Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай саяси ойшылы және реформаторы (1858–1927)
Chinese political thinker and reformer (1858–1927)
Кан Ювэй (; Кантон: Hōng Yáuh wàih; 19 наурыз 1858 – 31 наурыз 1927) – Қытайдың соңғы Цин әулеті кезеңіндегі көрнекті саяси ойшыл және реформатор. Оның жас Гуансю императорына жақындауы және оған тигізген ықпалы император мен оның асырап алған анасы, регент императрица Цыси арасында қақтығыс тудырды. Оның идеялары жүз күндік реформаның сәтсіздікке ұшырауына әсер етті. Цыси жасаған төңкеріс реформаны тоқтатты, соның салдарынан Кан Ювэй қашуға мәжбүр болды. Қытай Республикасы құрылғаннан кейін де ол қытай конституциялық монархиясын қолдауды жалғастырды.
Kang Youwei (; Cantonese: Hōng Yáuh wàih; 19March 185831March 1927) was a prominent political thinker and reformer in China of the late Qing dynasty. His increasing closeness to and influence over the young Guangxu Emperor sparked conflict between the emperor and his adoptive mother, the regent Empress Dowager Cixi. His ideas were influential in the abortive Hundred Days' Reform. Following the coup by Cixi that ended the reform, Kang was forced to flee. He continued to advocate for a Chinese constitutional monarchy after the founding of the Republic of China.
Ерте өмір
Канг 1858 жылғы 19 наурызда Гуандун провинциясының Наньхай округіне қарасты Су ауылында (қазіргі Фошань қаласының Наньхай ауданы) дүниеге келген. Өмірбаянына сәйкес, оның зиялы қабілеті бала кезінде оның әйелі таныған. Осының нәтижесінде, ол ерте жасынан бастап Қытай мемлекеттік қызмет емтихандарын тапсыру үшін Конфуций классикасын оқуға отбасысынан жіберілді. Бірақ, жасөспірім шағында ол замандас оқу жүйесіне, әсіресе емтиханның бір бөлігі ретінде талап етілетін, жасанды әдеби жаттығулар – сегіз аяқты эсселерге дайындалуға артық көңіл бөлінуіне наразы болды. Емтиханға дайындалу өте қатал болғандықтан, ол буддалық медитациямен айналысып, демалды, бұл сол кездегі қытай ғалымы үшін ерекше бос уақыт емес еді. Осы медитациялардың бірінде ол өмір бойына зияткерлік ізденістерінің тақырыбына айналған мистикалық көрініс көрді. Кез келген кітапты оқып, "ғалым" бола аламын деп сенгендіктен, ол адамзатты құтқаруға бағытталған, өзін-өзі мессия деп санады.
Kang was born on 19March 1858 in Su Village, Danzao Town, Nanhai County, Guangdong province (now the Nanhai District of Foshan City). According to his autobiography, his intellectual gifts were recognized in his childhood by his uncle. As a result, from an early age, he was sent by his family to study the Confucian classics to pass the Chinese civil service exams. However, as a teenager, he was dissatisfied with the scholastic system of his time, especially its emphasis on preparing for the eight legged essays, which were artificial literary exercises required as part of the examinations. Studying for exams was an extraordinarily rigorous activity so he engaged in Buddhist meditation as a form of relaxation, an unusual leisurely activity for a Chinese scholar of his time. It was during one of these meditations that he had a mystical vision that became the theme for his intellectual pursuits throughout his life. Believing that it was possible to read every book and "become a sage", he embarked on a quasi messianic pursuit to save humanity.
