Кіріспе

Православ раввин Моше Шрайбер (1762–1839), өзінің қауымы мен еврей ұрпақтарына еврей тіліндегі аудармада Моше Софер ретінде белгілі, сонымен қатар өзінің негізгі еңбегі – «Хатам Софер» (ағылш. «Жазушының мөрі», және «Chiddushei Toiras Moishe Sofer» аббревиатурасы) – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Еуропалық яһудилердің жетекші православиелік раввиндерінің бірі болды. Ол мыңдаған шәкірт тәрбиеледі және Австрия империясы мен одан тыс жерлерде көптеген яһудилерді қызықтырған яһудилік реформа қозғалысының күшті қарсыласы болды. Прессбург қаласының раввині ретінде ол мықты қоғамдық өмірді, жоғары сапалы білім беруді және реформа мен радикалды өзгерістерге кескілеме қарсылықты қолдады. Софер Поцсониде (неміс тілінде Прессбург; қазіргі Братислава, Словакия) «Прессбург иешивасын» құрды, ол Орталық Еуропадағы ең беделді иешиваға айналып, мажар яһудилерінің жүздеген болашақ көшбасшыларын тәрбиеледі. Бұл иешива Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қызмет етті, содан кейін Часам Софердің шөбересі, раввин Акива Софер (Даас Софер) басшылығымен Иерусалимге көшірілді. Софер өмірінде өте аз жариялады, бірақ оның өлімінен кейін жарық көрген еңбектеріне мыңнан астам жауап, Талмудқа жаңаша түсіндірмелер, уағыздар, Библия мен діни әдебиеттерге түсініктемелер және діни өлеңдер кіреді. Ол православиелік яһуди ғылымында кеңінен сілтеме жасалатын авторитет. Оның көптеген жауаптары семиха (раббилік сана алу) үміткерлері үшін міндетті оқу материалы болып табылады. Оның хиддушимдері (Тораның жаңа түсініктері) раввиндік түсіндірмелерде жаңа стильді қалыптастырды, ал Талмудтың кейбір басылымдарында оның түзетулері мен қосымшалары бар.

Алғашқы жылдар

Софер 1762 жылы 24 қыркүйекте Франкфурт-на-Майне қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Шмуел, ал анасы – Елхананның қызы Рәизел болды. Шмуелдің анасы Рейцхен еді. Ол бір жыл бойы Франкфурт қаласындағы Пинхас Хоровицтің шәкірті болды, 1776 жылы көршілес Майнц қаласындағы басқа раввин, Давид Тебеле Шеуердің ешивасына кетіп, 1776 және 1777 жылдары онда оқыды, содан кейін туған қаласына қайтып келді.

Екінші неке және балалар

Софердің алғашқы әйелі Сара 1812 жылдың 22 шілдесінде баласыз қайтыс болды. Софердің ұрпақтары өздерінің еңбектерін Софердің азаматтық тегі болған "Шрайбер" (жазушы) сөзінің иврит тіліндегі аудармасымен атады, мысалы, Софердің "Часам Софер" еңбегі сияқты; "Михтав Софер" (ұлы), "Ктав Софер" (ұлы), "Шевет Софер" (немере), "Часан Софер" (немере), "Яд Софер" (шөбере), "Даас Софер" (шөбере), "Чешев Софер" және "Имрей Софер" (екі шөбере). Софер және оның отбасы Замокка көшесінің соңында, қазіргі "Ибис" қонақ үйі орналасқан жерде тұрды.

Иудаизмдегі өзгерістерге қарсы әсер

Софер 33 жыл бойы Прессбург қауымын басқарды, 1839 жылы қайтыс болғанға дейін. Реформа қозғалысын қаладан шығарған оның ықпалы мен қажырлылығы еді. 18 ғасырдың соңынан бастап, кейін Реформалық иудаизмге айналған қозғалыстар дами бастады. Осы жаңа көзқарастарды қабылдаған синагогалар Берлин және Гамбург сияқты орталықтарда пайда бола бастады. Софер реформаторларға күшті қарсылық көрсетіп, сөздері мен жазбаларында оларды сынады. Мысалы, 1816 жылғы жауабында ол Вена қауымына композитор Игнац Мошелестен тапсырыс берген кантатаның синагогта орындалуына рұқсат беруге тыйым салды, себебі ол аралас хорды қамтитын еді. Сол сияқты, ол 1827 жылы құрылған Поцонидегі Реформалық мектептің (Реформалық синагогтың) негізін қалаушыларын да сынады. Софер үшін, бұрынғыдай сақталған яһуди діні ғана қабылданатын дін еді. Оның пікірінше, яһудизмнің ережелері мен қағидалары ешқашан өзгерген емес – және ешқашан өзгермейді. Бұл реформаға қарсылардың басты идеясына айналды, және одан бері яһуди ілімі мен практикасындағы жаңалықтарға православиелік жауап беруге әсер етіп келеді. Софер Талмуд терминін, «chadash asur min haTorah», «Тора «жаңа» деп тыйым салады» (Омер шарапаты берілмегенше «жаңа астық» жеуге қатысты) әдеттегі православиелік практикаға кез келген философиялық, әлеуметтік немесе практикалық өзгеріске қарсылық білдіретін ұран ретінде қолданды. Ол өзінің Прессбург иешивасының оқу бағдарламасына ешқандай пәндік оқуды қосуға жол бермеді.

