Кіріспе
Тазарту немесе бағышталу мақсатымен, христиан дінінде, тазарту – дене немесе мүлік, мысалы киім немесе қасиетті заттардың бір бөлігін немесе барлығын жуу. Христиан дінінде шомылдыру және аяқ жуу – тазартудың түрлері. Шығыс православиелік христиандар жеті белгіленген уақытта канондық сағат намазын оқудан бұрын қолдарын және беттерін жуады (қ. Агпея, Шехимо). Литургиялық шіркеулерде тазарту – Евхаристияға байланысты саусақтарды немесе ыдыстарды тазалауды білдіреді. Жаңа өсиетте жуу, Исаның емдеуінің бір бөлігі ретінде, мәйітті жерлеуге дайындау, балықшылардың торларын жуу, адамның жұрт алдында пайда болу үшін бетін жууы, жаралы адамның жараларын тазарту, Понтий Пилаттың қолдарын жууы – оның кінәсіздігін білдіру рәсімі ретінде кездеседі. Бұл рәсім христиан шіркеулерінде дәстүр болып саналады. Матайдың Ізгі хабарында айтылғандай, Понтий Пилат Исаның қанына қатысы болмағанын білдіріп, қолдарын жуған. Дегенмен, Пилаттың бұл әрекеті еврейлердің дәстүрінен алынбаған болуы мүмкін. Гректер мен римдіктер де осылай істеген. Христиан дәстүрінде парызшылдар тазарту рәсімін шамадан тыс орындаған. Марқ Ізгі хабарында олардың рәсімдік тазарулары туралы былай делінген: «Фарисейлер қолдарын жиі жуады» немесе, дәлірек айтқанда, «жасымен» (Р.В., «күшпен»); немесе, Теофилакт Болгардың түсіндірмесі бойынша, «шынтаққа дейін», грек тіліндегі Жаңа өсиетте қолданылған πυγμή pygmē сөзін білдіреді, ол шынтақтан саусақтың ұшына дейінгі қолды білдіреді. Елшілердің істері кітабында Пауыл және басқа да адамдар Иерусалимдегі ғибадатханаға кірмес бұрын тазарту рәсімін орындады: «Содан Пауыл оларды алып, келесі күні олармен бірге тазару рәсімінен өтті, тазару күндері аяқталғанын және әрқайсысы үшін құрбандық шалынатынын көрсету үшін ғибадатханаға кірді». Ескі өсиетте Құдайға жақындасу үшін, құрбандық шалу, дұға ету немесе қасиетті орынға кіру үшін тазару қажет деп есептелген. Тертуллиан сияқты ерте шіркеу әкесінің тұсында христиандар дұға етуден және қасиетті қауымдасуды қабылдаудан бұрын қолдарын (манулавиум), басын (капитилавиум) және аяқтарын (педилавиум) жууға әдеттенген. Аяқ жуу рәсімінде сумен толтырылған табақ және зығырдан жасалған сүлгілер қолданылды, бұл Мәсіхке еліктеу мақсатымен жасалды (ерте христиан жақтаушысы Тертуллиан жазғандай). Православие, несториан, католик, лютеран және англикан дәстүрлерінде құрметтелетін христиан шіркеуінің көрнекті әкесі Иоанн Златоуст адамдардың Киелі кітапты қолға алғанға дейін қолдарын жууы керек екенін үйретті (ол әйелдерге Киелі кітапқа қол тигізгенге дейін үйде жамылғысы болмаса, бас киім киюге бұйырды). Бұл Киелі кітапқа деген құрметті көрсету үшін жасалды, ал Таяу Шығыста және Үнді субконтинентінде христиандар өздерінің Киелі жазбаларын жоғары тұрған орынға қою үшін рехалға қояды. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі қол жуудың бірнеше түрлерін ұсынады, мысалы, дәретханадан, жуынатын бөлмеден немесе моншадан шыққаннан кейін, дұға етуден бұрын немесе тамақтанғаннан кейін. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуінің әйелдеріне айыз кезінде шіркеуге кіруге тыйым салынған; ал ерлер әйелдерімен қарым-қатынас жасағаннан кейін шіркеуге кірмейді. Христиан діні әрқашан гигиенаға үлкен мән берген. Ерте шіркеу римдік бассейндерде кең таралған аралас жууды, сондай-ақ ерлердің алдында жалаңаш жуынатын пұтқа табынушылық әдетін айыптады; сондықтан ерте христиандық нұсқаулық Didascalia Apostolorum, дінге сенуші ерлер мен әйелдерге жынысына қарай бөлінген моншаларды пайдалануға бұйырды, бұл шіркеу әкесі Александриялық Климентке сәйкес гигиена мен денсаулыққа пайдалы болды. Сондай-ақ, шіркеу монастырлар мен қасиетті орындардың жанында екі жынысқа да арналған қоғамдық моншаларды салған; сонымен қатар, папалар ерте орта ғасырлардан бастап шіркеу базиликалары мен монастырларда моншаларды орналастырды. Папа Григорий I өзінің ізбасарларын дене қажеттілігі ретінде суға түсудің құндылығы туралы насихаттады. Көпшілік ойлағаннан айырмашылығы, Еуропада моншалар мен санитария Рим империясының құлдырауымен бірге жойылған жоқ. Сабын жасау «Қараңғы ғасырлар» деп аталатын кезеңде дамыған кәсіп болды. Римдіктер басқа да заттармен қатар хош иісті майларды (көбінесе Египеттен) қолданған. XIX ғасырдың ортасына қарай ағылшын қалалық орта таптары тазалық идеологиясын қалыптастырды, ол христиандық, сыйлылық және әлеуметтік прогресс сияқты викториялық ұғымдармен қатар тұрды. Құтқару армиясы жеке гигиенаны жақсарту қозғалысын қолға алды және жеке гигиеналық құралдарды ұсынды.
