Кіріспе

Франтишек Палацкий (1798–1876) – чех тарихшысы және саясаткері, чех ұлттық қайта жаралуының ең ықпалды тұлғасы, «Ұлт атасы» атанған.

Өмір

Франтишек Палацкий 1798 жылдың 14 маусымында қазіргі Чехияның Моравия-Силезия аймағының бір бөлігі болып табылатын солтүстік-шығыс Моравиядағы 108 үйінде дүниеге келді. Оның ата-бабалары Богемиялық бауырластар қауымдастығының мүшелері болған және діни қуғын-сүргін кезеңінде протестанттық сенімін құпия сақтап, соңында бастапқы нанымына жақын деп есептеген Аугсбург мойындауына бейімделді. Палацкийдің әкесі мектеп мұғалімі және білімі бар адам болған. 1812 жылы ол сол кездегі Венгрия қаласы Братислава қаласындағы евангелистік-лютеран лицейіне оқуға жіберілді, онда ол филолог Павел Шафарикпен танысып, славян тілдерін зейін қойып зерттеуге кірісті (ол 11 тілді меңгерді және бірнеше тілмен танысты). Жеке оқытумен бірнеше жыл өткізгеннен кейін, Палацкий 1823 жылы Прагаға қоныстанды. Мұнда ол Йозеф Добровскийде адал дос тапты, оның австриялық билікпен жақсы қарым-қатынасы оны үкіметтің славян тақырыптарын зерттейтін студенттерге көрсеткен жаугершілігінен қорғады. Добровский оны граф Стернберг пен оның інісі Франциске таныстырды, екеуі де Богемия тарихына қызығушылық танытты. Граф Франциск Богемия мұражайы қоғамын құруға белсенді түрде атсалысты, ол Богемия тарихына қатысты құжаттарды жинауға арналды, ұлттық жазбаларды зерттеу арқылы ұлттық сезімді қайта ояту мақсатымен құрылды.

Чехия ұлттық қозғалысына қосылу

1825 жылы Палацкийдің алғашқы редакторы болған «Časopis Českého musea» (Богемия мұражайының журналы) жаңа басылымынан қызығушылық күшейді. Журнал бастапқыда чех және неміс тілдерінде жарық көрді, ал чех басылымы сақталып, Богемияның ең маңызды әдеби органына айналды. Палацкий граф Стернбергтің мұрағатшысы лауазымына тағайындалды және 1829 жылы Богемияның өкілдері оған Богемия тарихшысы атағын беруге тырысты, бірақ Вена билігінің келісіміне он жылдай уақыт кетті. Осы уақыт аралығында Венаның кешіккен келісімімен, өкілдер Палацкийдің маңызды еңбегі «Dějiny národu českého v Čechách a v Moravě» (Богемия мен Моравиядағы чех халқының тарихы) басып шығаруға қажетті қаржыны төлеуге міндеттелді. Бұл кітап 1526 жылға дейінгі кезеңді және чех тәуелсіздігінің аяқталуын қамтиды (Палацкий 1526 жылдан кейінгі ұлттық тарих туралы жазуда «жалған айтуға тура келеді» деп мойындады), ол Богемияның жергілікті мұрағаттарында және Еуропаның ірі қалаларының кітапханаларында жасалған қажырлы зерттеулерге негізделген және қазірге дейін тарих саласындағы маңызды дереккөз болып табылады. Кітаптың бірінші томы 1836 жылы неміс тілінде жарық көрді, содан кейін чех тіліне аударылды. Кітапты жариялауға полиция цензурасы кедергі келтірді, ол оның гусит қозғалысын сипаттауына қатысты өте белсенді болды. Палацкий ұлттық және протестанттық көзқарастарына қарамастан, реформаторлардың әдістерін сынсыз мақұлдаудан сақтанды, бірақ оның пікірлері билік тарапынан католик дініне қауіпті деп есептелді. Ол өзінің шығармасының бір бөлігін алып тастауға және цензура салдарынан қосылған үзінділерді жұмысының бөлігі ретінде қабылдауға мәжбүр болды. 1848 жылы полиция цензурасы жойылғаннан кейін, ол 1876 жылы аяқталған жаңа басылымын жариялады, кітаптың бастапқы түрін қалпына келтірді. Палацкийдің Богемиядағы ерте реформация туралы баяндамасынан туған дау-жанжалдың ең адал және маңызды қарсыласы Барон Хельферт болды, ол Венадан «Хус унд Иероним» (1853) атты еңбегін жазуға тапсырыс алды. Прагадағы неміс тарих профессоры Константин фон Хёфлер осы кезеңдегі тарихи деректерді «Бохмендегі гусит қозғалысының тарихы» атты еңбегінде ұқсас көзқараспен өңдеді. Палацкий «Geschichte des Hussitenthumes und Professor Löffler» (Прага, 1868) және «Zur böhmischen Geschichtschreibung» (Прага, 1871) еңбектерінде жауап берді.

