Кіріспе
Беларусьтің тарихи аймағының архаикалық атауы – географиялық аймақ. Ақ Рутения (; Ruś Biała; Белая Русь;) – Киев Русінің тарихи бөліністерінің бірі, сондай-ақ Қара және Қызыл Рутенияны да қамтиды. Кейінгі орта ғасырлар мен жаңа заманның бастапқы кезеңінде Ақ Рутения атауы тұрақсыздықпен сипатталды, ол қазіргі Беларусь, Ресей және Украина аумағындағы әртүрлі аймақтарды белгіледі. Бұл атау негізінен 13 ғасырдың ортасынан бастап Батыс Еуропалық дереккөздерде кездеседі.
the geographical region
White Ruthenia (; Ruś Biała; Белая Русь; ) is one of the historical divisions of Kievan Rus' according to the color scheme, which also includes Black and Red Ruthenia. In the Late Middle Ages and Early Modern period, the name White Ruthenia was characterized by instability, designating a number of different regions on the territory of modern Belarus, Russia, and Ukraine. It is recorded mainly in Western European sources, starting from the middle of the 13th century.
Тарих
Василий Татищев сенеді, "Ақ Русь" атауы алғаш рет 1135 жылы Ростов жылнамаларында кездеседі, онда Ростов-Суздаль княздығының жерлері айтылған. Польшалық Мацей Стрижковскийдің, парсы және басқа да шығыс халықтарының орыс князьдерін "ақ падишах" (ақ патша) және мемлекетті "Ак Урус" (ақ Рус) деп атаған жарияланымдарына сілтеме жасай отырып, тарихшы бұл атауды Юрий Долгорукийден бастап Андрей Боголюбскийге дейін барлық Владимир-Ростов князьдеріне таратып көрсетеді. Ол сондай-ақ, олар бақылаған жерлерді "Ақ Русь" деп атайды және князьдерді "ақ рустар" немесе "Ақ Ресейдің ұлы князьдері" деп атайды. XIV ғасырдың екінші жартысында австриялық ақын Петер Сухенвирт жазған мақтауға лайық әндерде 1349 жылы Изборск шайқасында ("Эйзенбург" поэмасында) неміс рыцарьлары "Вейццен Реузен" ("ақ рустар") деп аталатын күштермен кездескендігі айтылады. Алайда, бұл Литваның ұлы князі Алгирдастың воеводасы Георгий Викторович басқарған Псков және Изборск жасағы екені мәлім. Фра Мауроның 1459 жылғы әлем картасында Волга мен Ақ теңіз арасындағы Новгород-Мәскеу Русінің аумағы Ақ Ресей (Rossia Biancha) деп көрсетілген. Картада былай деп түсіндірілген: осы атаудың көптеген басқа да нұсқалары ежелгі карталарда кездеседі, мысалы, Russia Alba, Russija Alba, Wit Rusland, Weiß Reußen (Вайсройсен), White Russia, Hviterussland, Hvíta Rússland, Weiß Russland (Вайсруссия), Ruthenia Alba, Ruthénie Blanche және Weiß Ruthenien (Вайсрутений). Бұл атау көбінесе қазіргі Беларусьтен қашық жатқан түрлі аумақтарға да берілген. Альфред Николас Рамбоның сөзінше, "Ақ Ресей" атауы 13-14 ғасырларда Литваның ұлы княздары бағындырған жерлерге берілген. Бұл жерлер Кривич, Полочан, Дрегович, Древлян, Дулеб тайпаларының ежелгі аймақтары болған, қазір Витепск, Могилев және Минск облыстарын құрайды. Литваның Гродно, Новогрудок және Белосток аймақтары кейде "Қара Ресей" деп аталған. Этно-дін теориясы бұл атау Литва Ұлы Княздығының құрамындағы ежелгі русь жерлерінің бөлігін сипаттау үшін қолданылған, ол негізінен ерте христиандыққа өткен славяндармен, ал "Қара Русь" негізінен пұтқа табынушы балтықтармен мекенделген. Француз картографы Анри Шателеннің 1712 жылғы картасында "Russie noire" (Қара Рутения) дәстүрлі түрде "Russie rouge" (Қызыл Рутения) деп белгіленген Шығыс Галиция (қазіргі Батыс Украина) аймағында көрсетілген. Васмер сөздігі "Домостройдағы" "ақ" жер мен "салық салынатын" жердің қарама-қайшылығын атап өтеді және "ақ" Русь Алтын Орда бағындырмаған Киев Русінің бөліктерін білдіруі мүмкін деп болжайды. Васмердің тағы бір болжамы – ақ русилердің киімдерінің (немесе шаштарының) түсі атаудың пайда болуына әсер еткен болуы мүмкін. Олег Трубачев екі теорияны да "толық фантазия" деп санайды. Сондай-ақ, XVI ғасырдың шежірешісі Александр Гваньинидің "Sarmatiae Europae descriptio" кітабында Русь үш бөлікке бөлінгендігі айтылады. Бірінші бөлігі, Мәскеудің ұлы князіна бағынышты, Ақ Рутения деп аталды. Екіншісі, Польша королінің билігінде болған, Қара Рутения деп аталды. Ал қалғаны Қызыл Рутения болды. Ол сондай-ақ, Мәскеу Ақ Русь пен Ресей митрополиясының орталығы болғанын және Мәскеудің ұлы князі, әсіресе оның халқы, Ақ патша деп аталғанын айтты. Польша Корольдігінің XIX ғасыр соңындағы Географиялық сөздігінде Ақ Рутения (Ruś Biała) Польша-Литва одақтастығының (Польшаның бөлінісінен бұрын) Минск, Мстислав, Полоцк, Смоленск және Витебск воеводалықтарын, немесе Могилев губерниясын, Минск және Витебск губернияларының шығыс бөліктерін, Смоленск губерниясының батыс жартысын және Чернигов губерниясының солтүстік бөлігін, яғни қазіргі Беларусьтің орталық, солтүстік және шығыс бөліктерін, сондай-ақ қазіргі Ресейдің батыс шеттерін (Смоленск және Стародубпен бірге) құрады. Бүгінгі таңда аймақтағы ең ірі қалалар – Минск, Гомель, Витебск, Могилев, Смоленск және Бабруйск.
