Америкалық экономист Робин Ханель және оның экономикалық теориялары

Кіріспе

Американдық экономист

Робин Эрик Ханнел (1946 жылғы 25 наурызда туған) – американдық экономист және Америка университетінің экономика ғылымының зейнеткер профессор. Ол көп жылдар бойы Америка университетінде профессор болып жұмыс істеді және экономикалық мәселелер бойынша кеңес беру үшін әлемнің түкпір-түкпіріне саяхаттады. Ол Z Magazine редакторы Майкл Альбертпен бірлесіп жазған қатысу экономикасы туралы еңбектерімен ең танымал. Саяси көзқарасы бойынша Ханнел өзін Жаңа солшыл қозғалыстың өкілі деп есептейді және либертариандық социализмге бейім. Ол қырық жылдан бері көптеген әлеуметтік қозғалыстар мен ұйымдарда белсенді қатысады, оның ішінде Оңтүстік Вьетнамға жасалған американдық басқындыққа қарсы студенттік қозғалыстарға қатысты, сондай-ақ Мэриленд жасыл партиясының жергілікті бөлімшесі – Оңтүстік Мэриленд жасылдары мен АҚШ Жасыл партиясының жұмысына атсалысты. Ханнелдің экономикалық теория мен талдау саласындағы еңбектері Маркс, Кейнс, Пьеро Сраффа, Михал Калецки және Джоан Робинсон сияқты ғалымдардың еңбектерімен байланысты. Ол Куба, Перу және Англияда қонақ профессор немесе экономист ретінде қызмет еткен.

Алғашқы сын: Православтық марксизм және әл-ауқат экономикасы

Ханнел Гарвардта оқып жүргенде, Массачусетс технология институтында білім алып жүрген Альбертпен танысты. Шамамен үш онжылдық бойында олар бірлесіп жеті кітап жазды. Олардың алғашқы еңбектерінің бірі – «Марксизм және социалистік теория», онда марксистік және марксистік-лениндік теория бағаланып, олардың маңызды кемшіліктері бар екені айтылды. Альберт пен Ханнел марксистік теорияның жеке меншік пен нарық институттарын қабылдамауы дұрыс екенін, бірақ марксистік және марксистік-лениндік ілімнің басқа аспектілері – экономикалық бағыты, диалектикалық әдістемесі, тарихи материализм, кластық түсініктер, еңбек құндылығының теориясы, дағдарыс теориясы, көрегендік ойлауды қабылдамауы, авторитарлық құндылықтар мен бейімділіктері толық немесе ішінара кемшілікке ұшырағанын, әлеуметтік әділет үшін күресте кедергі келтіргенін дәлелдеді. Соңынан олар «Социализм, бүгін және ертең» атты кітап жазды, онда Кеңес Одағы, Қытай және Кубадағы социализм талданды, сондай-ақ социализмнің баламалы теориялық негізінің жобасы жасалды. Олардың негізгі әлеуметтік экономиканы техникалық тұрғыдан зерттеуі – «Игілік экономикасындағы тыныш революция» алғаш рет Принстон баспасында жарияланды, бірақ кеңінен таралмады. Кітапқа деген үлкен қызығушылық оны онлайн режимінде қолжетімді етуге себеп болды. Олар дәстүрлі әл-ауқат экономикасы теориясы шешілмейтін дағдарысқа тап болғанын айтты. Бәсекелестік нарықтардың әлеуметтік тиімділікті қамтамасыз етудегі негізгі ұстанымы төмендеп, «еңбек процесін, сыртқы факторларды, қоғамдық игіліктерді, қалауларды дамыту мен институционалдық құрылымдарды талдаудағы прогреске көмектеспей, керісінше кедергі келтірді». Дәстүрлі социалистік шешім – мемлекеттік кәсіпорындар мен орталықтан жоспарланған үлестіру де кемшіліктерге толы болды. Қорытындылай келе, олар дәстүрлі модельдердің кемшіліктерін түсіндіру арқылы баламалы парадигмаға қадам жасауға жол ашты. Жеке кәсіпкерлік нарықтық экономиканың, мемлекеттік кәсіпкерлік орталықтан жоспарланған экономиканың және оларға байланысты нұсқалардың айқын әлеуметтік және экологиялық тиімсіздіктері өндіріс пен тұтыну институттарын қайта ұйымдастыруды және үйлесімді «хабардар жеке рационалдылықты әлеуметтік рационалдылықпен толық сәйкестікке келтіретін бөлу механизмдерін» іздеуді талап етті. Олардың келесі қадамы – демократиялық жоспарлауға негізделген экономиканың толыққанды көрінісін жасау – осы қиындыққа жауап беруге жасалған әрекет болды.

