтік және рухани имманентизмге айналдыруға ниеттенді. Декарттың «Мен ойлаймын, демек, мен бармын» деген тұжырымы – батыс философиясының актуалистік принциптің өзіне-өзі сезінуіне қарай жасаған маңызды қадамы, Джордж Берклидің «Болу – қабылдану» деген атақты нақыл сөзі мен Канттың априорлық синтезі де сондай-ақ, ойлау актісінен тыс реалистік және трансценденттік элементтерді мойындайды. Мысалы, Беркли нақтының идеяға тәуелділігін растап, қабылдауларымыздан тыс ешқандай объектілер жоқ десе де, шындықтың бейнелерін адам санасына негізделген объективті және абсолютті санаға жатқызуды жалғастырады. Джентиле үшін, керісінше, жалғыз абсолютті ой – болашақтағы және жеке саналарға тән, яғни нақты ой. Неміс идеализмімен ой, өзінен тыс ешқандай шындықтар жоқ екенін түсінеді, бірақ Фихте өзі мен өзі емес екілікте қалады, оны ойдың нақтылығы ешқашан жеңе алмайды, тек шексіз кеңейтілген практикалық актпен, теория мен практика арасындағы қайшылыққа зиян келтірмей. Шеллинг те осы қайшылықты жеңе алмайды, егер ол догматикалық тұрғыда ойланған және осылайша қазіргі санаға әрқашан алдын ала берілген интеллектуалды интуиция болмаса. Соңында Гегель, бір ойды үш есе көбейту арқылы, логика мен табиғатты рухтан өзге нәрсе ретінде, бір ойлау актісінің сәттері ретінде емес, «ой» ретінде қарастырады, сондықтан оның диалектикалық нәтижесі нақты, өзгермейтін, сананың дамуының шыңында орналасқан. Джентиле үшін болу мәңгілік, уақыттан тыс; әйтпесе мұндай өзгерместікке жету оның ағысына қайшы келер еді. Осы мақсатта Джентиле Спавентаның бұрын айтқан қажеттілігін қолдайды, яғни Гегельді «кантианизациялау», сананың тоталитетін трансценденттік өзіндік бірлікке келтіру арқылы. Осы Эгоның нақты синтезінде, оның аутоктизисінде, одан тыс ештеңе жоқ, теория мен практика арасындағы айырмашылық жоғалады, ол тағы да Крочени айыптайды, ол «фактілік логиканы» Рухтың нақты логикасының орнына қоюда қателік жасады, оны Рухтың формаларының айырмашылығына негіздеді (өнер, философия, экономика және этика), олар «айырмалы» болғандықтан, тек бос абстракциялар, рухани өмірден ажыратылған, олардың бірлігін бұзады.

The history of the spirit as an eternal presence of itself to itself is seen by Gentile as a progressive awareness of actualism. Reforming the idealism of Hegel, he intends to purge it of both the developments going in the direction of Platonism attempted by the Hegelian Right and the Materialist results of the Hegelian Left. According to Gentile, Plato's mistake is to assume the transcendence of ideas with respect to thought, remaining in a dualism of mind matter based abstractly on a being, or a matter, presupposed to the thought, which is the characteristic feature of Greek philosophy. Christian philosophy has the merit of overcoming the intellectual position of the Greeks, their materialistic representation of the world, through the arduous effort to spiritualize reality, while still affirming the transcendence of the Spirit. This will later be resolved by Spinoza in the immanent unity of substance, which Gentile intends to transform into an immanentism of a subjectivistic and spiritualistic kind. The cogito ergo sum of Descartes is a fundamental step in the journey of Western philosophy toward the self consciousness of the actualist principle, as are George Berkeley's famous adage esse est percipi and Kant's a priori synthesis, though they still admit some realist and transcendent elements beyond the act of thinking. Berkeley, for example, while affirming the dependence of actual on the idea, i. e., that there are no objects outside our perceptions, nevertheless continues to attribute representations of reality to an objective and absolute mind, presupposed to the human mind. For Gentile, on the contrary, the only absolute thought is that which is immanent to becoming and to individual minds, i. e., actual thought. With German idealism, thought finally becomes aware that there are no other realities outside itself, although Fichte remains in the dualism of the self and the not self, which is never overcome by the actuality of thought, but only by an infinitely dilated practical act, without prejudice to the opposition between theory and practice. The same opposition is not overcome by Schelling either, if not by an intellectual intuition thought in a dogmatic way and thus always presupposed to the present consciousness. Finally, Hegel, by tripling the single thought, conceives of logic and nature as something other than spirit, as "thought" rather than as moments of the same thinking act, so that his dialectic result is definitive, immutable, situated at the apex of the development of the mind. For Gentile, becoming is eternal, outside of time; otherwise arriving at such immutability would be at odds with its flow. To this end, Gentile endorses the need, already stated by Spaventa, to "kantianize" Hegel, by bringing the totality of the mind within the unity of the transcendental self. In the concrete synthesis of this Ego, in its autoctisis outside of which there is nothing, that distinction between theory and praxis falls away, which Gentile reproached Croce for again, who was wrong to put a "logic of fact" in place of the actual logic of the Spirit, basing it on the distinction of the forms of the Spirit (art, philosophy, economics and ethics), which being "distinct" are only empty abstractions, divorced from the spiritual life, whose unity they compromise.

