Кіріспе
Фредерик Альберт Кук (10 маусым 1865 – 5 тамыз 1940) – американдық саяхатшы, дәрігер және этнограф, ол 1908 жылғы 21 сәуірде Солтүстік полюске алғашқы болып жеткені үшін ең көп танылған. Бір жыл өткен соң Роберт Пирри де осыған қатысты өзгеше пікір білдірді, бірақ екеуінің де айтқандары күдік тудырды; 1909 жылғы желтоқсанда Куктың шектеулі жазбаларын қарастырған Копенгаген университетінің комиссиясы оның талабын дәлелсіз деп шешті. Дегенмен, 1911 жылы Кук экспедиция туралы естелік жариялады, онда өзінің мәлімдемелерінің рас екенін қорғады. Бұған қоса, ол Солтүстік Америкадағы ең биік тау – Денелидің (кейін Маккинли тауы деп аталған) шыңына алғашқы болып көтерілгенін де мәлімдеді, бірақ бұл да кейіннен жоққа шығарылды. Ол Деналиге де, Солтүстік полюске де жетпеген болса да, АҚШ азаматы Арктикадағы Мейген аралын ашқан алғашқы және жалғыз экспедиция болып табылады.
Frederick Albert Cook (June 10, 1865 – August 5, 1940) was an American explorer, physician and ethnographer, who is most known for allegedly being the first to reach the North Pole on April 21, 1908. A competing claim was made a year later by Robert Peary, though both men's accounts have since been fiercely disputed; in December 1909, after reviewing Cook's limited records, a commission of the University of Copenhagen ruled his claim unproven. Nonetheless, in 1911, Cook published a memoir of the expedition in which he maintained the veracity of his assertions. In addition, he also claimed to have been the first person to reach the summit of Denali (then known as Mount McKinley), the highest mountain in North America, a claim which has since been similarly discredited. Though he may not have achieved either Denali or the North Pole, his was the first and only expedition where a United States national discovered an Arctic island, Meighen Island.
Өмірбаян
Кук Нью-Йорк штатының Холтонвилл қаласында, Салливан округінде дүниеге келген. (Оның туған жері кейде Калликон немесе Делавэр деп көрсетіледі, екеуі де Салливан округіне жатады.) Оның ата-анасы, Теодор мен Магдалена Кох, жақында ғана Германиядан көшіп келген иммигранттар еді және олар өз тегін ағылшын тіліне бейімдеген. Ол колледжге түсер алдында жергілікті мектептерде оқыды. Колумбия университетін бітіргеннен кейін, қазіргі Нью-Йорк университетінің Гроссман медицина мектебінде медицинаны оқып, 1890 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Кук 1889 жылы Либби Форбске үйленді. Ол екі жылдан кейін қайтыс болды. 1902 жылы, 37 жасқа толған күні, Мари Фидель Хантқа үйленді. Олардың екі қызы болды. 1923 жылы олар ажырасты.
Ертедегі экспедициялар
Кук Роберт Пирридің 1891–1892 жылдардағы Арктика экспедициясында және 1897–1899 жылдардағы Бельгияның Антарктика экспедициясында хирург болды. Олардың кемесі қыста мұзға толып қалғанда, экипаж мүшелерінің өмірін сақтауға үлкен үлес қосты, себебі олар мұндай жағдайға дайын болмаған. Бұл Антарктида аймағында қыстаған алғашқы экспедиция болды. Скорбуттың алдын алу үшін Кук экипажға таза ет жеткізу үшін аң аулауға шықты. Экипаж мүшелерінің бірі Роалд Амундсен болды, ол экспедиция күнделігінде Кук өмірін сақтағанын жазды. 1897 жылы Кук екі рет Отын Жеріне сапар шекті, онда ағылшын миссионері Томас Бриджеспен кездесті. Олар Бриджес екі он жыл бойы зерттеген она және яхган халықтарын зерттеді. Осы кезеңде Бриджес олардың тілінің грамматикасы және 30 000-нан астам сөздіктерден тұратын қолжазбасын дайындады. Бірнеше жыл өткен соң Кук бұл сөздікті өзінің еңбегі ретінде жариялауға тырысты.