Саяси белсенділік

1848 жылғы революция тарихшыны іс жүзіндегі саясатқа қатысуға мәжбүр етті. Оның әйгілі «Франкфуртқа хат» (Psaní do Frankfurtu) еңбегінде ол Франкфуртта өткен бүкіл Германиялық диетаның 500 бұрынғы депутатынан құралған алдын ала парламентке қатысудан бас тартты, себебі ол чех болғандықтан неміс мәселелеріне қызығушылық танытпады. Маусым айының басында ол Прагада өткен славян конгресінің президенті ретінде оны басқарды. Кейін сол жылы ол 1848 жылдың қазанынан 1849 жылдың наурызына дейін Кромериж (Кремсьер) қаласында отырған Рейхстагқа жіберілді. Ол сол кезде оңтүстік неміс және славян мемлекеттерінің федерациясынан тұратын, олардың жеке құқықтарын сақтауға мүмкіндік беретін күшті Австрия империясын қолдады. Бұл қозғалыс австрославизм деп аталды. Оның көзқарастары Венада белгілі бір деңгейде қарастырылды, тіпті Палацкийге Пиллерсдорф кабинетінде лауазым ұсынылды. Федералдық идеяның күйреуі және 1852 жылы реакциялық партияның толық жеңісі оның саясаттан шеттеуіне әкелді. Бірақ 1860 және 1861 жылдардағы либералдық жеңілдіктерден кейін ол Австрия сенатының өмір бойына мүшесі болды. Оның пікірлері ассамблеядан аз қолдау алды, және 1871 жылдың қыркүйегіндегі императордың Богемияның өзін-өзі басқаруына үміттер тудырған жарлығынан кейінгі қысқа мерзімді кезеңнен басқа, ол 1861 жылдан бастап сенатта қатысуын тоқтатты. Богемиялық диетада (zemský sněm) ол ұлттық федеративтік партияның (staročeši) мойындалған көшбасшысы болды. Ол Богемия, Моравия және Силезияны қамтитын чех патшалығының құрылуын көздеді, ал чех автономиясына деген ынтасы оны тіпті консервативті аристократиямен және радикальды католиктермен одақтастырды. Ол 1867 жылы Мәскеуде өткен панславистік конгреске қатысты. 1876 жылдың 26 мамырында Прагада қайтыс болды.

Мұра

Палацкий ұлттың үш атасының бірі саналады – біріншісі Богемия королі және қасиетті Рим императоры Карл IV, екіншісі – Франтишек Палацкий, ал үшіншісі – Чехословакия президенті Томаш Гарриг Мазарик. Әртүрлі адамдар олардың біреуін екіншісінен жоғары қоюға бейім. Тарихшылардың арасында оның Богемия тарихынан асып түскені жоқ, тек олар тарихи кезеңнің тар шеңберін зерттеген жағдайда ғана. Олардың жұмысына тікелей немесе жанама түрде әсер етпегені де жоқ.