Датонг Шу
Канның ең танымал және ең көп талқыланған еңбегі — Датонг Шу (大同書). Кітаптың атауы Конфуцийдің ойлап тапқан утопиялық қоғамының атын білдіреді, бірақ ол сөзбе-сөз «Ұлы бірлік кітабы» дегенді білдіреді. Бұл кітаптың идеялары 1884 жылғы лекциялық жазбаларында пайда болды. Оқушыларының ынталандыруымен ол бұл кітапты келесі 20 жыл бойы жазды, бірақ алғашқы нұсқасын Үндістанға жер аударылғанға дейін аяқтамады. Кітаптың алғашқы екі тарауы 1900 жылдардың басында Жапонияда жарияланды, бірақ кітаптың толық нұсқасы 1935 жылға дейін, оның қайтысынан шамамен жеті жыл өткен соң ғана жарық көрді. Канг саяси шекарасыз, демократиялық басқарумен бір орталық үкіметтің билігінде болатын утопиялық болашақ әлемді ұсынды. Оның жоспарында әлем тіктөртбұрышты әкімшілік аудандарға бөлінетін болып, олар тікелей демократия негізінде өздігінен басқарылатын болады, бірақ орталық әлемдік үкіметке адал болады. Сондай-ақ, нәсілдік шекаралар жойылатын болады. Канг мың жылдан кейін «қоңыр және қара» нәсілдік фенотипті жоюға және «бір түсті, біркелкі көрінетін, бірдей дене бітімі мен ақыл-ойы бар» ақ терілі біртекті адамзаттың пайда болуына әкелетін өте амбициялық және адамгершіліксіз евгеника бағдарламасын сипаттайды. Бұл мақсатқа жету үшін қарастырылған әдістердің бірі — ақ адамдар тұратын суық аймақтарға мәжбүрлі түрде көшіру, сондай-ақ ауруларға шалдыққан немесе дене және/немесе психикалық ерекшеліктері өте жағымсыз деп танылған адамдарды стерилизациялау. Адамгершілікке бейімделген тактикалардың бірі — қоңыр және қара түсті адамдармен ұрпақ көбейтуге дайын ақ және сары түсті адамдарға ерекше құрмет көрсету болды. Канг ақ және сары фенотиптер өзінің идеалдық схемасында қатар өмір сүре алады деп ойласа да, ақ түс сарыдан жоғары екенін және соңғысы идеалдық жағдайда бір ғасырдың ішінде («Ұлы бірлік» пайда болғанға дейін) жойылуы мүмкін екенін сезінді. Оның дәстүрлі қытай отбасы құрылымын жоюға деген ниеті оны Қытайдағы әйелдердің тәуелсіздігін ертерек жақтаған адам ретінде көрсетеді. Ол қоғамның ғасырлар бойы қалыптасқан отбасы институтының көптеген келіспеушіліктерге себеп болатынын айтты. Канг оның күшін жоюға үміттенді. Отбасы мемлекеттік мекемелермен алмастырылатын болады, мысалы, аналық тәрбие орталықтары, балабақшалар мен мектептер. Неке бір жылдық келісімшартпен алмастырылатын болады. Канг қазіргі заманғы неке формасын, онда әйел өмір бойы тұтқындалғандай сезінеді, тым қысымшы деп санайды. Канг ерлер мен әйелдердің теңдігіне сенді және әйелдерге ерлер жасай алатын нәрсені жасауға кедергі жасайтын әлеуметтік кедергілер болмауы керек деп ойлады. Канг капитализмді жамандыққа тән жүйе деп қарастырды. Ол үкіметтің әр адамның әл-ауқатын қамтамасыз ететін социалистік институттарды құруы керек деп сенді. Бір кезде ол үкіметтің «коммунизм» әдістерін қабылдауы керек деп айтқан, бірақ Канг бұл терминді не деп түсінгені әлі де даулы. Осыған орай, ол отбасы институтын алмастыру үшін мемлекеттік балабақшалар мен мектептер құрумен қатар, қарттарға арналған мемлекеттік зейнеткерлер үйін де жоспарлады. Кангтың социалистік идеялары батыс ой-пікірінен көбірек шабыттанған ба, әлде конфуцийшілдік дәстүрлі идеалдардан ба, бұл мәселе әлі де талқыланып жүр. Лоренс Г. Томпсон оның социализмінің негізінде дәстүрлі қытай идеалдары жатқанын айтады. Оның еңбектері конфуцийлік идеал — адамгершілікпен (仁) толысқан. Алайда, Томпсон Кангтың Фурьеге сілтеме жасағанын да атап өтті. Сондықтан кейбір қытай ғалымдары Кангтың социалистік идеяларына батыс зиялыларының 1898 жылғы жер аударудан кейін тигізген әсері болды деп санайды.
