Кіріспе

Әңгіме айтудағы үлгі

Әңгімелеу теориясы мен салыстырмалы мифологияда, "батырдың сапары" деп аталатын, сондай-ақ "мономиф" деп те белгілі, бұл батырдың оқиғаға қатысатын, шешуші дағдарыста жеңіске жететін және өзгерген немесе түрленген күйімен үйге оралатын оқиғалардың жалпы үлгісі болып табылады. Бұрынғы ғалымдар, оның ішінде психоаналитик Отто Ранк және әуесқой антрополог Лорд Раглан да осыған ұқсас ұғымдарды ұсынған.

Өмірбаян

Батырлар туралы аңыздарды зерттеу 1871 жылдан басталады, антрополог Эдвард Бернет Тайлор батырлар саяхаттары сюжеттеріндегі ортақ үлгілерді байқаған кезде. Наратология және салыстырмалы мифология салаларында басқалар да 1909 жылы психоаналитик Отто Ранк және 1936 жылы әуесқой антрополог Лорд Раглан сияқты повестьтік үлгілерді ұсынды. Ранк пен Раглан екеуі де мифтік батырлар туралы мәліметтерде жиі кездесетін мәдениаралық ерекшеліктердің тізімін жасады және Фрейдтік психоанализ және ритуалдық тұрғысынан батырлар повесінің үлгілерін талқылады. Роберт Сегалдың айтуынша, "Ранк, Кэмпбелл және Рагланның теориялары батырлар аңыздарының талдауларының кең спектрін көрсетеді". Кэмпбеллдің мономиф тұжырымы "батырдың саяхаты" – түпкілікті повесть архетипі екенін білдіреді, бірақ мономиф термині кейде мифологиялық архетип немесе әлемдік мәдениеттерде қайта-қайта кездесетін мифтік мотив ретінде де қолданылады. Омри Ронен Вячеслав Ивановтың Дионисті "Христостың бейнесі" (1904) ретінде қарауын "Ивановтың мономифі" деп атады. Кэмпбеллдің мономифіне сілтеме жасай отырып қолданылған "батырдың саяхаты" фразасы алғаш рет екі деректі фильм арқылы кеңінен танымал болды. Біріншісі, 1987 жылы шыққан "Батырдың саяхаты: Джозеф Кэмпбелл әлемі", 1990 жылы "Батырдың саяхаты: Джозеф Кэмпбелл өмірі мен еңбегі туралы" кітабымен бірге жарық көрді (Фил Кузино мен Стюарт Браун редакциялық алқасы). Екіншісі – Билл Мойерстің Кэмпбеллмен өткізген маңызды сұхбаттарынан құралған 1988 жылы шыққан деректі фильм (және оған қосымша кітап) "Мифтің күші". Кузино "Батырдың саяхаты" кітабының қайта жаңартылған басылымының кіріспесінде "мономиф – іс жүзінде мета-миф, адамзаттың рухани тарихының бірлігі туралы философиялық түсінік, оқиғаның артындағы оқиға" деп жазды.

Әуесқойлық шақыру

Басты кейіпкер әдеттегі жағдайдан бастайды, сонда белгілі бір ақпарат келіп түседі, ол белгісіздікке бет бұруға шақырады. Кемпбеллдің сөзінше, бұл аймақ алыс ел, орман, жер асты патшалығы, толқындар астында немесе аспанның жоғарысында, құпия арал, биік тау шаңырағы немесе терең арман күйі болып бейнеленеді; бірақ ол әрқашан ерекше ағылшын және көп түрлі жаратылыстардың мекені, көзге көрінбейтін азаптар, адамнан асып түсетін ерліктер мен мүмкін емес қуанышқа толы орын. Батыр Тесей сияқты, әкесінің қаласы Афинаға келгенде және Минотаврдың қорқынышты тарихын естігенде, өз еркімен оқиғаға қадам басуы мүмкін, немесе Одиссей сияқты, ашулы құдай Посейдонның желдерімен Жерорта теңізінде шарлап жүруі мүмкін, жақсы немесе жаман ниетті күштер оны елден шығарып жіберуі мүмкін. Оқиға қарапайым қателік ретінде басталуы немесе, тағы да, адамды әдеттегі жолдардан ауыртпалаған кездейсоқ құбылысқа кез болып, серуендеп бара жатқанда басталуы мүмкін. Мұндай мысалдарды әлемнің барлық түкпір-түкпірінен шексіз келтіруге болады.

