Білім беруде қайтару әсері

Кіріспе

Білім беру психологиясындағы есте сақтау эффектісі
Тестілеу эффектісі (сонымен қатар қайтару жаттығуы, белсенді еске түсіру, жаттығу тестілеуі немесе тестілеу арқылы күшейтілген оқыту деп те аталады) оқу кезеңінің бір бөлігі есте сақтаудан ақпаратты алуға жұмсалса, ұзақ мерзімді есте сақтаудың артуын көрсетеді. Бұл, APA психология сөздігінде "тапсырма немесе іс-әрекеттің тәжірибесінен немесе қайталануынан туындайтын кез келген өзгеріс немесе жақсарту" деп анықталған, жалпы тәжірибе эффектісінен өзгеше. Когнитивтік психологтар педагогтармен бірлесіп, тесттерді бағалау құралы ретінде емес, оқыту құралы ретінде пайдалану мүмкіндігін қарастыруда, себебі алдыңғы білімді тексеру, материалды жай ғана оқуға немесе пассивті зерттеуге қарағанда оқу үшін тиімдірек (әсіресе тест жадқа қиын болғанда).

Тарих

Көптеген тәжірибелік дәлелдер жиналғанға дейін, сынақтың тиімділігі кейбір көреген бақылаушыларға, соның ішінде 1620 жылы оны оқыту стратегиясы ретінде талқылаған Фрэнсис Бэконға анық болды. "Егер мәтінді жиырма рет оқысаңыз, оны он рет оқып, уақыт-уақытпен жаттауға тырысып, есте сақтау қабілетіңіз жетпегенде мәтінге жүгініп отыру арқылы жаттау оңайырақ болады". 17 ғасырдың соңында Джон Локк 1689 жылы жарық көрген "Адам санасы туралы эссе" атты кітабында, ақпаратты ұзақ сақтау үшін оны қайта-қайта еске түсірудің маңыздылығына ұқсас тоқталып өткен. "Алайда, идеяларға келсек, олардың жиі жаңартылып отыруы (оның ішінде бірнеше жолмен санаға сіңгендері) оларды тудыратын объектілердің немесе әрекеттердің жиі қайталануы арқасында есте сақтауда жақсы бекіп, ұзақ сақталады". 19 ғасырдың соңында Гарвард университетінің психологы Уильям Джеймс өзінің 1890 жылғы "Психология негіздері" атты кітабында сынақ эффектісін былай сипаттады: "Есте сақтаудың ерекше ерекшелігі – нәрселер пассивті қайталануға қарағанда белсенді қайталану арқылы жақсырақ қабылданады. Яғни, жаттау кезінде (мысалы, өлеңді жаттап алуда), біз оны жақсы білген кезде, кітапқа қайта қараудың орнына, іштен еске түсіруге күш салудың пайдасы зор. Егер біз сөздерді бұрынғы тәсілмен еске түсірсек, оларды келесі жолы жақсырақ білеміз; ал соңғы тәсілмен еске түсірсек, кітапты тағы бір рет қажет етуіміз мүмкін". Сынақ эффектісіне қатысты алғашқы эмпирикалық зерттеулерді 1909 жылы Эдвина Э. Эбботт жариялады, одан кейін бұрынғы оқығандарды еске түсіру және білімді беру туралы зерттеулер жүргізілді. 1932 жылы жарық көрген "Оқу психологиясы" атты еңбегінде К.А. Мейс былай деді: "Қайта-қайта жаттап алу мәселесінде ең маңызды принципті атауға болады: белсенді қайталау пассивті қайталаудан гөрі әлдеқайда тиімді. Қайталауды енгізудің екі жолы бар. Біз бұл тізімді қайта оқи аламыз – бұл пассивті қайталау. Біз оны ұмыту басталғанға дейін мәтінге жүгінбей-ақ есімізге түсіре аламыз – бұл белсенді қайталау. Оқу және еске түсіру әрекеттері кезектесіп жасалса, яғни әр оқығаннан кейін элементтерді еске түсіруге тырысылса, оқу мен есте сақтаудың тиімділігі артады". Джон Л. Ричардс 1987 жылы еске түсіру практикасын зерттеуді бастады және нәтижелерін Нью-Йорктегі газетте жариялады. Алғашқы зерттеулердегі шатасудың себебі, контексті ескермейтін шектеулі тәсілдер болған болуы мүмкін. Хал Пашлер, Генри Ройдигер және тағы да басқалардың еңбегімен жақында жүргізілген зерттеулерде білімді сынау, қайта оқу немесе бөліп алу сияқты басқа оқу формаларымен салыстырғанда, жақсы оқу, білімді беру және еске түсіру нәтижелерін береді.