Kang's best known and probably most controversial work is Datong Shu (大同書). The title of the book derives from the name of a utopian society imagined by Confucius, but it literally means "The Book of Great Unity". The ideas of this book appeared in his lecture notes from 1884. Encouraged by his students, he worked on this book for the next two decades, but it was not until his exile in India that he finished the first draft. The first two chapters of the book were published in Japan in the 1900s, but the book was not published in its entirety until 1935, about seven years after his death. Kang proposed a utopian future world free of political boundaries and democratically ruled by one central government. In his scheme, the world would be split into rectangular administrative districts, which would be self governing under a direct democracy but loyal to a central world government. There would also be the dissolution of racial boundaries. Kang outlines an immensely ambitious, and equally inhumane, eugenics program that would eliminate the "brown and black" racial phenotype after a millennium and lead to the emergence of a fair skinned homogeneous human race whose members would "be the same color, the same appearance, the same size, and the same intelligence". Some of the methods envisioned for achieving this end included forced relocation to colder regions inhabited by whites coupled with sterilization of those suffering from diseases or whose mental and/or physical attributes were deemed exceptionally grotesque. One of the more humane tactics involved giving distinctive honors to white and yellow people who were willing to “improve humanity" by procreating with their brown and black counterparts. It is worth noting that although Kang felt that the white and yellow phenotype could coexist in his ideal scheme, he ultimately felt that white was nonetheless superior to yellow, and that the latter under ideal circumstances could be eliminated within the span of a century (prior to the advent of the "Great Unity"). His desire to end the traditional Chinese family structure defines him as an early advocate of women's independence in China. He reasoned that the institution of the family practiced by society since the beginning of time was a great cause of strife. Kang hoped it would be effectively abolished. The family would be replaced by state run institutions, such as womb teaching institutions, nurseries and schools. Marriage would be replaced by one year contracts between a woman and a man. Kang considered the contemporary form of marriage, in which a woman was trapped for a lifetime, to be too oppressive. Kang believed in equality between men and women and that there should be no social barrier barring women from doing whatever men can do. Kang saw capitalism as an inherently evil system. He believed that government should establish socialist institutions to overlook the welfare of each individual. At one point, he even advocated that government should adopt the methods of "communism" although it is debated what Kang meant by this term. In this spirit, in addition to establishing government nurseries and schools to replace the institution of the family, he also envisioned government run retirement homes for the elderly. It is debated whether Kang's socialist ideas were inspired more by Western thought or by traditional Confucian ideals. Laurence G. Thompsom believes that his socialism was based on traditional Chinese ideals. His work is permeated with the Confucian ideal of ren (仁), or humanity. However, Thompson also noted a reference by Kang to Fourier. Thus, some Chinese scholars believe that Kang's socialist ideals were influenced by Western intellectuals after his exile in 1898.
Кангтың Датонг Шу еңбегіндегі ерекшелік — технология арқылы адамзатты жақсартуға деген ынтасы мен сенімі, ол оның замандас конфуцийшіл ғалымы үшін ерекше еді. Ол Батыс технологиялық прогресінің адамзатты құтқаруда маңызды рөл атқаратынына сенді. Оның замандас ғалымдарының көпшілігі Батыс технологиясын тек Қытайды Батыстан қорғау үшін қабылдау керек деп санағанмен, ол технологияның адамзатты дамыту үшін маңызды екенін шын жүректен қабылдады. Қазіргі заманғы телеграф және телефон желілері салынбаған кезде, ол жаһандық телеграф және телефон желісін болжады. Оның пікірінше, технологиялық жетістіктердің нәтижесінде әрбір адам күніне үш-төрт сағат қана жұмыс істеуі керек, бұл болжамды ХХ ғасырдың соңындағы ең оптимистік футуристер қайталады. Кітап алғаш жарық көрген кезде, оған әртүрлі реакциялар болды. Кангтың Гуансю императорына қолдауын көптеген қытай зиялылары реакциялық деп санайды, олар Кангтың кітабы — күрделі әзіл екеніне және ол императордың Қың әулеті сақталған жағдайда утопиялық жұмаққа қалай қол жеткізілетінін түсіндіруге тырысқанын айтты. Басқалары Кангты батыл және еріншекті протокоммунист деп санайды, ол қазіргі заманғы батыс социализмі мен коммунизмін жақтады. Соңғылардың арасында Мао Цзэдун болды, ол Канг Ювэйді және Датонг Шу еңбегіндегі оның социалистік идеалдарын құрметтеді. Қазіргі заманғы қытай ғалымдары Кангты қытай социализмінің маңызды жақтаушысы деп есептейді. Даулы болғанына қарамастан, Датонг Шу әлі де танымал. Пекиндегі баспагерлік үй оны қытай тарихындағы 100 ең ықпалды кітаптың тізіміне қосты.