Өнер, дін және философия

Джентиле ойлау актісінің рухани өмірінің нақтылығын қайта-қайта басады, ол диалектикалық үштік – тезис, антитезис, синтез арқылы ашылады, оны өнер, дін және философия көрсетеді. Өнер (тезис): Рухтың өзін-өзі өндіруінің бастапқы сәті тікелейлік, тікелей субъективтілік болғанын көрдік, және өнер осыны қамтиды, ол дәл «субъективтіліктің нысаны немесе, біз айтатындай, рухтың тікелей жекелігі». Джентиле өнерді таза сезім ретіндегі романтикалық түсінікті қайта жаңғыртады, оған Де Санктис пен Кроче жасағандай лирикалық түйсік сипатын береді, бірақ соңғысына қарсы тұрып, өнер сезімді білдіру емес, сезімнің өзі, рухтың белсенді күші дейді, ол әлеуетте барлық нәрсені қамтиды. Сонымен қатар, Кроче пікірлегендей, өнерді адамның басқа да шығармашылық түрлерінен ажыратуға болмайды, ол олардың бәріне сіңіп жатады. Ал өнердің ядросы – сезім, Джентиле оны одан да бағалырақ санап, ол тек ойдың іс-әрекеттегі мүмкіндігі ғана емес, сонымен қатар ойдың өзін қозғайтын, демек, әлемді, шындықты қозғайтын шексіз шығармашылық энергия дейді. Ой – иә, шындық, әлем. Бірақ біз өмір сүріп жатқан және өмір сүру қуаныш сыйлайтын осы әлемді ұстап тұратын атлас – сезім, ол [ ] бізді әрдайым өзімізге қайта оралып, әлемнің негізі берік тұрғанына көз жеткізуге мәжбүр етеді. Джованни Джентиле, «Өнер философиясы», Флоренция, Сансони, 1937, 373 б.

Gentile is repeatedly reiterates the concreteness of the spiritual life of the thinking act, which unfolds in the dialectical triad thesis antithesis synthesis, represented by art, religion and philosophy. Art (thesis): we have seen how the initial moment of the Spirit's self production was immediacy, immediate subjectivity, in which art properly consists, which is precisely "the form of subjectivity or, as we also say, of the spirit's immediate individuality". Gentile recovers the romantic conception of art as pure sentiment, giving it a character of lyrical intuition as De Sanctis and Croce have already done, however, challenging the latter that art is not mediated expression of feeling, but the feeling itself, an active force of the spirit that contains the whole in power. Moreover, art is not to be distinguished from other forms of human creativity as Croce believes, but permeates them all. And sentiment, as the core of art, will be increasingly revalued by Gentile to the point of saying that it is not only the potentiality of thought in action, but infinite creative energy that moves thought itself, and therefore the world, reality

Thought, yes, is reality, the world. But the Atlas that sustains this world in which we live, and in which living is a joy, is the feeling, which [ ] always makes us go back into ourselves to make sure that the world rests firmly on its foundations|Giovanni Gentile, Filosofia dell'arte, Florence, Sansoni, 1937, p. 373