Денели шыңы
1903 жылы Кук Деналиге экспедиция ұйымдастырды, оның барысында ол таудың айналасын айналып өтті. Ол 1906 жылы тағы бір сапар жасады, содан кейін экспедиция экипажының тағы бір мүшесімен бірге шыңға алғаш рет көтерілгенін мәлімдеді. Басқа мүшелер, соның ішінде Кук төменгі бөлігінде қалдырған Белмор Браун, бірден, бірақ жеке түрде күмән білдірді. Куктың талаптары 1909 жылға дейін, Солтүстік полюске қатысты Пиримен болған дауға дейін, ашық түрде сынға алынбады, осы дау кезінде Пиридің жақтастары Куктың Деналиге көтерілуінің де алаяқтық екенін мәлімдеді. 1913 жылы Гарри Карстенс пен Хадсон Стуктан айырмашылығы, Кук Денали шыңынан сурет түсірген жоқ. Оның шыңға көтерілгенін көрсететін суреті Рут мұздығының жанындағы тік жардың кішкентай бөлігінде түсірілгені анықталды, ол 31 шақырым қашықтықта орналасқан. 1909 жылдың соңында Куктың 1906 жылғы көтерілісіндегі жалғыз серігі Эд Баррилл, олар шыңға жетпегенін куәландырған ант берді. 20 ғасырдың соңында тарихшылар Пиридің жақтастары оған Куктың мәлімдемесін жоққа шығару үшін ақша төлегенін анықтады. (Хендерсон бұл факт сол кезде жасырылғанын жазады, бірақ Брайс бұл ешқашан құпия болмағанын айтады.) Баррилл бір ай бұрын Кукпен бірге шыңға шыққанын үнемі айтып жүрді. Оның 1909 жылғы антында Куктың "шыңындағы" суретіндегі "Фейк Пик" деп аталатын жердің дұрыс орналасқан жерін көрсететін карта және олар Кукпен бірге "Гейтвей" (Ұлы шатқалының солтүстік жағы) маңында, Деналиден 12 шақырым және шыңынан 5 шақырым төмен қайтып келгенін көрсеткен. Альпинист Брэдфорд Уошберн деректер жинады, көтерілулерді қайталады және Куктың 1906 жылғы талабын бағалау үшін жаңа суреттер түсірді. 1956 және 1995 жылдар аралығында Уошберн мен Брайан Оконек Куктың 1906 жылғы Деналидегі экспедициясы кезінде түсірген көптеген суреттердің орналасқан жерін анықтады және сол жерлерде жаңа суреттер түсірді. 1997 жылы Брайс қалған суреттердің орналасқан жерін анықтады, соның ішінде Куктың "жеңіс" суреті; олардың ешқайсысы шыңға жақын жерде түсірілмеген. Уошберн Куктың 1906 жылғы суреттерінің ешқайсысы Гейтвейден бұрын түсірілмегенін көрсетті. 1910 жылы Мазама клубының экспедициясы Куктың картасының ландшафттан шың әлі 16 шақырым қашықтықта болғанда кенеттен өзгешеленгенін хабарлады. Куктың мәлімдемелерін сынағандар оның 1906 жылғы маршрутының картасын соңғы 16 шақырым жер бедерімен салыстырды. Куктың шыңды сипаттауы таумен ешқандай ұқсастығы жоқ деп айтылады және көптеген кейінгі альпинистер растады. 1970 жылдары альпинист Ханс Ваал Куктың баяндамасына да, сипаттамасына да сәйкес келетін бағытты тапты. Үш он жылдан кейін, 2005 және 2006 жылдары, бұл бағытқа ресейлік альпинистер тобы сәтті көтерілді. Куктың "Гейтвей" мен шың арасындағы саяхатына қатысты ешқандай дәлел табылған жоқ. Оның шыңға жеткені туралы мәлімдемесі оның суреттеріндегі көріністермен, екі картасының белгілерімен және жеткен нүктелердің нөмірлерімен расталмайды. Сол сияқты, оның компасының көрсеткіштері, барометр көрсеткіштері, маршрут картасы және лагерьдегі қоқысы да шыңға жеткенін растамайды. Керісінше, осы санаттардың барлығында Гейтвейден төмен дәлелдер табылды.