Бүкіләлемдік исраилдік конгресс

1868-69 жылдарғы Пешт қаласында өткен Бүкіләлемдік израильдік конгресс Еуропадағы иудаизмнің бағытына зор әсер етті. Иудаизмнің барлық ағымдарын бір конституциямен біріктіру мақсатында, православие Шулхан Арух пен оған қоса берілген кодекстерді заң мен діни қағидаларды басқарушы кодекс ретінде ұсынды. Реформаторлар бұл ұсыныстан бас тарды, ал оған жауап ретінде көптеген православие раввиндері Конгресстен шығып, өздерінің әлеуметтік және саяси ұйымдарын құрды. Венгрия еврейлері екі ірі институционалдық секталық топқа – православие және неологқа – бөлінді. Ал кейбір қауымдар екі топтың біріне де қосылудан бас тартып, өздерін "Статус-кво" деп атады.

Өлім және жерлеу орны

Софер 1839 жылы 3 қазанда (5600 жылы 25 тишри) Пресбургте қайтыс болды. Бүгінде Братиславада Софердің және оның көптеген жақтастары мен отбасы мүшелерінің қабірлері орналасқан заманауи еврей ескерткіші бар. Ол Братислава қамалының астында, Дунайдың сол жағалауында орналасқан. Жақын жердегі трамвай және автобус аялдамасына оның есімі берілген. Осы қабірлердің сақталуының қызықты тарихы бар. Братиславадағы еврей зираты 1943 жылы билік кезінде жол салу үшін тартып алынды. Билікпен келіссөздер жүргізу арқылы қауым жаңа жолдың астында бетонмен қоршалған Софердің қабірі бар зираттың бір бөлігін сақтап қалуға қол жеткізді. Билік бұл талапты қабылдады, мүмкін үлкен пара берілгендіктен (кейбір әңгімелерде), шетелдік қысым салдарынан (басқа әңгімелерде) немесе қабірлер бұзылса қарғыс түсуінен қорқып (тағы бір әңгімеде). 1992 жылы Словакия тәуелсіздік жариялағаннан кейін, сақталған қабірлерге қоғамдық қолжетімділікті қалпына келтіру үшін жаңа келіссөздер басталды. 1990 жылдардың ортасында Геонай Прессбургтің қабірлерін сақтау жөніндегі халықаралық комитет құрылды, ол трамвай жолдарын ауыстыруға және мавзолей салуға қолдау көрсетіп, бақылау жасады. Мавзолейдің құрылысы көптеген техникалық және діни мәселелерді шешкеннен кейін аяқталды және 2002 жылдың 8 шілдесінде ашылды. Мавзолейге кіруді жергілікті еврей қауымдық ұйымы арқылы ұйымдастыруға болады.

Мұра

Әлемдегі көптеген синагогтар мен иешивалар Чатам Софердің есімін алып, оның дәстөрін сақтайды.

Ерлау иешивасы мен қауымы

Софер әулетінің ең белгілі соңғы ұрпағы және мұрагері раввин Йоханан Софер болды. Йоханан – Шатам Софердің тікелей ұрпағы және бесінші буыны. Ол Эрлау қозғалысының басшысы болды, оның бастауын оның әкесі, Эрлаулық раввин Шимон Софер, Шатам Софердің немересі және Ктав Софердің ұлы құрады. Йохананның әкесі, раввин Моше Софер (II) (Эрлаудың Даяны) және әкесінің әкесі, раввин Шимон (Эрлаудың Ав Бет Дині) Холокост кезінде көптеген отбасы мүшелерімен бірге қаза тапты. Холокосттан кейін раввин Йоханан раввин Моше Стернмен (Дебрецинер раввині) және оның бауыры Авраам Шмуэль Биньяминмен (II) бірге Пест қаласында Часам Софер ешивасын қайта құрды. Содан кейін ол бабасының ешивасын қайта жаңғырту үшін Эгерге (Эрлауға) оралды. 1950 жылы ол студенттерімен бірге Израильге көшіп келді және қысқа мерзімге өзінің ешивасын раввин Акива Софердің (Даас Софер) Пресбург ешивасымен біріктірді. 1953 жылы ол Иерусалимнің Катамон қаласында өзінің ешивасын, сондай-ақ Часам Софердің ілімдерін зерттеу институтын құрды. Институт Часам Софердің, оның шәкірттері мен ұрпақтарының қолмен жазған құжаттарын зерттейді және түсіндіреді, сондай-ақ жүздеген сефарімдерді басып шығарды. Жылдар бойы раввин Йоханан көптеген синагогалар, хедерлер мен коллелимдерді құрды, оларды ата-бабаларының есімдерімен атады. Иерусалимдегі Эзрат Тора кампусы Бейт-Часам-Софер деп, ал Хайфадағы Эрлау синагогасы да солай аталады. Хедерлер Часам Софердің ұлының құрметіне Тальмуд Тора Ксав Софер деп, коллелимдер мен синагогалар раввин Йохананның әкесінің құрметіне Яд Софер деп, ал Катамондағы негізгі ешива кампусы әкесінің әкесінің құрметіне Охель Шимон МиЭрлау деп аталды. Ол көптеген Тораға түсіндірмелер жазды, оларды Имрей Софер деп атады. Эрлау қауымы хасидтік стильде саналады, бірақ Шатам Софер сияқты, қатаң түрде Ашкеназдық салт-дәстүрді сақтайды. Оның Иерусалимде, Бней Бракта, Бейтар Илитте, Эладта, Хайфада, Ашдодта және Боро Паркте (Нью-Йорк) бөлімшелері бар.

