Кіріспе

Кеңес саясаткері және барлау қызметкері; КГБ төрағасы (1958-1961)

Александр Николаевич Шелепин (18 тамыз 1918 - 24 қазан 1994) – Кеңес саясаткері және барлау қызметкері. Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық комитетінің ұзақ жылдар бойы мүшесі болған ол 1958 жылдың желтоқсанынан 1961 жылдың қарашасына дейін Бірінші вице-премьер, Политбюроның толық мүшесі және КГБ төрағасы қызметін атқарды. Ол 1967 жылға дейін КГБ-да маңызды ықпалды сақтап отырды; КГБ төрағасы лауазымына оның орнына келген Владимир Семичастный оның қолдауындағы адам болды. Зерек, амбициялы және білімді, нацистер Зоя Космодемьянскаяны (Шелепин жеке таңдаған) атып тастағаннан кейін, ол Иосиф Сталиннің назарына ілігіп, саяси жолы сәтті болды. Ол комсомолдың жоғары лауазымды қызметкері болып, Мәскеудегі Бүкілодақтық хатшылықта жұмыс істеді, содан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы мойындаған халықаралық жастар ұйымы – Демократиялық Жастардың Дүниежүзілік Федерациясының Бас хатшысы болып тағайындалды. 1952 жылы Сталин жасаған соңғы кадрлық өзгерістердің бірінде Шелепин Бүкілодақтық комсомолдың Бірінші хатшысы болды.

Хрущевтің тұсында қызмет ету

Сталинмен тығыз байланысты болғанымен, Шелепинге десталинизация және 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін Никита Хрущевтің билікті біртіндеп нығайтуы әсер етпеді. Шын мәнінде, Хрущев Шелепинді жақсы көретін және оның Коммунистік Жастар Лигасы арқылы жоғарылауын, Сталин кезінде өте қуатты болған құпия полиция және қауіпсіздік органдарына қарсы одақтас ретінде қарастырды. Шелепин 1954 жылы Хрущевтің Қытай Халық Республикасына сапарында бірге болып, Мао Цзэдунмен кездесті. Осыдан кейін ол мыңдаған жас коммунистерді Хрущевтің «Жаңа жерлерді игеру» бағдарламасын қолдауға жұмылдырды. Оның 1959 жылғы 3 наурызда Никита Хрущевке жазған хатында 21 857 поляктың атылуы туралы ақпарат және олардың жеке іс қағаздарын жою туралы ұсыныс болды, бұл құжат сақталды және кейіннен жарияланды. Латын Америкасы, Азия және Африкадағы ұлттық азаттық соғыстарында КГБ-ның солшыл ұлтшыл азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету саясаты – Шелепиннің 1961 жылдың жазында Хрущев пен Орталық Комитет, Шелепиннің толыққанды ұсынысынан кейін қабылдаған КГБ төрағасы ретіндегі жаңа тәсілінің маңызды бір бөлігі болды. Фидель Кастро мен Куба ұлттық азаттық қозғалыстарына белсенді әскери көмек көрсету саясатын қолдады, ал Че Гевара, Алжирдің Бен Белласымен бірлесе отырып, осы істе жетекші рөл атқарды.