Солтүстік полюсі
Денели тауындағы экспедициядан кейін Кук 1907 жылы Арктикаға оралды. Ол Солтүстік полюске жетуге тырысуды жоспарлады, бірақ бұл ниетін 1907 жылдың тамызында, Арктикада болған кезде ғана жариялады. 1908 жылдың ақпан айында ол Гренландияның солтүстігіндегі Анноатоктан (Annoatok) шықты. Кук 1908 жылдың 21 сәуірінде, Аксель Хейберг аралынан солтүстікке қарай сапар шегіп, тек екі инуит еркегін – Ахпелла мен Этукишокты алып, полюске жеткенін мәлімдеді. Оңтүстікке қайтар жолында, Аноатокқа бағытталған маршрутынан ашық судың кедергісінен бөлініп қалғанын айтты. Жергілікті аңдарға күш алып, оның тобы Джонс бұғазына (Jones Sound) қарай жылжып, ашық су маусымын және қыстың бір бөлігін Девон аралында (Devon Island) өткізді. Содан кейін олар солтүстікке беттеп, 1909 жылдың көктемінде Гренландия жағындағы Анноатокқа Нарес бұғазын (Nares Strait) кесіп өтті. Сапар барысында аштықтан қалғанын айтты. Кук пен оның екі серігі Анноатоктан 14 айға кетіп, осы кезеңде олардың қайда болғаны туралы пікірлер қақтығысты. Канадалық тарихшы Пьер Бертонның (Berton, 2001) пікірінше, Кук Арктика аралдарына жасаған саяхаты туралы айтқандары шындыққа жақын болуы мүмкін. Басқа авторлар Кукпен бірге болғандардың кейінірек тергеушілерге берген мәлімдемелеріне сүйенді, олар басқаша көзқарас білдірді. Ахпелла мен Этукишоктың оңтүстікке қарайғы саяхат маршрутын және Жюль Верннің "Капитан Хаттерастың оқиғалары" романындағы кеме апатына ұшыраған ойдан шығарылған зерттеушілердің бағытын салыстырғанда ұқсастықтар байқалады. Мысалы, екі инуиттің картада көрсеткен жолы Суық полюстен және қималдағы экспедиция орнынан өтеді. Екі экспедиция да кит аулау кемесін тауып, өркениетке қайту үшін Джонс бұғазының бір аймағына барды. Кук бұл туралы алғашқыда көпшіліктің сенімін қозғады, бірақ оның қарсыласы, 1909 жылдың сәуірінде Солтүстік полюске жеткенін мәлімдеген полярлық зерттеуші Роберт Пирри (Peary) оған қарсы шықты. Кук бастапқыда Пирриді жетістігімен құттықтады, бірақ Пирри мен оның жақтастары Кукке қарсы науқан ұйымдастырды. Олар ғылымнан тыс, әлеуметтік жағынан белгілі адамдардың, мысалы футбол жаттықтырушысы Филдинг Х. Йосттың (Филдинг H. Yost) көмегіне жүгінді (Фред Расселдің 1943 жылғы "Мен тыныш жүремін" кітабында айтылған). Кук Солтүстік полюске жеткенін растайтын егжей-тегжейлі навигациялық жазбаларды ұсынған жоқ. Ол өзінің егжей-тегжейлі жазбалары үш қорапқа салынған, ол 1909 жылдың сәуірінде Анноатокта қалдырған заттарының бір бөлігі екенін айтты. Оларды американдық аңшы Гарри Уитниге (Harry Whitney) қалдырды, ол өткен жылы Пирримен Гренландияға 700 миль (1127 км) оңтүстікке қарай Упернавикке (Upernavik) екінші саяхатқа адам жетіспеуіне байланысты барған. Уитни 1909 жылы Пирридің "Рузвельт" (Roosevelt) кемесімен АҚШ-қа оралғанда Кук қораптарын өзімен алып келуге тырысқанда, Пирри оларды кемеге кіргізбеді. Соның салдарынан Уитни Кук қораптарын Гренландиядағы жасырын жерге тастап кетті. Олар ешқашан табылған жоқ. 1909 жылдың 21 желтоқсанында Копенгаген университетінің комиссиясы Кук ұсынған дәлелдерді қарастырғаннан кейін, оның жазбаларында зерттеушінің полюске жеткенін растайтын дәлел жоқ деп шешті. (Пирри өзінің жазбаларын үшінші тараптың қарауына беруден бас тартты, ал ондаған жылдар бойы оның құжаттарын ұстаған National Geographic Society зерттеушілерге оларға қол жеткізуге рұқсат бермеді.) Кук өзінде секстант навигациялық деректерінің көшірмелері бар екенін және 1911 жылы олардың бір бөлігін жариялағанын айтты. Бірақ олардағы күннің диаметрі дұрыс емес. Кукпен бірге болған инуит серіктері Авела мен Этукишок олармен бірге қайда барғаны туралы қарама-қайшы мәлімдемелер жасады. Үлкен қақтығыстар географиялық білімнің жақсаруына байланысты шешілді. Уитни олардың Кукпен бірге Солтүстік полюске жеткеніне сенімді болды, бірақ дау-дамайға тартылудан сақтанды. Пирри экспедициясының адамдары (негізінен инуит тілін білетін Мэтью Хенсон (Matthew Henson) және Джордж Боруп (George Borup), ол білмейтін) Ахвалах пен Этукишок оларға құрлықтан бірнеше күн ғана жол жүргендерін айтқандарын мәлімдеді. Авелау мен Этукишок салған картада сол кездегі белгісіз Мейген аралы (Meighen Island) дұрыс орналасқан және дәл суреттелген, бұл олардың оны өздері айтқандай аралағанын көрсетеді. 