Notable in Kang's Datong Shu were his enthusiasm for and his belief in bettering humanity through technology, unusual for a Confucian scholar during his time. He believed that Western technological progress had a central role in saving humanity. While many scholars of his time continued to maintain the belief that Western technology should be adopted only to defend China against the West, he seemed to whole heartedly embrace the modern idea that technology is integral for advancing mankind. Before anything of modern scale had been built, he foresaw a global telegraphic and telephone network. He also believed that as a result of technological advances, each individual would only need to work three or four hours per day, a prediction that would be repeated by the most optimistic futurists later in the 20th century. When the book was first published, it was received with mixed reactions. Kang's support for the Guangxu Emperor was seen as reactionary by many Chinese intellectuals, who believed that Kang's book was an elaborate joke and that he was merely acting as an apologist for the emperor as to how a utopian paradise could have developed if the Qing dynasty had been maintained. Others believe that Kang was a bold and daring protocommunist, who advocated modern Western socialism and communism. Amongst the latter was Mao Zedong, who admired Kang Youwei and his socialist ideals in the Datong Shu. Modern Chinese scholars now often take the view that Kang was an important advocate of Chinese socialism. Despite the controversy, Datong Shu still remains popular. A Beijing publisher included it on the list of 100 most influential books in Chinese history.
Философиялық көзқарастар
Канг буддизмге ұқсас тұрде адамзаттың қайғы-қасіретінің себептерін атап өтті. Адамның денелік өміріне байланысты азаптар: ананың құрсағына қондырылу, ерте өлім, мүшелердің жоғалуы, жабайы болу, Қытайдың шегінен тыс жерде өмір сүру, құлдыққа түсу және әйел болу. Табиғи апаттарға байланысты азаптар: су тасқыны немесе құрғақшылықтан туған ашаршылық, індет, өрт, су тасқыны, жанартаудың атқылауы, ғимараттардың құлауы, кеме апаты және шегіртке шабуылы. Адамдар арасындағы қарым-қатынасқа байланысты азаптар: жесірлік, жетімдік немесе баласыздық, емделуге мұқтаж болғанда көмек таба алмау, кедейлік және өмірде төмен дәрежеде болу. Қоғамға байланысты азаптар: дене жазасы мен түрмеге қамау, салық салу, әскери шақыру, әлеуметтік жіктелу, қанаушы саяси жүйелер, мемлекеттің және отбасының болуы. Адамды азапқа түсіретін сезімдер: ақымақтық, жек көру, шаршау, құмарлық, заттарға байланысты болу және тілектер. Адамның құрмет тұтатын нәрселерінен туындайтын азаптар: байлық, жоғары лауазым, ұзақ өмір, билеуші болу және рухани көшбасшы болу. Ол сондай-ақ түрлі діндердің иерархиясын жасады, онда христиандық пен ислам ең төменгі деңгейде саналды, олардан жоғары конфуциандық, даосизм және буддизм тұрды. Ол төменгі діндердің болашақта жойылатынын болжады.
Kang enumerated sources of human suffering in a way similar to that of Buddhism. The sufferings associated with man's physical life are being implanted in the womb, premature death, loss of a limb, being a barbarian, living outside China, being a slave and being a woman. The sufferings associated with natural disasters are famine resulting from flood or drought, epidemic, conflagration, flood, volcanic eruptions, collapse of buildings, shipwreck and locust plagues. The sufferings associated with the human relationship are being a widow, being orphaned or childless, being ill with no one to provide medical care, suffering poverty and having a low and mean station in life. The sufferings associated with society are corporal punishment and imprisonment, taxation, military conscription, social stratification, oppressive political institutions, the existence of the state and the existence of the family. The human feelings which cause suffering are stupidity, hatred, fatigue, lust, attachment to things and desire. The things that cause suffering because of the esteem in which they are held are wealth, eminent position, longevity, being a ruler and being a spiritual leader. He also visualised a hierarchy of various religions, in which Christianity and Islam were considered the lowest, above them being Confucianism, Taoism and Buddhism. He predicted that the lower religions would eventually disappear in the future.