Religion (antithesis): opposite to art, religion is the exaltation of the object, disconnected from the subject and therefore from the ideality and knowability of the spirit. As art was consciousness of the subject, religion is therefore consciousness of the object, but without rational mediation, and therefore requires a mystical adherence by the subject who feels like nothing, replacing revelation and grace with knowledge and autonomous will. Religion, however, is a necessary moment in the development of the spirit that needs to alienate itself in order to become self aware. On the other hand, it is not possible either for the spirit to fix itself in its simple religious position, cancelling itself as the subject itself; for the same cancellation can only take place, as we have already observed, by an affirmation of the spirit's activity. The spirit is led by its very nature to overcome each religious position in turn, recovering its autonomy, criticizing its conception of the divine, and thus proceeding to ever more spiritual forms of religion.|Giovanni Gentile, Teoria generale dello spirito, chap. XIV, § 8

Philosophy (synthesis): the moment of synthesis is thus represented by philosophy, in whose actuality the contradiction of art and religion, thought at the beginning as inactual, is resolved: these are simultaneously integrated in philosophy, which grasps them not as separate moments, but in the oneness of the final self conscious act. Gentile recognizes in Christianity the beginning of this process of evolution of the spirit, because it has always privileged the intimacy and the responsibility of the subject starting from the central dogma of the Man God, which recomposes in unity the separation between the divine spirit and the human spirit.

Дін (антитезис): Өнерге қарама-қарсы, дін – объектінің жоғарылатылуы, субъектіден ажыратылған, сондықтан рухтың идеалдылығы мен танылуынан бөлек. Егер өнер субъектінің санасы болса, дін – объектінің санасы, бірақ рационалды аралықсыз, сондықтан ол ешнәрсе сезінбейтін субъектінің мистикалық сенуін қажет етеді, аян мен рақымды білім мен дербес ерікпен алмастырады. Дегенмен, дін – рухтың өзін-өзі тану үшін өзін-өзі бөлеуі қажетті даму кезеңі. Екінші жағынан, рух өзін жай ғана діни ұстанымда бекіте алмайды, өзін субъект ретінде жояды; себебі осы жою, жоғарыда айтқанымыздай, тек рухтың әрекетін растау арқылы ғана мүмкін. Рух өзінің табиғатынан әрбір діни ұстанымды жеңіп, дербестігін қайта қалпына келтіріп, құдайлық туралы түсінігін сынап, осылайша діннің одан да рухани формаларына қадам басады. Джованни Джентиле, «Рухтың жалпы теориясы», XIV тарау, § 8

Философия (синтез): Синтез кезеңі осылайша философиямен бейнеленеді, оның шындығында өнер мен діннің қарама-қайшылығы шешіледі: олар философияға бір мезгілде енгізіледі, оларды бөлек кезеңдер ретінде емес, соңғы өзін-өзі санау актісінің бірлігі ретінде ұстайды. Джентиле христиан дінінде рухтың осы даму процесінің басталуын мойындайды, себебі ол әрқашан субъектінің жақындығы мен жауапкершілігін бағалап келді, оның негізінде Құдай-Адамның орталық догмасы тұр, ол құдайлық рух пен адамдық рух арасындағы ажырымды бірлікке қайта келтіреді.