Hahnel was an undergraduate at Harvard when he met Albert, who was studying at the Massachusetts Institute of Technology. Over the course of roughly three decades the duo would produce seven books together. Among the early writings was "Marxism and Socialist Theory" an evaluation of Marxist and Marxist–Leninist theory that emphasized what they believed were serious flaws. Albert and Hahnel argued that while those aspects of Marxist theory rejecting the institutions of private property and markets were well founded, other aspects of Marxist and Marxist–Leninist doctrine, including its economistic bias, dialectical methodology, historical materialism, class concepts, labour theory of value, crises theory and rejection of visionary thinking, and authoritarian values and tendencies, were either partially or wholly flawed; and often constituted obstacles in the struggle for social justice. Subsequently, they produced "Socialism, Today and Tomorrow", which was an analysis of socialism in the Soviet Union, China and Cuba, as well as a sketch of an alternative theoretical framework for socialism. Their technical study of mainstream welfare economics, A Quiet Revolution in Welfare Economics, was originally published by Princeton, but did not receive wide distribution. The underground interest in the book prompted its being made available online. They argued that traditional welfare economic theory was in an intractable crisis. The core approach that competitive markets produce social efficiency was yielding diminishing returns and "has thwarted, rather than facilitated, advances in analyses of the labour process, externalities, public goods, preference development and institutional structures." The traditional socialist solution of public enterprise combined with centrally planned allocation was found equally lacking. In conclusion they argued that in clarifying the reasons why traditional models were deficient they had cleared a path that suggested probable directions for an alternative paradigm. The significant social and ecological inefficiencies of private enterprise market economies, public enterprise centrally planned economies, and related variants, necessitated both the re organization of production and consumption institutions and the search for compatible "allocative mechanisms that allow informed individual rationality to be fully consistent with social rationality." Their next step, the formulation of a relatively detailed "full" vision of an economy based upon participatory democratic planning was their attempt to provide an answer to this challenge.

Қатысу экономикасы

1991 жылы Кеңес блогы күйрей бастағанда және капитализм жеңіске шыққанда Альберт пен Ханнел "Қатысушы экономиканың саяси экономикасы" атты еңбек жариялады. Бұл модель, экономиканы қатысушы демократия арқылы бөлуге негізделген, біріктірілген өндіріс және тұтыну кеңестерінің үйлесімді жүйесінде ұсынылған, қазіргі капитализмге, орталықтандырылған мемлекеттік социализмге және нарықтық социализмге балама ретінде қарастырылды. Келесі жылдары Ханнел мен Альберт өз көзқарастарындағы кемшіліктерді жойып, мүмкін болатын қосымша саяси және мәдени институттарды талқылады, сондай-ақ көптеген сыншыларға жауап берді.

Экологиялық экономика

Осы уақыт ішінде Ханнел Америка университетінде экологиялық экономика бойынша жоғары курстар оқытып жүрді. Оның экологиялық экономикалық көзқарасы, әр тауардың баға сигналдарына өндіріс, тұтыну және таратумен байланысты экологиялық және әлеуметтік шығындарды енгізуге бағытталған. Экологиялық және әлеуметтік шығындарды сандық түрде өлшеудің қиындықтары кеңінен танылғандықтан, Ханнел баға сигналдарын дәлдігін қамтамасыз ету үшін сандық деректермен қатар сапалық деректерді де пайдалану қажеттігін атап өтті. Сапалық деректерді ең жақсы инклюзивті және қатысушы демократиялық ақпараттық аяның механизмдері арқылы түсіндіруге болады. Қазіргі экологиялық проблемалар тұрғысынан алғанда, Ханнел жасыл және ластану салығының, рұқсат беру жүйелерін немесе нормативтік "басқару және бақылау" әдістерін қолдану арқылы табиғи ресурстарды нарыққа шығару сияқты баламалы схемаларға қарағанда тиімдірек болуы мүмкін екенін мойындайды. Оңтайлы тиімді жасыл салық, ластаушылардан сыртқы шығындардың мөлшеріне тең салық салуды талап етеді. Корпорациялар бағаны көтеру арқылы қосымша шығындарды тұтынушыларға аударуға тырысуы мүмкін; алайда, Ханнел "ластану салығы нарықтық экономикада тиімділікті арттыратын себептің бірі – олар өндірісі ластануды қажет ететін тауарларды тұтынуды тұтынушылар үшін қымбаттату арқылы шектеуге мүмкіндік береді" деп атап өтті. Ол ластану сияқты "жаман" нәрселерге байланысты салықты арттыруды, әлеуметтік қамсыздандыру салығында көрініп тұрғандай, өнімді еңбекке байланысты "жақсы" нәрселерге байланысты салықты төмендетумен байланыстыруға кеңес береді. (The ABC's of Political Economy, 272) Бірақ халықаралық стратегиялық тұрғыдан алғанда, ол өзінің қолдауын шекті және сауда жүйесіне бұрды. Ол шекті және сауда жүйесіне қадам жасалғанын және оны тоқтатудың қажеті жоқ екенін, мұндай жүйе экономикалық сараптамадан гөрі ғылыми және климаттық сараптаманы басымдыққа қоятынын және мұндай жүйенің халықаралық деңгейде іске асыруға оңайырақ екенін айтады.