The praiseworthy songs composed in the second half of the XIV century by the Austrian poet Peter Suchenwirt tell how in 1349, in the battle of Izborsk ("Eysenburk" in the poem), German knights faced "Weizzen Reuzzen" ("White Russians"). However, it is known that it was a squad of Pskov and Izborsk people, led by Georgy Viktorovich, voivode of the Grand Duke of Lithuania Algirdas. On the world Fra's Mauro map (1459), the territory of Novgorod Moscow Rus' between Volga and White Sea is called White Russia (Rossia Biancha). This map gives the following explanation:
Many other variations of this name appeared on ancient maps; for instance, Russia Alba, Russija Alba, Wit Rusland, Weiß Reußen (Weißreußen), White Russia, Hviterussland, Hvíta Rússland, Weiß Russland (Weißrussland), Ruthenia Alba, Ruthénie Blanche and Weiß Ruthenien (Weißruthenien). The name was also assigned to various territories, often quite distant from that of present Belarus. According to Alfred Nicolas Rambaud:The name of White Russia is given to the provinces conquered from the 13th to the 14th century by the Grand Dukes of Lithuania. These were the ancient territories of the Krivitches, Polotchans, Dregovitches, Drevlians, Doulebes, now forming the governments of Vitepsk, Mohilef, and Minsk. The Lithuanian territories of Grodno, Novogrodek and Belostok were sometimes called Black Russia. An ethno religious theory suggests that the name used to describe the part of old Ruthenian lands within the Grand Duchy of Lithuania that had been populated mostly by Slavs who had been Christianized early, as opposed to Black Ruthenia, which was predominantly inhabited by pagan Balts. On the 1712 map of French cartographer Henri Chatelain "Russie noire" (Black Ruthenia) is placed in region of Eastern Galicia (today Western Ukraine), which traditionally known as "Russie rouge" (Red Ruthenia). Vasmer's dictionary mentions the dichotomy of "white" land and "taxed" land in Domostroy and speculates that "white" Rus' may have referred to the parts of Kievan Rus' that were not conquered by Golden Horde. Another speculation in Vasmer is that the color of the clothes of the White Ruthenians (perhaps as well as the color of their hair) may have contributed to the name. Oleg Trubachyov calls both theories "complete fantasies". Also, the 16th century chronicler Alexander Guagnini's book Sarmatiae Europeae descriptio wrote that Rus' was divided in three parts. The first part, under the rule of the Muscovite Grand Duke, was called White Ruthenia. The second one, under the rule of Polish king, was called Black Ruthenia. And the rest was Red Ruthenia. He also said Moscow was the center of White Rus' and the Russian metropolitanate, and that the Grand Duke of Moscow was called the White Czar, especially by his subjects. According to the late 19th century Geographical Dictionary of the Kingdom of Poland, White Ruthenia (Ruś Biała) constituted the Minsk, Mścisław, Połock, Smolensk and Witebsk voivodeships of the Polish–Lithuanian Commonwealth (before the Partitions of Poland), or the Mogilev Governorate, eastern parts of the Minsk and Vitebsk Governorates, the western half of the Smolensk Governorate, and the northern part of the Chernihiv Governorate, i. e. the central, northern and eastern parts of modern Belarus, and the western outskirts of modern Russia with Smolensk and Starodub. The largest cities in the region so defined today are Minsk, Gomel, Vitebsk, Mogilev, Smolensk and Babruysk.