In Christianity, ablution is a prescribed washing of part or all of the body or possessions, such as clothing or ceremonial objects, with the intent of purification or dedication. In Christianity, both baptism and footwashing are forms of ablution. Prior to praying the canonical hours at seven fixed prayer times, Oriental Orthodox Christians wash their hands and face (cf. Agpeya, Shehimo). In liturgical churches, ablution can refer to purifying fingers or vessels related to the Eucharist. In the New Testament, washing also occurs in reference to rites of Judaism part of the action of a healing by Jesus, the preparation of a body for burial, the washing of nets by fishermen, a person's personal washing of the face to appear in public, the cleansing of an injured person's wounds, Pontius Pilate's washing of his hands as a symbolic claim of innocence and foot washing, which is a rite within the Christian Churches. According to the Gospel of Matthew, Pontius Pilate declared himself innocent of the blood of Jesus by washing his hands. This act of Pilate may not, however, have been borrowed from the custom of the Jews. The same practice was common among the Greeks and Romans. According to Christian tradition, the Pharisees carried the practice of ablution to great excess. The Gospel of Mark refers to their ceremonial ablutions: "For the Pharisees wash their hands 'oft'" or, more accurately, "with the fist" (R. V., "diligently"); or, as Theophylact of Bulgaria explains it, "up to the elbow," referring to the actual word used in the Greek New Testament, πυγμή pygmē, which refers to the arm from the elbow to the tips of the fingers. In the Book of Acts, Paul and other men performed ablution before entering the Temple in Jerusalem: "Then Paul took the men, and the next day purifying himself with them entered into the temple, to signify the accomplishment of the days of purification, until that an offering should be offered for every one of them." In the Old Testament, ablution was considered a prerequisite to approaching God, whether by means of sacrifice, prayer, or entering a holy place. Around the time of Tertullian, an early Church Father, it was customary for Christians to wash their hands (manulavium), head (capitilavium) and feet (pedilavium) before prayer, as well as before receiving Holy Communion. The rite of footwashing employed a basin of water and linen towels, done in the imitation of Christ (as recorded by the early Christian apologist Tertullian). John Chrysostom, a prominent Church Father of Christianity revered in the Orthodox, Nestorian, Catholic, Lutheran and Anglican traditions, taught that people should wash their hands before picking up a copy of the Bible (he enjoined women to wear a headcovering if they were not already veiled at home prior to touching the Bible). This is to show respect for the Bible and in the Middle East and in the Indian subcontinent, Christians place their copies of Scripture in a rehal to have it rest in an elevated position. The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church prescribes several kinds of hand washing for example after leaving the latrine, lavatory or bathhouse, or before prayer, or after eating a meal. The women in the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church are prohibited from entering the church temple during menses; and the men do not enter a church the day after they have had intercourse with their wives. Christianity has always placed a strong emphasis on hygiene. The early Church denounced the mixed bathing prevalent in Roman pools, as well as the pagan custom of women naked bathing in front of men; as such the Didascalia Apostolorum, an early Christian manual, enjoined believing men and women to use baths that were separated by gender, which contributed to hygiene and good health according to the Church Father Clement of Alexandria. The Church also built public bathing facilities that were separate for both sexes near monasteries and pilgrimage sites; also, the popes situated baths within church basilicas and monasteries since the early Middle Ages. Pope Gregory the Great urged his followers on value of bathing as a bodily need. Contrary to popular belief bathing and sanitation were not lost in Europe with the collapse of the Roman Empire. Soapmaking first became an established trade during the so called "Dark Ages". The Romans used scented oils (mostly from Egypt), among other alternatives. By the mid 19th century, the English urbanised middle classes had formed an ideology of cleanliness that ranked alongside typical Victorian concepts, such as Christianity, respectability and social progress. The Salvation Army has adopted movement of the deployment of the personal hygiene, and by providing personal hygiene products.