Корпорация қолдаған жаһандану, сын және белсенділік

Тоқсан жылдардың аяғына қарай Ханнел корпорациялар демеушілік еткен жаһандануды талдауға көбірек ден қойып, оған қарсы әрекеттерге белсенді қатысты. 1999 жылы Сиэтлде Дүниежүзілік сауда ұйымының отырысына қарсы маңызды демонстрацияларды жоспарлаған және біріктірген оппозициялық топтардың әртүрлілігінде Ханнел халық қозғалыстарын біліммен қамтамасыз ететін жетекші экономикалық сарапшылардың бірі болды. Майкл Альбертсіз жазған алғашқы маңызды кітабы – «Үрейдің қағидалары». Кітапта жаһандану дәуіріндегі қаржыны либерализациялау салдарынан туындаған дағдарыстардың тұжырымды талдауы, ДСҰ, ХВҚ және Әлемдік банк сияқты жаһандық институттардың идеологиясы мен тәжірибесіне сын, сондай-ақ Рикардоның салыстырмалы артықшылықтар теориясына негізделген халықаралық сауда теориясының шартты түсініктері мен жиі назардан тыс қалған шектеулері туралы толымды түсіндірме берілген. Ханнел салыстырмалы артықшылықтар теориясының маңызды тұжырымдарын мойындап, «егер тауар өндірудің мүмкіндік құны әртүрлі елдерде өзгеше болса, мамандану мен саудадан әлеуетті пайда көруге болады» деп атап өтті. Бірақ ол бұл әлеуетті пайда тек белгілі жағдайларда ғана іске асылатынын түсіндіріп, тиімділіктің айтарлықтай төмендеуіне себеп болатын көптеген нақты факторларды қарастырды. Саудадан тиімділік жоғалтудың ең маңызды факторларының қатарында – салыстырмалы артықшылықтарды дұрыс анықтамауға әкелетін маңызды сыртқы факторларға байланысты бағалардың дәл болмауы, макроэкономикалық тиімсіздіктерді тудыратын тұрақсыз халықаралық нарықтар және адамдарды салаларға жұмысқа орналастыру мен жұмысынан босатуға байланысты айтарлықтай түзету шығындары бар. Сонымен қатар, Рикардоның теориясына қарамастан, халықаралық сауда көбінесе жаһандық теңсіздікті күшейтеді, себебі сауда шарттары солтүстік елдердің үстемдік келіссөздер позициясының нәтижесінде теңсіздікпен белгіленеді және елдер ішінде сауданың пайдасы мен зияны әділетсіз бөлінеді, мұны сыныптық құрылымдар қамтамасыз етеді. (Саяси экономиканың ABC-сін қараңыз, 176–207)

Экономикалық әділдік пен демократияның теориясы мен тәжірибесі

Соңғы жылдары Ханнел Майкл Альбертпен бірлесіп, қатысу экономикасы туралы кітаптар шығаруды тоқтатты. Ол академиялық бағытталған саяси-экономикалық теория саласында көп жұмыс істеді. Атап айтқанда, ол "Капитализмді түсіну: Карл Маркстан Амартия Сенге дейінгі сындық талдау" антологиясында жарияланған Амартия Сеннің еңбектерін талдаған эссе жазды. Оның соңғы жұмыстарында әлемдік кейнсиандық саясат және ең төменгі жалақы реформалары сияқты орта мерзімді стратегияларды қарастыруға көшкені байқалады, бірақ әділ ынтымақтастыққа негізделген либертариандық социалистік экономикаға ұзақ мерзімдік мақсатын сақтап келеді. Ол сонымен қатар көміртегі саудасы және формалды Коуз теоремасы сияқты экологиялық-экономикалық мәселелер туралы кеңінен жазды. Оның қатысу экономикасы жөніндегі жұмысы мен экономикалық әділдік, демократия және экологиялық мәселелерді зерттеу арасындағы байланыстар "Экономикалық әділдік және демократия: бәсекелестіктен ынтымақтастыққа" (2005) және "Халықтан, халық үшін – қатысу экономикасының қажеттілігі" (2012) кітаптарында кеңінен көрінеді.