Актуализм және христиандық

Осылайша, Джентиле өзінің философиясын негізінен христиандық немесе христиандықтың мифологиялық түрде толыққанды түрі ретінде, платонизм мен аристотелизмнің тарихи тұрғыдан әкелген реализм мен трансценденттік элементтерін тазартуға ниеттенген, ішкі сезімдерге негіделген дін ретінде ұсынады. Шынайы христиандық дәстүрді қайта жаңарту арқылы Джентиле итальяндық Рисорджиментоның рухани үлгілерін жаңаруды ұсынады, оларды платонизм мен трансценденттік мистикадан алып тастап, қасиетті мен дүниялық арасындағы кез келген тосқауылды жоятын және әрбір адамның өз ішінде және өмірінің барлық аспектісінде рухтың нақты бірлігін табатын имманентті дінге ұмтылады. Егер адам өзінің жанына шексіз жауапкершілік санасын қабылдаудан қорқып, Құдайды өзінде танып сезінсе, ол христиан емес, ал егер христиандық тек аян болса, яғни адам өз рухани табиғатын жақсырақ сезіне бастаса, онда ол тіпті адам емес – адамдығын сезінетін адам. [ ] Ал егер ол өзінің ішкі тереңдігінде тарихтың, ғаламның, шексіздіктің, барлық нәрсенің жиналуын және пульсациясын сезінбесе, қалайша еркін сезіне алады, соның арқасында міндетті тани да орындай алады, шындықты үйрене алады және қысқасы, рух әлеміне енуге болады? [ ] Сондықтан, актуалист Құдайды жоққа шығармайды, бірақ мистиктер мен әлемдегі ең діни адамдар сияқты қайталайды: "Est Deus in nobis" Джованни Джентиле, Introduzione alla filosofia [1933], Флоренция, Le Lettere, 1958, 33-бет.

Актуализм және ғылым

Өнер мен діннің арасында ғылым жатыр, ол екеуінің де шектерін бөліседі, бірақ олардың жарамдылығына қатыспайды. Өнер сияқты ғылым да жалпыға ортақ емес, жекеменшікпен айналысады және осы мағынада ол субъективті. Екінші жағынан, өзі жасамаған, материалы рухтың қызметіне қарсы келетін объектінің алдында тұрғанда, ғылым дінге тән пассивтілік күйінде болады. [ ] Сондықтан ғылым табиғатынан агностикалық, және ол тек «білмеймін» деуге ғана дайын емес, сонымен қатар, ең бастысы, «біле алмаймын» деуге дайын, дін өзінің құпиясында белгісіз және қорқынышты Құдайының алдында айтқандай. Заттардың нағыз, терең мәнін елемейтін ғылым, ол таза құбылыс деп санайтын нәрсені біледі, субъективті, бір жақты және бөлшектік көрініс, ақынның қиялға шарт түйіндейтін, арманнан ақылдың шындықтан алыстайтын бейнесі сияқты. Сондықтан ғылым, өнер мен діннің арасында тербеліп, оларды философия сияқты жоғары синтезде біріктірмейді; керісінше, ол өнердің объективтілігі мен жалпыламалығының кемшілігімен бірге діннің субъективтілігі мен рационалдылығының кемшілігін қосады. XV, § 8 Философия сияқты өнердің субъективтілігін діннің объективтілігімен біріктірудің орнына ғылым абстракция деңгейінде қалады, оны рухани актінің өзіндік санасынан басқа жеңуге болмайды, тек қана субъект пен объект нақты түрде қатар өмір сүреді. Gentile «ғылымға қарсылық» деген айыптаманы жоққа шығарады. Керісінше, ол ғылыми санаға тән, ойдың бұзылмайтын деп саналатын барлық шектерін жеңуге ұмтылуды бөлісемін дейді, бұл ұмтылыс актуалистік сияқты философияның «өнімділігінен» туындайды. Актуализм ойға қарсы тұратын өзгермейтін шындықтардың бар екенін жоққа шығарғандықтан, еркін адамдық шығармашылықтың барлық шектері техникалық-ғылыми бағытқа қарай ығысады.

Әдеп пен саясат

Құдайлық адам үшін, тіпті этикалық деңгейде де, ішкі болғандықтан, рухты жекелікті басаңдататын бос жалпыламалық ретінде емес, сонымен бірге оларды қамтитын және бір уақытта іске асыратын жоғары этикада жеке мүдделерді нақты жеңу ретінде растау керек. Осы тұрғыда, Джентиль өзін "Уилсоннан да еркін, Лениннен де социалистік" ("più liberale di Wilson e più socialista di Lenin, certamente") деп таныстырады, адамның бостандығын өзінің эмпирикалық ерекшелігінің шегінен асып, өзін-өзі әмбебаптандыру қабілеті ретінде түсіндіреді. Джентиль Кроче жасаған экономика мен этика арасындағы айырмашылықты қабылдамайды, олар жеке-жеке қарастырылғанда, қол жеткізе алмайтын абстракциялар деңгейінде қалады, оларды екеуінің де нақтылығын іс-әрекетте табатын синтезге біріктіру үшін, бұл мемлекеттік этикамен бейнеленеді [it]. Мемлекет Джентиль үшін жеке тұлғалардың өзін-өзі танытатын және өмірлік мағынасын табатын тірі организм ретінде қарастырылады; ол өзін тұрақты және міндетті мақсат ретінде белгілемейді, бірақ Джентильдің фашизмде көрініс тапқан рухани өмірдің интеграциясы мен жаңаруының үнемі жалғасатын процесі ретінде динамикалық тұрғыда түсініледі. Этиканы реформалау және ұлттық сананың негізін құрайтын Актуализмді құру ниетімен, ол өзін оның ресми философы деп санап, фашизмге адал болуын негіздеді.