Before much experimental evidence had been collected, the utility of testing was already evident to some perceptive observers including Francis Bacon who discussed it as a learning strategy as early as 1620. "Hence if you read a piece of text through twenty times, you will not learn it by heart so easily as if you read it ten times while attempting to recite it from time to time and consulting the text when your memory fails." Towards the end of the 17th Century, John Locke made a similar observation regarding the importance of repeated retrieval for retention in his 1689 book "An Essay Concerning Human Understanding". "But concerning the ideas themselves, it is easy to remark, that those that are oftenest refreshed (amongst which are those that are conveyed into the mind by more ways than one) by a frequent return of the objects or actions that produce them, fix themselves best in the memory, and remain clearest and longest there." Towards the end of the 19th century, Harvard psychologist William James described the testing effect in the following section of his 1890 book "The Principles of Psychology" "A curious peculiarity of our memory is that things are impressed better by active than by passive repetition. I mean that in learning (by heart, for example), when we almost know the piece, it pays better to wait and recollect by an effort from within, than to look at the book again. If we recover the words in the former way, we shall probably know them the next time; if in the latter way, we shall very likely need the book once more." The first documented empirical studies on the testing effect were published in 1909 by Edwina E. Abbott which was followed up by research into the transfer and retrieval of prior learning. In his 1932 book Psychology of Study, C. A. Mace said: "On the matter of sheer repetitive drill there is another principle of the highest importance: Active repetition is very much more effective than passive repetition. there are two ways of introducing further repetitions. We may re read this list: this is passive repetition. We may recall it to mind without reference to the text before forgetting has begun: this is active repetition. It has been found that when acts of reading and acts of recall alternate, i. e., when every reading is followed by an attempt to recall the items, the efficiency of learning and retention is enormously enhanced." Studies in retrieval practice started in 1987 by John. L Richards, who published his findings in a newspaper in New York. Much of the confusion around early studies could have been due to constrained approaches not accounting for context. In more recent research with contributions from Hal Pashler, Henry Roediger and many others, testing knowledge can produce better learning, transfer, and retrieval results when compared to other forms of study like re reading or highlighting.

Қайта алу практикасы

Соңғы зерттеулерде сақтау күші (ақпарат қаншалықты жақсы жадқа сіңірілгендігі) және қайтару күші (ақпаратты қаншалықты оңай еске алуға болады) қайтару жаттығуларының жеке өлшемдері ретінде қарастырылады. Қайтару күші (кейде еске түсіру дәлдігі деп те аталады) әдетте жаттығудан кейін бірден тексерілгенде қайта оқылған сөздер үшін жоғары болады, ал уақыт өте келе тексерілген сөздердің көрсеткіштері артады. Бұл тесттерді пайдалану ұзақ мерзімді жадты сақтау және ақпаратты қайтару үшін тиімді екенін көрсетеді, ал кейбір авторлардың пікірінше, бұл жаттығу кезіндегі қайтарудың шектеулі табысына байланысты, соның салдарынан тесттер оқу процесінің бір бөлігі болып табылады. Функционалдық магниттік-резонанстық томография (ФМРТ) зерттеулері қайтару жаттығулары мидың алдыңғы және артқы гиппокамп аймақтарына әсер ететін "екі еселі әрекет" арқылы жадты нығайтады. Бұл жеке тұлғалық ерекшеліктерге немесе жұмыс жадының көлеміне байланысты айырмашылықтардың тестілеу әсеріне кері әсер етпейтінін, бірақ төмен қабілетті адамдар үшін оның маңыздырақ болуы мүмкін деген тұжырымды қолдайды. Тақырып бойынша білімді трансферлеуге күмән келтіргендер де болды, кейбір зерттеулер тану қабілетінің еске түсіруден артық екенін көрсеткенімен, логикалық ойлау қолдау тапты, ал оқуды трансферлеу теорияны тәжірибеде қолдану, ой-пікірді қалыптастыруға бағытталған сұрақтар, медициналық білім беру және медициналық диагноз қою сияқты мәселелерде ең жоғары нәтижелерді көрсетеді. Трансферлеу түрлі салаларда жүзеге асуы мүмкін және соңғы емтиханға кірмейтін материалды жадта сақтауға көмектеседі. Қайтару жаттығуларын қолдану оқу мен қайта оқуға қарағанда ақпаратты ұмытуды азайтады, сонымен қатар қате түсініктер мен қателіктерді анықтауға көмектеседі, ал оның әсері жылдар бойы сақталады.