Хрущевке қарсы төңкеріс

Шелепин 1961 жылғы қарашада КГБ-дан Орталық Комитет хатшысы лауазымына тағайындалып кетті. Ол бұрынғыдан да КГБ-ны бақылауда ұстады, ал оның ізбасары және қолдаушысы Владимир Семичастный басқарды. Ол сонымен қатар сот және көлік салаларын қадағалау өкілеттігіне де ие болды. 1962 жылы Хрущев оны жаңадан құрылған, өте беделді Партия және Мемлекеттік бақылау комитетінің төрағасы және Бірінші вице-премьер-министр етіп тағайындады. Шелепин 1964 жылғы қазанда Хрущевке қарсы жасалған төңкерісте маңызды рөл атқарды, КГБ-ны заговоршыларды қолдауға бағыттап, оларға ықпал етті. Хрущевті сәтті құлатудан кейін 1964 жылғы қарашада Шелепиннің сыйы – ең маңызды саяси орган, Политбюроның толық мүшесі болуы болды. Ол 46 жасында Политбюроның ең жас мүшесі еді. Сонымен қатар, ол бір уақытта хатшылық және Министрлер Кеңесінің мүшесі болған Политбюроның жалғыз мүшесі болды. Шелепин, КСРО-ның Бірінші хатшысы және де-факто басшысы болуға үміттенеді. Ол КГБ-ны бақылап, Партия ішіндегі үлкен консервативтік топқа жетекшілік етті. Александр Солженицын Шелепинді аман қалған сталинистердің таңдауы деп санайды, олар: «Хрущевті құлатудың мағынасы неде, егер сталинизмге қайта оралмасақ?» деп сұрады. Шелепиннің кеңес саясатындағы көзқарасы бойынша, ол АҚШ-пен қарым-қатынастардағы шиеленісті азайтуға қарсы болды және Одақтың ішінде тәртіп пен орталықтандыруды қолдайтын саясатқа қайта оралуды жақтады. Алайда, ол әскери саласында ықпалы болмады және оның амбицияларын білетін Орталық Комитет пен Үкіметтің көптеген шенеуніктері оған күдікпен қарады.

Биліктен құлау

Политбюродағы Шелепиннің әріптестері оның амбицияларын тоқтатуға тырысып, жақыннан бақылады. Алғашқы соққы 1965 жылдың желтоқсан айында Партиялық Мемлекеттік Бақылау комитетінің таратылуы болды, нәтижесінде ол вице-премьер лауазымын жоғалтты. 1965 жылдан 1970 жылға дейін Партия мен Үкімет ішіндегі ең ықпалды одақтастарының жүйелі түрде қызметтен босатылуына куә болды. 1967 жылдың мамырында Шелепинге аппендицитпен шұғыл ота жасалып, сегіз күн ауруханада жатты. Оның болмаған кезінде, он минутқа созылған талқыдан кейін Политбюро оның одақтасы Семичастныйды қызметтен босатып, Юрий Андроповты КГБ төрағасы етіп тағайындады. 1967 жылдың шілдесінде Шелепин партия хатшысы лауазымынан алынып, Бүкіл Одақтық Кәсіподақтар Кеңесінің төрағасы болып тағайындалды, бірақ Политбюроның толық мүшесі ретінде сақталды. 1975 жылдың сәуір айында ол TUC шақыруымен Ұлыбританияға сапар шекті, бірақ жоспарланған төрт күннің орнына екі күннен кейін сапарын қысқартты, себебі ол "ционистерді" кінәлаған қарсылық демонстрацияларына байланысты, бірақ наразылық білдірушілердің көп бөлігі еврейлер емес еді, өйткені бұл Паска (Құтқарылу) мерекесі болатын. 16 сәуірде ол Политбюродан шығарылды. 1975 жылдың 22 мамырында ол Кәсіподақтар Кеңесінің төрағасы лауазымынан кеткені жарияланды. 1984 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін КСРО Мемлекеттік Кәсіптік-Техникалық Білім беру Комитетінің төрағасының орынбасары болды. Брежнев Шелепиннен озып кетті, өйткені оның тәсілдері қарапайым партиялық қызметкерлер үшін одан да икемді және қабылданатын болды. Шелепин орталықтандыруды, тәртіпті, ішкі шенеуніктерге қатаң бақылауды және АҚШ-пен барлық бағытта қақтығысты қалаған, ал Брежнев партиялық шенеуніктерге болжамдылықты, тұрақтылықты және жұмыс орнының қауіпсіздігін ұсынып, серпілісті прокси-соғыстармен үйлестіретін теңдестірілген сыртқы саясатты ұстанды. Шелепин 1994 жылдың 24 қазанында Мәскеуде 76 жасында қайтыс болды және Новодевичье бейіштесіне жерленді.