Қабылдау

Нақты идеализм ойға қатысты теорияны дамытуда сәтті болды, бұл теория позитивизмнің жаңа толқындарына және сол кездегі саясатта реформалық бағыттағы күштерге таласып жатқан әлеуметтік өмірдің материалистік түсініктеріне қарсы тұруға жеткілікті назар аударды. Оның идеялары Ұлттық фашистік партияның Италиядағы билікті өз реформалары арқылы консолидациялауына көмектесті және фашизмнің философиялық сезімінің мазмұнын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бұған қарамастан, Гентиле нақты идеализмді позитивизмнің нағыз түрі және позитивизм ұғымының дұрыс түсіндірілуі деп сапты.

Сын

Бенедетто Кроче Гентильдің «таза әрекеті» Шопенгауэрдің еркінің өзіндік көрінісі екеніне қарсылық білдірді. Алайда Шопенгауэр «конкретті тәжірибеден жоғары тұратын Абсолютте тоқталады және (Шопенгауэр үшін) сын философиясы тек спекулятивтік немесе «трансценденттік» философияға, оны Гентиль мен Кант бірлесіп қарсы тұратын, пролегомена немесе пропедеутика ғана болды», - дейді Г.С. Харристің Джованни Гентильдің негізгі метафизикасы туралы кітабында келтірілгендей. Актуализм арқылы Гентиль итальяндық онтологиялық дәстүрдің спиритуалистік мотивтеріне негізделген гегельдік диалектиканы реформалайды, оларды марксистік ойдың нақты сипатының қажеттіліктерімен үйлестіреді. Осылайша ол Гегельді қайта қарастыру үшін Спавента мен Марксқа үлгі ретінде қарастырады, «кантиандануларының» біріне көшеді, бірақ материализмге бой алдырмайды. Ол шындықтан алыс деп санайтын барлық интеллектуализмге қарсы болды және сол кездегі реформашыл саяси бағыттарда қақтығысқан позитивизмнің жаңа толқындарымен (және демек, әлеуметтік өмірдің материалистік түсініктерімен) бәсекелесе алатын спекулятивтік ойдың теориясын құруға қол жеткізді. 1921 жылы Пьеро Гобетти Гентиль туралы «ол философияны профессорлық көңілсіздіктен өмірдің нақтылығына түсірді» деп жазды. Алайда, жалпы итальян мәдениетіне енген Бенедетто Крочеден айырмашылығы, Гентиль өз заманының философиялық ортасына тигізді. Оның идеялары тарихи тұрғыдан Италиядағы Ұлттық фашистік партияның билігін нығайту үшін шешуші болды, салыстырмалы реформаларға догматикалық негіз берді, сондай-ақ жаңа адамзатты құруға бағытталған фашистік философиялық ілімнің нақты қозғаушы күшіне айналды. Дегенмен, Гентиль өзінің актуализмі үшін позитивизмнің мәнін талап етеді, ол оның ең дұрыс түсіндірілуі болып табылады. Өзінің идеалистік көзқарасымен Гентиль рухтың пайғамбары, дін бұрыс түрде трансцендентті, шексіз және мінсіз деп санайтын имманентті құдайдың жөндісі болуға ниеттенді. Алайда бұл тұжырым Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында экзистенциализм мен индивидуалистік көзқарастарға негізделген жаңа философиялық парадигмалардың пайда болуымен дағдарысқа ұшырады. Никола Аббагнано, осы жаңа философиялық ағымдардың өкілі болса да, Гентильдің философиясы мен Бенедетто Кроче идеализмінің арасындағы айырмашылықты жоғары бағалады, сонымен бірге Гентильдің актуализмінің терең романтизм тамырларын атап өтті. Гентильдің ең адал шәкірттерінің бірі – Уго Спирито, ол өзінің философиясының имманенттілігін қорғады және ұзақ философиялық ізденістен кейін оны ғылымды қазіргі заманның іргетасы ретінде көретін көзқараспен келістірді. Егер басқа ойшылдар Марксизмде өзінің имманенттілігі үшін табиғи шығу орынын тапса, оның ойлауының діни және спиритуалистік мотивтеріне көбірек мән беретіндер, трансценденцияға ашылу қажеттігін жақтады, атап айтқанда идеалист Аугусто Гуццо немесе католик аймағында Армандо Карлини, Микеле Федерико Сьякка және Аугусто дель Носе. Соңғы кезде философ Эмануэле Северино «актуализм мен техноғылым арасындағы маңызды ынтымақтастықты; сондай-ақ, актуализмнің Батыс дәстүрінің барлығын жалғастыру қабілетін» атап көрсетуге құлшынды. Бұл Гентильдің ой-пікірі әлемдік мәдениеттің ең шешуші ерекшеліктерінің бірі ретінде танылатынын білдіреді.