Қайталанған тексеру

Қайталанған тестілеулер статистикалық маңыздылығын көрсетті және нәтижелер қайталанған оқудан жақсырақ болды, бұл есте сақтау үшін бірнеше іздеу жолдарын құруға мүмкіндік беретін, адамдарға заттар арасында берік байланыстар жасауға немесе ақпаратты біріктіруге көмектесетін тестілеуге байланысты болуы мүмкін, бұл жадты сақтауға және схемаларды еске түсіруге көмектеседі. Аралас қайталауды қолдану тестілеу әсерін күшейтеді, тестілеуді кейінге қалдыру одан да үлкен әсер етеді, бірақ кейінгіге қалдыру ұмытуға немесе іздеу арқылы туындаған ұмытуға әкелуі мүмкін. Оқу сессиясынан кейін тестілеуді кейінге қалдыру тиімдірек болуы мүмкін, сондықтан күндіз оқыған материалды кешке тексеру керек, ал кешке оқыған материалды есте сақтау қабілетіне әсер ету үшін дереу тексеру керек. Назарды бөлу тестілеу әсерін төмендетуі мүмкін деп есептелгенімен, егер ол басқа ортадан келсе, оны күшейтуі мүмкін, немесе оқу деңгейіне емес, тәжірибе түріне байланысты. Қиындық ұмыту ықтималдығымен байланысты, себебі есте сақтау неғұрлым қиын болса, ақпаратты есте сақтау және сақтау мүмкіндігі артады, бұл кодтау кезіндегі өңдеу тереңдігіне ұқсас, ұзақ мерзімді сақтау үшін көбірек күш-жігер қажет екенін көрсетеді. Сондықтан студенттердің оқуға салмайтындығы тиімділігін төмендетуі мүмкін, өйткені ойды қалыптастыру есте сақтауға көмектеседі. Өңдеу уақыты сияқты, ақпараттың сапалық ерекшелігі сақталуын анықтайды. Бірақ, кері байланыспен үйлестірілген, сынақ үшін қолайлы қиындықты табу, кері байланыссыз оқудан немесе тестілеуден артық тиімді. Оқу, қайталау, шолу әдісі кері байланыспен іздеу тәжірибесін біріктіру әдісі ретінде ұсынылған.

Сынақ форматы

Сынақ форматы нәтижелерге тікелей әсер етпейді, себебі оқу процесі ақпаратты қайтару арқылы жүзеге асады. Алайда, ақпаратты кодтау, қайтару форматына ұқсас болған жағдайда, тест нәтижелері жоғары болуы мүмкін, ал форматтардың сәйкес келмеуі нәтижелердің төмендеуіне әкеледі. Дегенмен, жазбаша жауаптар немесе эсселер қолданылғанда, көп таңдаулы тесттермен салыстырғанда нәтижелерде айтарлықтай жақсару байқалады.