1916 жылы канадалық Вильхьяльмур Стефанссонның (Vilhjalmur Stefansson) экспедициясы кейіннен Мейген аралына қонды; Стефанссон кейін Кук қағаздарын оқыды және Мейген аралын Кук ашқанын мойындады. Бұл Солтүстік Америка арктикалық аймағында АҚШ экспедициясы ашқан жалғыз арал. Толығырақ Брайс (1997) және Хендерсон (2005) еңбектерін қараңыз. Кук пен Пирридің қарама-қайшы мәлімдемелерінен кейін Роальд Амундсен (Roald Amundsen) Оңтүстік полюске жасаған экспедициясы кезінде навигацияда жан-жақты сақтық шараларын қабылдады, егер сәттілікке жетсе, полюске жеткенін ешкім күмәнданбауы үшін. Амундсен континенттің үстінен сапар шегудің артықшылығына ие болды. Ол Оңтүстік полюсте өзінің болғанын нақты дәлелдеді, ал Кук кемпін құрған мұз бір жыл ішінде шамалы емес қашықтыққа ығысып кетуі мүмкін. 1911 жылғы әдебиетінің соңында Кук былай деп жазды: "Мен өз позициямды айттым, дәлелдерімді ұсындым. Менің және мырза Пирридің мәлімдемелерінің салыстырмалы артықшылықтарын екі жазбаны қатар қойып салыстырыңыз. Мен сіздің шешіміңізге қанағаттанбаушы болам".
Беделі
Куктың беделі оның талабына жасалған шабуылдардан кейін ешқашан толыққанбады. Пирридің Солтүстік полюске жеткені туралы мәлімдемесі 20 ғасырдың көп бөлігінде қабылданғанымен, кейіннен Ұлттық географиялық қоғам сияқты көптеген сарапшылар тарапынан жоққа шығарылды, бұл қоғам оны ұзақ жылдар бойы қолдаған болатын. Кук келесі бірнеше жылдарын өзінің талабын қорғауға және саяхатын жалған деп айтқан жазушыларды сотқа берумен қорқытуға жұмсады. Роберт Брайс қарама-қайшы талаптардың күрделі тарихын зерттеген кезде, екі ер адамның мінездері мен мақсаттарының қалай өзгеше екенін бағалай бастады және оларды Алтын ғасыр дәуірімен салыстырды. Бірақ ол экспедицияларды қаржыландыруға көмектесетін демеушілерді таба алмады, себебі оның мақсаты көз тартарлық болмады. Полюске бірінші болып жету үшін, экспедицияларды жалғастыру үшін қаржылай қолдау алу мақсатында екі ер адамға да зор қысым көрсетілді.
Алаяқтық туралы сот
1919 жылы Кук Форт-Уорт қаласында жаңадан құрылған мұнай компанияларын насихаттауды бастады. 1923 жылдың сәуір айында Кук пен тағы 24 Форт-Уорт мұнай өнімдерін сатушылары алаяқтық мұнай компанияларын насихаттауға қатысқандары үшін федералдық қызметкерлердің шарасына ілікті. Куктың үш қызметкері кінәларын мойындады, бірақ Кук өзінің кінәсіз екенін мәлімдеп, сотқа өтті. Оның бас жарнамалық мәтін жазушысы С. Е. Дж. Кокс та сотталды, ол бұрын өзінің мұнай компаниясын насихаттаумен байланысты пошта арқылы алаяқтық жасағаны үшін сотталған еді. Басқа да алдау амалдарымен қатар, Кук пайданың емес, акция сатудан түскен қаражаттан дивиденд төлегені үшін айыпталды. Куктың адвокаты – бұрынғы саясаткер Джозеф Уэлдон Бейли болды, ол судьямен жиі дауласты. Қазылар алқасы Кукты 14 жағдайда алаяқтық жасады деп таныды. 1923 жылдың қараша айында судья Киллитс Кук пен тағы 13 мұнай компаниясының өкілдерін түрмеге жіберді. Кук ең ұзақ мерзімге, 14 жыл 9 айға сотталды. Оның адвокаты үкімге шағымданып, бірақ сот шешімі күшінде қалды.
Кейінгі өмірі
Кук 1930 жылға дейін түрмеде отырды. Роалд Амундсен, Кук "Бельгия" кемесін құтқарып, өмірін сақтап қалғаны үшін оған риза екенін білдірген, кем дегенде бір рет оны түрмеде барып көрді. Кук 1940 жылы президент Франклин Д. Рузвельттің кешірімімен босатылды, одан он жыл өткен соң, 5 тамызда миға қан құйылып қайтыс болды. Ол Буффало қаласындағы Forest Lawn зираттарындағы шіркеуге жерленді.