Benedetto Croce objected that Gentile's "pure act" is nothing other than Schopenhauer's will. However Schopenhauer " came to rest in an Absolute which transcends concrete experience and for (Schopenhauer) the Critical Philosophy was only a prolegomena or propaedeutic to a speculative or 'transcendent' philosophy of the kind which Gentile and Kant are united in opposing", according to H. S. Harris's book on the basic metaphysics of Giovanni Gentile in contrast to that of Schopenhauer. With actualism, Gentile reforms Hegelian dialectic based on the spiritualist motives of the Italian ontological tradition, reconciling them with the needs of concrete character of Marxist thought. He thus takes to Spaventa and Marx the reference models to reinterpret Hegel, proceeding to one of his "kantianizations", but avoiding falling into materialism. An opponent of all intellectualism, which he considered detached from reality, he succeeded in postulating a theory of speculative thought that would obtain sufficient consensus to compete with the new waves of positivism (and thus of materialist conceptions of social life) that were clashing in the field of reformist political trends of the time. In 1921, Piero Gobetti wrote of Gentile that he "brought philosophy down from the professorial obscurities into the concreteness of life". However, unlike Benedetto Croce, who permeates Italian culture in general, Gentile had an impact on the specifically philosophical milieu of his time. His ideas, historically, are decisive for the consolidation of power of the National Fascist Party in Italy, providing a dogmatic basis for relative reforms, as well as the real driving force of the Fascist philosophical doctrine, tending towards the construction of a new humanity. Nevertheless, Gentile claims for his actualism the quintessential quality of positivism, of which it would constitute only the most correct interpretation. With his conception idealist, Gentile intends to become a prophet of the spirit, a priest of an immanent divinity that religion wrongly considers transcendent, devoid of limits and imperfections. This concept, however, enters a crisis at the end of World War II, when new philosophical paradigms based on existentialism and individualistic presuppositions impose themselves. Nicola Abbagnano, although a bearer of these new philosophical instances, exalted Gentile's differences between Gentile's philosophy and the idealism of Benedetto Croce, emphasizing at the same time the strongly romanticism roots from which Gentile's actualism draws. Among Gentile's most faithful disciples is Ugo Spirito, who defends the immanentism of his philosophy, to the point of reconciling it, after a long philosophical journey, with a vision that elevates science to the rank of cornerstone of the contemporary age. If other thinkers find in Marxism a natural outlet for his immanentism, there are those who, more attentive to the religious and spiritualist motives of his thought, claim the need to open up to transcendence, in particular the idealist Augusto Guzzo, or in the Catholic sphere, Armando Carlini, Michele Federico Sciacca and Augusto del Noce. Recently, the philosopher Emanuele Severino is keen to highlight "the essential solidarity between actualism and techno science; on the other hand, the capacity of actualism to carry over the entire Western tradition: this means that Gentile's thought is destined to be recognized as one of the most decisive features of world culture".