Каллиграфия
Канг Ювэй – шебер каллиграф, ол Канг қаріпін (жаман үлгі, қытайша: 破体) жасаған. Ол тақта каллиграфиясын жоғары бағалап, үлгі каллиграфиясын кемсіртті. Жастық шағында Оуян Сюньнің өнерінен үлгі алып, үйренді. "Гуан йижоушуанжи" (广艺舟双楫) еңбегінде ол тақта каллиграфиясы туралы толыққанды және жүйелі зерттеулер жасап, оны таныстырды. Кангтың қарттық шағында каллиграфияны сату оның ең сенімді табыс көзіне айналды.
Kang Youwei was an accomplished calligrapher, responsible for the creation of Kang Typeface (Bad Model, Chinese: 破体). He commended tablet calligraphy and depreciated model calligraphy. In his early years, he learned from Ouyang Xun by imitation. In his work Guang yizhoushuangji (广艺舟双楫), he did comprehensive and systematic research and introduction about tablet calligraphy. In Kang’s later years, selling calligraphy became his most reliable source of income.
Канг Ювей аралы
Жүз күндік реформа сәтсіз аяқталғаннан кейін Кан Ювэй Қытайдан қашып кетті. 1898 жылы ол Гонконг арқылы Жапонияға келді. 1904 жылы Кан Швецияға жетіп, елдің табиғатына әсерленді. Ол Салтсёбаден жағалауынан шағын арал сатып алып, "Бейхай Каотанг" (қытайша: 北海草堂) деп аталатын қытай стиліндегі бақша мен үй салды. Көптеген қытайлар бұл аралдың атын әлі күнге дейін Кан Ювэй аралы деп атайды.
After the failure of the Hundred Days’ Reform, Kang Youwei fled China. In 1898, he arrived in Japan via Hong Kong. Kang reached Sweden in 1904 and was deeply attracted to the landscape. He bought an islet off Saltsjöbaden and built a Chinese style garden and building named "Beihai Caotang" (Chinese: 北海草堂). This island is still known as Kang Youwei Island by many Chinese.
Өлім
Канг 1927 жылы Шандоң провинциясының Циньдао қаласындағы үйінде қайтыс болды. Ол 69 жасқа толыпты.
Kang died at his home in the city of Qingdao, Shandong in 1927. He was 69.
Басқа тілдерде
Чи Вэньшунь, К'анг Ювэй (1858–1927) («Дракон ұлдары» еңбегінде, П. Дж. Опиц бас редакторы, Мюнхен, 1974, 83–109 беттер). Франке, В. К'анг Ювэйдің мемлекеттік-саяси реформалық талпыныстары және оның мектебі. Қытайдың Батыспен рухани күресіне үлес («Шығыс тілдері семинарының хабарлары», Берлин, 38-том, 1935, № 1, 1–83 беттер). Куан Байлин, Кан Ювэйдің философиялық ойлары, Пекин, 1980. Г. Саттлер фон Сиверс, 1898 жылғы реформа қозғалысы («Қытайдың үлкен өзгеруі. 19 және 20 ғасырлардағы революциялық қозғалыстар, П. Дж. Опиц бас редакторы, Мюнхен, 1972, 55–81 беттер). Тан Жижун, Кан Ювэй және 1898 жылғы реформа, Пекин, 1984. – Сол автор, 1898 жылғы реформа тарихы, Пекин, 1984. 1898 жылғы реформалық қозғалыс туралы зерттемелер жинағы, Ху Шенгу бас редакторы, Чанша, 1983.
Chi Wen shun, K'ang Yu wei (1858–1927) (in Die Söhne des Drachen. Chinas Weg vom Konfuzianismus zum Kommunismus, ed. P. J. Opitz, Mchn. 1974, S. 83–109). Franke, W. Die staatspolitischen Reformversuche K'ang Yu weis u. seiner Schule. Ein Beitrag zur geistigen Auseinandersetzung Chinas mit dem Abendlande (in Mitt. des Seminars für Orientalische Sprachen, Bln. 38, 1935, Nr. 1, S. 1–83). Kuang Bailin, Kang Youwei di zhexue sixiang, Peking 1980. G. Sattler v. Sivers, Die Reformbewegung von 1898 (in Chinas große Wandlung. Revolutionäre Bewegungen im 19. u. 20. Jh., ed. P. J. Opitz, Mchn. 1972, S. 55–81). Tang Zhijun, Kang Youwei yu wuxu bianfa, Peking 1984. – Ders., Wuxu bianfa shi, Peking 1984. Wuxu weixin yundong shi lunji, ed. Hu Shengwu, Changsha 1983.