Жадына түйреу (cued recall) ақпаратты қайтаруды жеңілдетеді, өйткені ол адамнан қажетті күш-жігерді азайтады, бұл қысқа мерзімді нәтижелерге көмектеседі, бірақ жаттығу кезіндегі төмен сұраныс ұзақ мерзімді еске түсіруге кедергі келтіруі мүмкін. Жылдам оқу ұмыту жылдамдығын қысқа мерзімге төмендетсе де, бұл әсер күшпен қайтару сияқты ұзаққа созылмайды. Түйреу, жаңа ақпаратты кодтау бұрынғы біліммен байланысқанда немесе көру, есту арқылы қолдау көрсетілгенде пайда болады. Бұрынғы білім қайтару жаттығуының тиімділігін арттырады, бірақ оны шектеуші фактор деп қарастыруға болмайды, себебі жоғары және төмен білім деңгейіне ие адамдардың екеуі де одан пайда көреді. Сынақтан бұрынғы тестілеу нәтижелерді жақсартуға мүмкіндік береді, ал сынақтан кейінгі тестілеу жаңадан оқыған ақпаратты жаттау мен үйренуді жеңілдетуге көмектеседі, бұл «алға бағытталған тестілеу әсері» деп аталады. Сынақ алдындағы немесе жаттығу сынағының дәлдігі сынақтан кейінгі нәтижелерді болжамайды, себебі уақыт ұмыту процесіне әсер етеді.

Сынақтан бұрын әсер ету

Сынақтан бұрынғы әсер, сондай-ақ қателіктермен жаттығу немесе алдын ала сұрақтар деп те аталады, бұл ұқсас, бірақ ерекше категория. Материалды оқу алдында сынау, материалды оқусыз қарағанда, егер сынақтан кейін дұрыс жауаптар бойынша кері байланыс берілсе немесе одан әрі зерттеу жүргізілсе, оқу нәтижелерін жақсартуға көмектеседі. Сынақтан бұрынғы тестілеу оқуға зертханалық және сыныптық ортада көмектесетіні көрсетілген. Нақты мысалдар келтірсек, сынақтан бұрынғы тестілеу тіл үйренуде, әсіресе химия пәнінде нашар оқушылармен жұмыс істегенде тиімді стратегия болып көрінеді. Сынақтан бұрынғы тестілеу лекциялар сериясын енгізудің жақсы тәсілі болып көрінеді және лекция кезінде ой шашырауын азайтады. Дегенмен, кейбір зерттеулер оның жалпы алғанда, сынақтан кейінгі тестілеуге қарағанда тиімді емес екенін көрсетсе, ал басқалары оның кемінде сынақтан кейінгі тестілеумен бірдей тиімді екенін көрсетеді. Сынақтан бұрынғы әсер көбінесе нақты оқу материалдарына бағытталған және жалпы қызығушылықпен байланысты емес. Бұл стратегияның әртүрлі жас топтары мен пәндерде оқуға пайдасы бар екені дәлелденген, бірақ ол фактілер мен түсініктер сияқты нақты материалдарды оқу үшін қолайлырақ болып көрінеді. Оны оқу үзінділері, бейнелер және тікелей лекциялар сияқты әртүрлі материалдармен қолдануға болады.

Білім беруді беру

Оқуды қайтару арқылы үйрену, оқыған білімді қолдануға көмектесетін ең тиімді әдістердің бірі болып көрінеді. Атап айтқанда, келесі үш техника кері байланыспен қолданылғанда білімді қолдану үшін ерекше пайдалы болып саналады: i) тар емес, кең ауқымды еске түсіру жаттығуларын жүргізу ii) ұғымдар мен тақырыптарды мағыналы түрде түсіндіруге ынталандыру iii) қорытынды жасауды талап ететін еске түсіру сұрақтары сияқты, әртүрлі күрделілік деңгейі мен форматтағы сұрақтарды пайдалану.

Күрделі материалдар

Кейбір зерттеушілер когнитивтік жүктеме теориясының ерекшеліктерін пайдаланып, элементтердің өзара әрекеттесуі күшейгенде, тапсырманың қиындығы артқан сайын тест эффектісінің жойылуы мүмкін екенін ұсынды. Әдебиетте бұл мәселе күрделі оқытуға қайтару жаттығуларының пайдалы екенін көрсететін зерттеулер арқылы қарастырылған. Соңғы зерттеулер жоғары деңгейдегі есте сақтаудың төменгі деңгейдегі фактілерді еске түсіруге сүйенуі міндетті емес екенін, ал оқытудың басынан бастап екеуін де біріктіру ең тиімді нәтиже беретінін көрсетті.

Болашақтағы зерттеулер

Қайтару практикасының әсерін зерттеген көптеген зерттемелер WEIRD елдерінде жүргізілгендіктен, бұл болашақ зерттеулерде қарастырылуы тиіс болатын жағдайға алып келуі мүмкін деген ұсыныс жасалды.