Христиан дәстүріндегі жуу
Дәстүрлі түрде христиан діні әйелдерді босанғаннан кейін тазартуды талап ететін Киелі кітап ережелерін ұстанды; бұл практика әйелдерді шіркеуге қабылдау деп аталатын арнайы рәсімге бейімделді, осы үшін Англия шіркеуінің Ортақ дұғалар кітабында литургия бар, бірақ оның қолданылуы қазір Батыс христиандығында сирек кездеседі. Әйелдерді шіркеуге қабылдау әлі де бірқатар Шығыс христиан шіркеулерінде (Шығыс православиелік, Шығыс православиелік және Шығыс католик шіркеулерінде) орындалады. Шығыс православиелік шіркеулер, мысалы, копт православиелік, эфиопия православиелік, эритрея православиелік шіркеулер Ескі өсиеттің үйретулеріне көбірек мән береді және оның жақтастары тазару рәсімдерін сақтау сияқты белгілі бір амалдарды ұстанады. Олар намаз оқу алдында қолдарын және беттерін жуып, тазаланып, Құдайға таза күйде тұруға және ең жақсы жағын көрсетуге тырысады. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі, мысалы, дәретханадан, жуынатын жерден немесе моншадан шыққаннан кейін, сондай-ақ намаз оқу алдында немесе тамақтанғаннан кейін қолды жуудың бірнеше түрлерін ұсынады. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуінің әйелдеріне етеккір кезінде шіркеу ғибадатханасына кіруге тыйым салынады; ал ерлер әйелдерімен қарым-қатынас жасағаннан кейін бір күн шіркеуге кірмейді. Реформациялық дәстүрде діни тазалық Күнәларды мойындау, Кешірімділік пен Қасиеттену арқылы қамтамасыз етіледі. Киелі Рухтың күшімен сенушілер өзінің барлық болмысын және еңбегін «тірі құрбандық» ретінде ұсынады; ал тазалық – өмір салтына айналады (Римдіктерге 12:1 және Жохан 13:5–10 (Аяқ жуу). Анабаптист христиандығында (меннониттер, амиш, гуттер, Брудерхоф, Шварцнау бауырлары, өзен бауырлары және апостолдық христиандар) Исаның бұйрығына бағынып, аяқ жуу үнемі рәсім ретінде орындалады.
Мәсіхшілердің дұғасы мен ғибадат етуі алдында жуыну
Ертедегі шіркеу Эвхаристияны қабылдау алдында Киелі сүйісумен қатар аяқ жууды да орындаған. Ертедегі христиан жақтаушысы Тертуллиан "қасиеттілердің аяқтарына арналған су" және "Мәсіхтің аяқтарын жуғанда қолданылған зәрделі мата" туралы айтқан. Бұл рәсімдерге қол, бас және аяқ жуу кіреді. Намаз бен құлшылық алдында аяқ жуу рәсімі "рухани күнәлардан арылуды және Раббыға бойұсынуды" символдайды. Ертедегі христиан шіркеуі римдік бассейндерде аралас шомылуды, сондай-ақ ерлердің алдында әйелдердің жалаңаш шомылуын айыптаған; сондықтан ертедегі христиандық нұсқаулық Didascalia Apostolorum ерлер мен әйелдерге жынысына қарай бөлінген шомылу орындарына баруды бұйырған, бұл шіркеу әкелері, оның ішінде Александриялық Климент пен Тертуллианның пікірінше, гигиена мен денсаулыққа пайдалы болды. Папалар римдіктерге диакония, жеке Латеран ванналары немесе сегізінші және тоғызыншы ғасырларда жұмыс істеген көптеген монастырь ванналары арқылы шомылу мүмкіндігін ұсынды. Орта ғасырлық христиан елдеріндегі Париж, Регенсбург және Неаполь сияқты ірі қалаларда жұртшылыққа арналған шомылу орындары кең таралған. Католик діни ордендерінің, августиндер мен бенедиктиндердің ережелерінде ритуалдық тазару қарастырылған, ал Нурсиялық Бенедикт терапиялық шомылуды қолдаған; бенедиктин монахтары