Кіріспе

Мәдениеттің құлдырап бара жатқанына сенім

Мәдени пессимизм – бір ұлттың, өркениеттің немесе жалпы адамзаттың мәдениетінің қайта келтірілмейтін құлдырау үдерісінде екендігіне деген нанып айтудан туындайды. Бұл мәдениет сыншысының қалыптастырған пессимизмінің бір түрі.

Дәстүрлі нұсқалары

Бұл көптеген тарихи мәдениеттердің жалпы көзқарасында маңызды рөл атқарды: жағдай "нашарлап бара жатыр", Алтын ғасыр өткен, ал қазіргі буын тек білімсіздікке ұшырауға және мәдени мансап қууға ғана лайық деп есептеледі. Кейбір маңызды идеялар одан да әрі барып, тарихтың барлық жерде қолданылатын циклдық моделін ұсынды, әсіресе Джанбаттиста Виконың еңбектерінде.

XIX ғасыр

Артур Шопенгауэрдің философиясында және Мэтью Арнольдтың мәдени сыншылдығында пессимистік элемент кездесетін. Виктория патшайымының билігінің орта кезеңінде Уиггерлік оптимизмнің (Маколей мысалында көрініс тапқан) ықпалы азайды. Латын және грек әдебиеттеріндегі дәстүрлі классикалық зерттеулерге негізделген классикалық мәдениет 1900 жылға дейін екі немесе одан да көп буын бойы сыртқы сынға ұшырады және Фридрих Ницшеде үлгілі пессимистік ойшыл қалыптасты.

ХХ ғасырдың басында

Освальд Шпенглер дәуірінің мәдени пессимизмі нигилизм мен модернизм арасындағы зияткерлік және секулярлық таңдаудан бас тарту ретінде қарастырылуы мүмкін. Саяси тұрғыдан алғанда, бұл либералдық ой-сананы қысымға салуға әкелді. ХХ ғасырдың басында Батысқа жасалған нақты сын көбінесе Еуропаның ескі әлеміне қатысты деп есептелді, демек Солтүстік Америка осы сыннан тыс қалды. Бұл туралы классикалық мәліметтер Шпенглердің "Батыстың құлдырауы" (1918–1923) еңбегінде келтірілген, ол жарық көргеннен кейін көп жылдар бойы жиі сілтеме жасалды. Мысалы, Т.С. Элиоттың көптеген сындық жазбаларының және Арнольд Дж. Тойнбидің 1920 жылдардан бастап жазған тарихи еңбектерінің стилі анық байқалады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропаның мәдени жағдайы туралы Шпенглер кем дегенде бірнеше шындықты айтқан деген пікір кең тарады. Элиоттың ерте маңызды туындысы "Шөл дала" (1922) осы контексте түсіндіріліп, кеңінен талданды.

Қазіргі заманғы қолдаушылар

ХХ ғасырдың соңында мәдени пессимизм айқын түрде көтерілді. Жак Барзунның "Таңнан бастап төңкеріске дейін: Батыс мәдени өмірінің 500 жылы, 1500 жылдан бүгінге дейін" (2000) атты кітабының өзінің атауы оқырманды үмітсіздікке шақырады. Виктория дәуірінің маңызды мәдени сыншысы Мэтью Арнольд туралы Барзун былай жазады:

Арнольдтың пікірінше, ағылшын әлеуметтік топтарының мінез-құлқына рухани немесе интеллектуалдық күштердің әсері болған жоқ; жоғарғы топтар – варварлар, орта тап – филистиндер еді. (аталған еңбек, 573-бет)

Мыңжылдық соңында АҚШ-та мәдени соғыстар және университет біліміне қатысты консервативті көзқарас бойынша нақты алаңдаушылықтар пайда болды. Батыс Еуропа, керісінше, шектеулі демография және, кем дегенде журналистикада басымдылыққа ие болған постмодернизмге қарсы өзін анықтауға күресті – ең басты айырмашылық мәселелердің саяси маңыздылығында жатты.