Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шахмат жұмбағы – шахматтың фигуралары мен ережелерін білу арқылы шахматқа қатысты мәселені логикалық түрде шешуге бағытталған тапсырма. Шахмат жұмбақтарының тарихы орта ғасырларға дейін жетеді және содан бері өзгеріп келеді. Көбінесе мақсат – шахмат позициясындағы ең жақсы, сұлу әрі эстетикалық қадамды немесе композитор құрастырған немесе нақты ойындан алынған ең жақсы қадамдар тізбегін табу болып табылады. Бірақ жұмбақтар басқа да міндеттерді қоюы мүмкін. Мысалы, соңғы жасалған қадамды анықтау, жоғалған фигураның орнын табу немесе ойыншының рокировка құқығын жоғалтқандығын білу қажет болуы мүмкін. Кейде міндет, дәстүрлі шахматқа қайшы келеді, мысалы, қарсыластың өзінің патшасын матқа салуына көмектесу (немесе тіпті оны мәжбүрлеу).
A chess puzzle is a puzzle in which knowledge of the pieces and rules of chess is used to solve logically a chess related problem. The history of chess puzzles reaches back to the Middle Ages and has evolved since then. Usually the goal is to find the single best, ideally aesthetic move or a series of single best moves in a chess position, which was created by a composer or is from a real game. But puzzles can also set different objectives. Examples include deducing the last move played, the location of a missing piece, or whether a player has lost the right to castle. Sometimes the objective is antithetical to normal chess, such as helping (or even compelling) the opponent to checkmate one's own king.
Шахмат мәселелері
Шахмат жұмбағы – шахматтың кез келген аспектісін қамтитын кез келген сұрақ, ал шахматтық мәселе – нақты міндетті орындауға арналған, мысалы, ақ фигуралар n қадамда шахматты жеңуі керек болатын белгілі бір позиция. Шахмат мәселелері шахмат композициялары деп те аталады, себебі позициялар нақты ойындардан туындамай, арнайы құрастырылған. Шахмат мәселелері ортодоксалды және гетеродоксалды түрлерге бөлінеді, олардың әрқайсысы түрлі жанрларды қамтиды. Ортодоксалды шахмат мәселелері шахматтың стандартты ережелерін қолданады және нақты ойында пайда болатын позицияларды қамтиды (бірақ сол позицияға жету процесі шынайы болмауы мүмкін). Ең көп таралған ортодоксалды шахмат жұмбағы – n қадамда шахматты жеңу. Мұндай позициялар сирек нақты ойындардағы позицияларға ұқсайды, ал қиындық жеңіске жеткізетін қадамды табу емес, керісінше, мүмкіндігінше жылдам шахматты жеңуге мүмкіндік беретін (әдетте бірегей) қадамды табу болып табылады. Гетеродоксалды шахмат мәселелерінде қалыпты ойында мүмкін емес жағдайлар қарастырылады, мысалы, бірнеше патша немесе шахматтың басқа түрлері, ал фантастикалық шахмат мәселелерінде ортодоксалды шахматта қолданылмаған фигуралар қолданылады, мысалы, амазонка (патшайым мен аттың қабілеттерін біріктіретін фигура).
While a chess puzzle is any puzzle involving aspects of chess, a chess problem is an arranged position with a specific task to be fulfilled, such as White mates in n moves. Chess problems are also known as chess compositions because the positions are specially devised, rather than arising from actual games. Chess problems are divided into orthodox and heterodox types, both covering a variety of genres. Orthodox chess problems employ the standard rules of chess and involve positions that can arise from actual game play (although the process of getting to that position may be unrealistic). The most common orthodox chess puzzle takes the form of checkmate in n moves. The puzzle positions are seldom similar to positions from actual play, and the challenge is not to find a winning move, but rather to find the (usually unique) move which forces checkmate as rapidly as possible. Heterodox chess problems involve conditions that are impossible with normal play, such as multiple kings or chess variants, while fairy chess problems employ pieces not used in orthodox chess, such as the amazon (a piece combining the powers of the queen and the knight).
Тактикалық жұмбақтар
Шахмат жұмбақтары ойынның кез келген кезеңінен (ашылу, орта ойын және соңғы ойын) алынған нақты позициялар болуы мүмкін, әдетте жаттығу мақсатында, тактикалық немесе стратегиялық есептер ретінде. Бұлар тактикалық жұмбақтар деп аталады. Олар қарапайым "бір қадамда шах" комбинациясынан бастап қарсыластың патшасына күрделі шабуылға дейін ауысуы мүмкін. Тактикалық шахмат жұмбақтарын шешу – шахматты оқытудың аса таралған тәсілі. Оқушының ойынында дәл осындай позиция кездесуі ықтимал емес, бірақ белгілі бір схемаларды тану басқа позицияда дұрыс қадам жасауға немесе жоспар құруға көмектеседі.
Chess puzzles can also be regular positions from a game (with normal rules), usually meant as training positions, tactical or positional, from all phases of the game (openings, middlegame and endings). These are known as tactical puzzles. They can range from a simple "Mate in one" combination to a complex attack on the opponent's king. Solving tactical chess puzzles is a very common chess teaching technique. Although it is unlikely that the same position will occur in a game the student plays, the recognition of certain patterns can help to find a good move or plan in another position.
Математикалық шахматтық мәселелер
Кейбір шахматтық есептер, мысалы, сегіз патшайымның мәселесі немесе аттың балуандық айналымы сияқты, математикамен, әсіресе графтар теориясы мен комбинаторикамен байланысты. Эйлер, Лежандр және Гаусс сияқты көптеген белгілі математиктер мұндай есептерді зерттеген. Математиктер нақты бір есептің шешімін табудан өзге, барлық мүмкін шешімдердің жалпы санын анықтауға, белгілі бір қасиеттері бар шешімдерді табуға және есептерді n×n немесе тіктөртбұрышты тақталарға кеңейтуге қызығушылық танытады.
Some chess problems, like the eight queens puzzle or the knight's tour problem, have connections to mathematics, especially to graph theory and combinatorics. Many famous mathematicians have studied such problems, including Euler, Legendre, and Gauss. Besides finding a solution to a particular puzzle, mathematicians are usually interested in counting the total number of possible solutions, finding solutions with certain properties, and generalization of the problems to n×n or rectangular boards.