шипажайларды дамыту мен насихаттауда маңызды рөл атқарды. Протестанттық христиандық та британдық шипажайлардың дамуына үлкен үлес қосты. Көпшілік пікірдің қарамастан, Рим империясының құлауымен бірге Еуропада шомылу мен санитария жоғалған жоқ, өйткені Қара өлімнің таралуы "орта ғасырлық адамдарды денсаулық пен гигиена арасындағы байланысты іздеуге" итермеледі. Римдіктер хош иісті майларды (көбінесе Египеттен) және басқа да альтернативтерді қолданған. XV ғасырға қарай христиан әлемінде сабын өндірісі дерлік өнеркәсіптік деңгейге жетіп, Антверпен, Кастилия, Марсель, Неаполь және Венеция қалаларында өндіріс орындары ашылды. Африка, Қытай, Гватемала, Үндістан, Индонезия, Корея және басқа да елдердегі христиан миссионерлерінің маңызды үлесі гигиенаны жақсарту және сабынды енгізу және тарату арқылы халықтың денсаулығын арттыру болды, ал "тазалық пен гигиена христиан екенін анықтаудың маңызды белгісіне" айналды. Шығыс православиелік христиандардың сенуіне сәйкес, Эпифания күні су қасиетті болып, ерекше күшке ие болады, сондықтан олар көлдер мен өзендердің мұзында, көбінесе крест пішінде тесіктер жасап, мұздай суға шомылады. Христиандық Еуропа мен Таяу Шығыстағы қасиетті бұлақтардың дамуына зор әсер етті, ал олардың суы емдік қасиеттерімен танымал. Көптеген христиан елдерінде суды пайдалану, ішінен шыққаннан кейін жууға шақыратын Киелі кітаптағы дәретхана әдептерімен байланысты. Биде негізінен католик елдерінде кең таралған, онда аналды тазалау үшін су қажет деп есептеледі, сондай-ақ Грекия және Финляндия сияқты дәстүрлі православиелік және лютерандық елдерде, онда биде душтары жиі кездеседі.
Батыс христиан
Римдік ритуалда, дін қызметшісі мессаға киінуге дейін қолын жуады, бірақ басқа дұғамен (Da, Domine, virtutem). Бұл дұға киім ауыстыратын бөлмеде жеке айтылады. Содан кейін ол құрбандықтан соң қайтадан қолын жуады – бұл лавабо деп аталатын рәсім. Бұл қол жуу Триденттік мессада да (1962 жылғы басылымы әлі Римдік ритуалдың рұқсат етілген ерекше түрі болып табылады), сондай-ақ Ватикан II-ден кейінгі мессада да кездеседі. Бұл "екінші" қол жуу себебі, Римде құрбандық кезінде халықтан нан мен шарап ыдыстарын алудың ұзаққа созылған рәсімінен туындаған болуы мүмкін. Галликандық ритуалда құрбандықтар Шығыс дайындық литургиясындағыдай, месса басталғанға дейін дайындалған, сондықтан ұзақ құрбандық рәсімі де, Евхаристиялық дұғадан бұрын лавабоға орын да болмады. Орта ғасырларда Римдік ритуалда екі рет қол жуу болған, біреуі құрбандыққа дейін, екіншісі – құрбандықтан кейін. Біріншісі кейін жоғалып кетті, ал қазіргіде қалғаны екіншісі. Триденттік мессада, сондай-ақ евангелистік-католик шіркеуінің лютерандық мессаларында және англо-католик шіркеуінің англикандық мессаларында "абыздану" термині дін қызметшісінің алдымен шараппен, содан кейін сумен қолын шаюына қатысты. Бұл лавабодан ажыратылуы керек, онда дін қызметшісі тек сумен қол жуады және (Септуагинтада бұл 25-ші псалм) сөздерін оқып береді. Пауыл VI-ның жалпы мессасында, лютерандық құдайлық қызметінде және англикандық Евхаристияда дін қызметшісі әдетте абыздану кезінде шарапты қол жуу үшін пайдаланбайды, бірақ бұл рұқсат етіледі, тек сумен ғана.
