Кіріспе
Семантикалық дәстүрдегі тематикалық рөлдер – Тета рөлдері – бұл предикатпен байланысты қатысушы рөлдерінің атаулары: предикат етістік, сын есім, есімдік немесе зат есім болуы мүмкін. Егер объект қозғалыста немесе сөйлеушінің сезімі бойынша тұрақты күйде болса, немесе ол талқылау тақырыбы болса, онда ол тақырып деп аталады. Қатысушы әдетте предикаттың аргументі деп есептеледі. Генеративтік грамматикада тета-роль немесе θ-роль – бұл белгілі бір етістіктің қажет ететін синтаксистік аргумент құрылымын – зат есім тіркестерінің саны мен түрін көрсететін формальды құрал. Мысалы, "put" етістігі үш аргументті қажет етеді (яғни, ол үш мәнді). Етістіктің аргумент құрылымын іске асырудың формальды механизмі тета-рольдер ретінде кодталған. "Put" етістігі үш тета рөлін "беруге" тиіс. Бұл етістіктің лексикалық жазуымен байланысты тета-торда кодталған. Тета-тор мен нақты сөйлем арасындағы сәйкестік грамматикадағы тета-критерийі деп аталатын биективті сүзгі арқылы жүзеге асырылады. Тета-рольдердің алғашқы тұжырымдамаларында (Филлмор тета-рольдерді "жағдайлар" деп атады) және тета-рольдер үкімет және байланыс теориясында және трансформациялық грамматиканың стандартты теориясында маңызды орын алады.
Theta roles are the names of the participant roles associated with a predicate: the predicate may be a verb, an adjective, a preposition, or a noun. If an object is in motion or in a steady state as the speakers perceives the state, or it is the topic of discussion, it is called a theme. The participant is usually said to be an argument of the predicate. In generative grammar, a theta role or θ role is the formal device for representing syntactic argument structure—the number and type of noun phrases—required syntactically by a particular verb. For example, the verb put requires three arguments (i. e., it is trivalent). The formal mechanism for implementing a verb's argument structure is codified as theta roles. The verb put is said to "assign" three theta roles. This is coded in a theta grid associated with the lexical entry for the verb. The correspondence between the theta grid and the actual sentence is accomplished by means of a bijective filter on the grammar known as the theta criterion. Early conceptions of theta roles include (Fillmore called theta roles "cases") and
Theta roles are prominent in government and binding theory and the standard theory of transformational grammar.
Тақырыптық иерархиялар
Тілдерді типологиялық салыстыруларға негізделген байқауларға сүйене отырып, реляциялық грамматика (RG) дәстүріндегі лингвистер (мысалы, ) белгілі бір тақырыптық қатынастар мен тета-рольдердің сөйлемдегі нақты позициялармен байланысты болатынын анықтады. Мысалы, ерекше белгіленбеген жағдайларда, әрекеттеушілер (агенттер) бастауыш позицияларға, заттар (тақырыптар) толықтауыш позициясына, ал мақсаттар – есімдік толықтауыштарға сәйкес келеді. RG-де бұл Универсалды сәйкестік гипотезасында (немесе UAH) көрсетілген, онда тақырыптық қатынастар тікелей аргумент позицияларына келесі иерархия бойынша орналастырылады: Әрекеттеуші < Зат < Сезуші < Басқалар. Марк Бейкер бұл идеяны GB теориясына Theta-рольдерін біркелкі тағайындау гипотезасы (немесе UTAH) түрінде енгізді. UTAH элементтер арасындағы бірдей тақырыптық қатынастардың бірдей құрылымдық қатынастар арқылы қалай бейнеленетінін түсіндіреді. Сәйкестікке қатысты басқа тәсілдер мына еңбектерде қарастырылған, онда негізгі тета-рольдер немесе тіпті тақырыптық қатынастар жоқ. Оның орнына, грамматиканың интерпретациялық бөлімі аргументтің семантикалық рөлін оның синтаксистік ағаштағы орнына қарай анықтайды.
Басты сөз тіркесінің грамматикасы (HPSG)
Басты сөз тіркесінің грамматикасы (HPSG) (оқулыққа кіріспе үшін қараңыз) тета-рольдерді тікелей қолданбайды, бірақ олардың қасиеттерін екі бөлек ерекшелік құрылымына бөледі. Сан мен санатты ARG STR деп аталатын ерекшелік көрсетеді. Бұл ерекшелік – белгілі бір етістік немесе предикатпен бірге келуі тиіс санаттардың реттелген тізімі. Мысалы, *give* етістігінің ARG STR тізімі <NP, NP, PP>. Тета-рольдердің семантикалық бөлігі (яғни, тақырыптық қатынастар) семантикалық шектеулердің (RESTR) арнайы жиынтығында қарастырылады. Бұл семантикалық қасиеттерді тақырыптық қатынастардан гөрі тікелей көрсетеді. Мысалы, *give* етістігінің аргументтерімен байланысты семантикалық қатынастар агент, тақырып және мақсат емес, беруші, берілген нәрсе және алушы.
Тета-рольдерден аулақ болатын тәсілдер
Грамматикаға қатысты көптеген тәсілдер, оның ішінде құрылымдық грамматика және қарапайым синтаксис моделі (Джекендофтың аргументтік құрылым мен семантика туралы бұрынғы еңбектерін қараңыз, соның ішінде және) тета-рольдердің (және тақырыптық қатынастардың) предикаттардың синтаксистік аргументтік құрылымын немесе олар ашатын семантикалық ерекшеліктерді бейнелеуге қолайлы емес екенін айтады. Олар синтаксистік құрылымға сәйкес келетін күрделірек және нақты семантикалық құрылымдарды (көбінесе лексикалық түсінік құрылымдары деп аталады) жақтаушылық етеді. Сол сияқты, грамматиканың типологиялық тәсілдерінің көпшілігі, функционалистік теориялар (функционалдық грамматика, рөлдік және анықтамалық грамматика сияқты) және тәуелділік грамматикасы тета-рольдерді пайдаланбайды, бірақ олар тақырыптық қатынастарға, грамматикалық қатынастарға немесе олардың нотациялық эквиваленттеріне сілтеме жасай алады. Бұлар әдетте сәйкестік принциптерін қолдана отырып бір-бірімен тікелей байланыстырылады.