Кіріспе

Беларусьтің тарихи аймағының архаикалық атауы – географиялық аймақ. Ақ Рутения (; Ruś Biała; Белая Русь;) – Киев Русінің тарихи бөліністерінің бірі, сондай-ақ Қара және Қызыл Рутенияны да қамтиды. Кейінгі орта ғасырлар мен жаңа заманның бастапқы кезеңінде Ақ Рутения атауы тұрақсыздықпен сипатталды, ол қазіргі Беларусь, Ресей және Украина аумағындағы әртүрлі аймақтарды белгіледі. Бұл атау негізінен 13 ғасырдың ортасынан бастап Батыс Еуропалық дереккөздерде кездеседі.

Тарих

Василий Татищев сенеді, "Ақ Русь" атауы алғаш рет 1135 жылы Ростов жылнамаларында кездеседі, онда Ростов-Суздаль княздығының жерлері айтылған. Польшалық Мацей Стрижковскийдің, парсы және басқа да шығыс халықтарының орыс князьдерін "ақ падишах" (ақ патша) және мемлекетті "Ак Урус" (ақ Рус) деп атаған жарияланымдарына сілтеме жасай отырып, тарихшы бұл атауды Юрий Долгорукийден бастап Андрей Боголюбскийге дейін барлық Владимир-Ростов князьдеріне таратып көрсетеді. Ол сондай-ақ, олар бақылаған жерлерді "Ақ Русь" деп атайды және князьдерді "ақ рустар" немесе "Ақ Ресейдің ұлы князьдері" деп атайды. XIV ғасырдың екінші жартысында австриялық ақын Петер Сухенвирт жазған мақтауға лайық әндерде 1349 жылы Изборск шайқасында ("Эйзенбург" поэмасында) неміс рыцарьлары "Вейццен Реузен" ("ақ рустар") деп аталатын күштермен кездескендігі айтылады. Алайда, бұл Литваның ұлы князі Алгирдастың воеводасы Георгий Викторович басқарған Псков және Изборск жасағы екені мәлім. Фра Мауроның 1459 жылғы әлем картасында Волга мен Ақ теңіз арасындағы Новгород-Мәскеу Русінің аумағы Ақ Ресей (Rossia Biancha) деп көрсетілген. Картада былай деп түсіндірілген: осы атаудың көптеген басқа да нұсқалары ежелгі карталарда кездеседі, мысалы, Russia Alba, Russija Alba, Wit Rusland, Weiß Reußen (Вайсройсен), White Russia, Hviterussland, Hvíta Rússland, Weiß Russland (Вайсруссия), Ruthenia Alba, Ruthénie Blanche және Weiß Ruthenien (Вайсрутений). Бұл атау көбінесе қазіргі Беларусьтен қашық жатқан түрлі аумақтарға да берілген. Альфред Николас Рамбоның сөзінше, "Ақ Ресей" атауы 13-14 ғасырларда Литваның ұлы княздары бағындырған жерлерге берілген. Бұл жерлер Кривич, Полочан, Дрегович, Древлян, Дулеб тайпаларының ежелгі аймақтары болған, қазір Витепск, Могилев және Минск облыстарын құрайды. Литваның Гродно, Новогрудок және Белосток аймақтары кейде "Қара Ресей" деп аталған. Этно-дін теориясы бұл атау Литва Ұлы Княздығының құрамындағы ежелгі русь жерлерінің бөлігін сипаттау үшін қолданылған, ол негізінен ерте христиандыққа өткен славяндармен, ал "Қара Русь" негізінен пұтқа табынушы балтықтармен мекенделген. Француз картографы Анри Шателеннің 1712 жылғы картасында "Russie noire" (Қара Рутения) дәстүрлі түрде "Russie rouge" (Қызыл Рутения) деп белгіленген Шығыс Галиция (қазіргі Батыс Украина) аймағында көрсетілген. Васмер сөздігі "Домостройдағы" "ақ" жер мен "салық салынатын" жердің қарама-қайшылығын атап өтеді және "ақ" Русь Алтын Орда бағындырмаған Киев Русінің бөліктерін білдіруі мүмкін деп болжайды. Васмердің тағы бір болжамы – ақ русилердің киімдерінің (немесе шаштарының) түсі атаудың пайда болуына әсер еткен болуы мүмкін. Олег Трубачев екі теорияны да "толық фантазия" деп санайды. Сондай-ақ, XVI ғасырдың шежірешісі Александр Гваньинидің "Sarmatiae Europae descriptio" кітабында Русь үш бөлікке бөлінгендігі айтылады. Бірінші бөлігі, Мәскеудің ұлы князіна бағынышты, Ақ Рутения деп аталды. Екіншісі, Польша королінің билігінде болған, Қара Рутения деп аталды. Ал қалғаны Қызыл Рутения болды. Ол сондай-ақ, Мәскеу Ақ Русь пен Ресей митрополиясының орталығы болғанын және Мәскеудің ұлы князі, әсіресе оның халқы, Ақ патша деп аталғанын айтты. Польша Корольдігінің XIX ғасыр соңындағы Географиялық сөздігінде Ақ Рутения (Ruś Biała) Польша-Литва одақтастығының (Польшаның бөлінісінен бұрын) Минск, Мстислав, Полоцк, Смоленск және Витебск воеводалықтарын, немесе Могилев губерниясын, Минск және Витебск губернияларының шығыс бөліктерін, Смоленск губерниясының батыс жартысын және Чернигов губерниясының солтүстік бөлігін, яғни қазіргі Беларусьтің орталық, солтүстік және шығыс бөліктерін, сондай-ақ қазіргі Ресейдің батыс шеттерін (Смоленск және Стародубпен бірге) құрады. Бүгінгі таңда аймақтағы ең ірі қалалар – Минск, Гомель, Витебск, Могилев, Смоленск және Бабруйск.