Шығыс және шығыс христиандары
Жеті белгіленген уақытта каноникалық сағат намазын оқудан бұрын, Шығыс Православиелік христиандар қолдарын, беттерін және аяқтарын жуады (қ. Агпея, Шехимо). Жаңадан нұрланған (жаңадан шомылдырылған адам) оның рухани ата-аналарымен шіркеуге әкелінеді, осы тазару рәсімі үшін. Пастор оны шіркеудің ортасына, Қасиетті Есіктердің алдына, шығысқа қаратып қояды. Ол шомылдыру шапанының белбеуін босатып, оның үшін дұға оқиды, Алла осы жаңадан нұрланғанды тазалықта сақтап, оны өзінің рақымымен нұрландырсын деп тілейді. Содан кейін ол бір шүберекті суға малып, оны айқыш белгісімен шашып, былай дейді: "Сен ақталдың. Сен нұрландырылдың. Сен қасиетті болдың. Сен тазардың: Әкесінің, Ұлының және Қасиетті Рухтың атынан. Әмин." Содан кейін ол келесі дұғаны оқып жатқанда, миронмен майланған жерлерін жуып тастайды. Одан кейін, христианның өзіне-өзі құрбандыққа баруының символы – тонура рәсімін орындайды. Қазіргі заманда, бұл тазару рәсімі шомылдыру қызметінің соңында, алғашқы қасиетті тамақтан кейін орындалады.
Өлгендер үшін тазару рәсімдері
Православ хриштьяны қайтыс болған кезде, оның денесі жерлену алдында жуылады және киіндіріледі. Бұл әдет қандай да бір ритуалдық тазалықты талап етпесе де, ол марқұмға деген қайырымдылықпен күтім көрсетудің маңызды бір бөлігі болып табылады. Мүмкіндігінше, бұл міндетті жерлеушіге тапсырмау керек, оны марқұмның туыстары немесе достары орындауы тиіс. Православ дін қызметкері немесе епископы қайтыс болғанда, осы жуу және киіндіру рәсімдерін дін қызметкерлері орындайды, сондай-ақ, қайтыс болған епископ немесе дін қызметкері Құдайға арналған литургияға дайындалғанда айтылатын дұғаларды оқиды. Епископтың денесі жуылып, киіндірілгеннен кейін, ол креслоға отырғызылады және Дикирион мен Трикирион соңғы рет оның қолына беріледі. Православ монах қайтыс болғанда, оның денесін монастырь бауырлары жуып, монах киімін кигізеді. Екі маңызды айырмашылық бар: оның мантасы оған жабыстырылғанда, оның шеті жыртылып, денесі осы жолақтармен байланады (құбыр ішіндегі Лазар сияқты), ал оның клобугы басына кері бұрылып, монахтың жамылғысы оның бетін жабады (ол әлемге өлгенін көрсету үшін, тіпті физикалық өлімінен бұрын). Православ монахиня қайтыс болғанда, монастырьдағы әйел бауырлар монахтарға жасалғандай оған да күтім көрсетеді. Рим-католик шіркеуінде Абсолюция (немесе өлгендердің кешірімі) – бұл реквиемнен кейін марқұмның денесін символдық түрде жуу рәсімі. Арнайы дұғалар оқылып, табынға хош иіс шашылып, қасиетті су себіледі. Өлгендердің кешірімі тек Триденттік месса аясында ғана орындалады. Екінші Ватикандық кеңестен кейін, Пауыл VI-ның жерлеу литургиясынан өлгендердің кешірімі алынып тасталды.
Жүзу және майлау
Жуу және майлау (кейде бастау рәсімі деп те аталады) – Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі (LDS Church) және мормон фундаменталистерінің сенімнің сыйлау рәсіміне байланысты ғибадатханада орындалатын рәсім. Бұл ересектерге арналған тазару рәсімі, көбінесе крещениеден кем дегенде бір жыл өткен соң жасалады. Рәсімді Мәліксадек діни қызметкерлерінің өкілі, қатысушының жынысына сәйкес адам орындайды. Рәсім кезінде адамға су шашыратылып, символдық түрде "осы ұрпақтың қаны мен күнәсі" жуылады. Жуылғаннан кейін, адам "патша және діни қызметкер" немесе "патшайым және діни қызметкер" болу үшін майланады. Тазаланып, майланғаннан кейін қатысушы ғибадатханалық киімге киінеді, оны өмір бойы киюге кеңес беріледі. (2005 жылдан бері LDS шіркеуінің нұсқасында жуу және майлау рәсіміне қатысушылар бұл киімді алдын ала киіп келеді.) Соңында, қатысушыға "жаңа есім" беріледі, оны ғибадатханадағы белгілі бір жағдайларда ғана ашуға рұхсат етіледі. Мормондар бұл рәсімді Киелі кітаптағы жуу және майлау рәсімдерімен байланыстырады. Ғибадатханалық киім Адам мен Хауаға Еден бағында берілген тері киімдерін бейнелейді, ал "жаңа есім" Аян кітабының 2:17 аятында айтылғандай, жеңіске жеткендерге Құдай "үстіне жаңа есім жазылған ақ тас" сыйлайды, оны тек алған адам ғана біледі.