Иерусалимдегі Прессбург иешивасы

Иерусалимнің Прессбург иешивасы – Израильдің Иерусалим қаласының Гиват Шаул ауданында орналасқан жетекші иешива. Ол 1950 жылы Рабби Акива Софер (Даас Софер деп белгілі) құрған, ол Рабби Мұса Софердің (Хасам Софер) шөбересі, ол 1807 жылы Австрия-Венгрия империясында алғашқы Прессбург иешивасын құрған. 2009 жылдан бері рош иешива Рабби Симха Буним Софер болып табылады. Иешива ғимаратына Ешива Кетана, Ешива Гедола және коллель кіреді. Бас бейс медреші сонымен қатар синагога ретінде де қызмет етеді, онда кейбір аудан тұрғындары Шаббат күні намаз оқиды. Кешенде сондай-ақ жалпы аудандық синагог бар, ол Гиват Шаулдың негізгі нусах Ашкеназ синагогасы болып табылады.

Чассан Софер иешивасы, Нью-Йорк

Нью-Йорктегі Чассан Софер иешивасы Чассам Софердің мұрасының американдық иешивасы саналады. Оны Австрияның Маттерсдорф қаласында туып өскен раввин Шмуэль Эренфельд құрған. Оның әкесі, Симха Буним Эренфельд, Маттерсдорф раввині болған, ал оның әкесі, раввин Шмуэль Эренфельд (Хасан Софер) – Чассам Софердің немересі. Раввин Шмуэль 1926 жылдан 1938 жылға дейін Маттерсдорф раввині қызметін атқарды, содан кейін нацистер қауымды таратып жіберді. Ол Америкаға қашып, бірден Төменгі Шығыс жағында Чассан Софер иешивасын қайта құрды, кейін ол Боро Паркке көшірілді. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның орнын ұлы раввин Симха Буним Эренфельд басты. Қазіргі таңда иешивада балабақшадан он екінші сыныпқа дейін 400-ден астам оқушы оқып жатыр, сонымен қатар Head Start бағдарламасы мен раввиндік семинария да жұмыс істейді.

Чуджас-Софер, Бней-Брак

1950-1960 жылдары Израильде көптеген синагогалар венгрлік яхудилермен салынып, «Чуг Хасам Софер» деп аталды. Бұл синагогалар желісі Тель-Авив, Бней-Брак, Иерусалим, Петах-Тиква, Хайфа және Нетания қалаларында құрылды. Бұл синагогалар әлі де жұмыс істеп келеді, бірақ үлкен қауымдастыққа еніп, рабби Ицхак Шломо Унгар құрған Бней-Брак және рабби Шмаряху Дюч құрған Петах-Тиква синагогаларынан басқа, ерекше ерекшеліктері жоқ. Хаким Унгар, Хасам Софердің ұрпағы, «Махне Авраам» есімді ешива мен «Чуг Хасам Софер» есімді кашрут ұйымын құрды, екеуі де өте белсенді және жақсы танымал. Раввин Унгар 1994 жылы қайтыс болғаннан кейін, ешива рабби Альтманды рабби және рош ешива қызметіне тағайындады, ал рабби Шмуэль Елиезер Стерн кашрут ұйымын басқаруын жалғастырды.

Лондонның Прессбург институттары

Лондондағы Прессбург институттары Часам Софердің ұрпағы, раввин Шмуэль Людмир басшылығында (ол өзінің кейбір еңбектерін жариялаған).

Душинский, Иерусалим қаласы

Душинский қауымдастығы өзін Шасам Софер әулетінің жалғасы деп есептейді – туыстық байланыс арқылы емес, көбінесе, ой-пікір мектебі арқылы. Душинский әулетінің негізін қалаушы раввин Йосеф Цви Душинский (1865–1948) болды, ол Пресбург иешивасындағы Ксав Софердің ұлы раввин Симха Буним Софердің (Шевет Софер) шәкірті болған. Душинский әулеті хасидтік қауымдастыққа көбірек интеграцияланған, олардың көптеген әдет-ғұрыптары Нұсах Сефардтан алынған, бірақ Шасам Софердің үйретімдеріне адал қалған. Бұл негізінен раввин Йосеф Цвидің Еда Хахаридидің бас раввині қызметіне тағайындалуымен және Душинскийдің Сатмар раввині Жоел Тейтельбаумның үйретімдерімен үндестігіне байланысты.