Шақырудан бас тарту

Көбінесе шақыру келгенде, болашақ батыр оған құлақ аспаудан бастайды. Бұл міндет немесе парыз сезімінен, қорқудан, өзіне сенімсіздіктен, өзінің жеткіліксіздігін сезінуден немесе адамды қазіргі жағдайында ұстап тұратын түрлі себептерден болуы мүмкін. Кемпбелл айтуынша, шақырудан бас тарту оқиғаны керісіне өзгертеді. Жалықтырып, қиын жұмыспен немесе "мәдениетке" құнығып, адам маңызды, құрылысшыл әрекеттер жасау қабілетін жоғалтады және құтқарылуды күтетін құрбанға айналады. Оның гүлденген әлемі құрғақ тастарға толы шөлге айналады, ал өмірі мағынасыз сезіледі – тіпті Минос патша сияқты, орасан зор еңбекпен атақты империя құрса да. Ол қандай үй салса да, ол өлім үйі болады: Минотаврды жасыру үшін алып қабырғалардан тұратын лабиринт. Ол тек өзіне жаңа мәселелер тудырып, өзінің құлдырауын күте алады.

Табиғаттан тыс көмек

Батыр ізденіске біліп немесе білмей мойын бұрғаннан кейін, оның жол көрсетушісі мен сиқырлы көмекшісі пайда болады немесе таныс болады. Көбінесе, осы табиғаттан тыс ұстаз кейіпкерге бір немесе бірнеше талисман немесе артефакттарды сыйлайды, олар кейінірек оның ізденісінде көмектеседі. Кэмпбелл былай деп жазады: «Мұндай тұлға – тағдырдың игілікті, қорғаушы күшінің символы. Бұл қиял – жұмақтың тыныштығы, алғаш рет ананың құрсағында сезілген, жоғалмайды деген сенімділік; ол қазіргі уақытта да, болашақта да, өткенде де қолдау көрсетеді (омега да, альфа да); әлемнің табалдырығында құдіреттілік қауіптің алдында қалғандай көрінуі мүмкін. Жасырын білімді игеріп, сенім арту жеткілікті, сонда мәңгілік сақшылар пайда болады. Өз шақыруына жауап беріп, салдары ашылғанда да батылдықпен ізденуді жалғастыра отырып, батыр өзінің жанында беймәлімнің барлық күштерін сезінеді. Табиғат ананың өзі осы құдіретті іске қолдау көрсетеді. Егер батырдың ісі оның қоғамының дайын тұрған қажеттіліктерімен үйлесетін болса, онда ол тарихи процестің ұлы ырғағымен бірге шарықтап келеді.»

Бірінші борыштан өту

Бұл - кейіпкердің іс жүзінде оқиғалар алаңына қадам басып, өзінің әлемінің белгілі шекараларын қалдырып, ережелері мен шектері беймәлім, белгісіз және қауіпті бір әлемге бойұруы. Кемпбелл айтады: «Өз тағдырының бейнеленген тұлғалары оны басшылыққа алып, көмектесе отырып, батыр өзінің саяхатында алға жылжып, күшті күшейген аймақтың кіреберісіндегі «шекара күзетшісіне» жетеді. Мұндай күзетшілер әлемді төрт бағытта – жоғары және төмен – байланыстырып, батырдың қазіргі өмірлік аясының немесе көкжиегінің шектерін көрсетеді. Олардың артында қараңғылық, беймәлім және қауіп жатыр; дәл сол сияқты, ата-ананың қамқорлығынан тыс нәрестеге, ал қоғамның қорғауынан тыс тайпа мүшелеріне қауіп төнеді. Көптеген адамдар көрсетілген шектерде қалуға риза болады, тіпті мақтанады, және халық сенімі оларға белгісіздікке жасалған алғашқы қадамнан қорқуға толық негіз береді. Оқиға – әрқашан және барлық жерде белгілінің шектерінен беймәлімге жасалған өту; шекарада күзетшілік қызмет атқаратын күштер қауіпті, олармен күресу тәуекелді, бірақ қабілеті мен қайраттылығы бар әркім үшін қауіп сейіледі.

Киттің құрсағы

Киттің құрсағы кейіпкердің таныс әлемінен және өзінен толық ажырасуын білдіреді. Осы кезеңге ену арқылы адам метаморфозаға ұшырауға дайын екенін көрсетеді. Алғаш рет осы кезеңге кіргенде кейіпкерге ұсақ-түйек қауіп немесе кедергілер кездесуі мүмкін. Кэмпбеллдің сөзінше, сиқырлы табалдырықтан өту – қайта туу саласына қадам басу, ал осы идеяны дүниежүзілік құрсақ бейнесіндегі киттің құрсағы символдайды. Батыр, табалдырықтың күшін жеңуге немесе оны ымыраға келтіруге тырыспай, белгісіздікке жұтылып, көрінеу өліп кетеді. Бұл кең таралған мотив, табалдырықтан өту – өзінен өзінің жоғалуының бір түрі екенін көрсетеді. Сыртқы әлемнің шегінен шығудың орнына, батыр ішкі әлемге еніп, жаңадан туу үшін дайындалады. Бұл жоғалу, ғибадатханаға кірген адамның жағдайына ұқсас – ол кім екенін және ненің құралынан екенін еске түсіру арқылы жандануға тиіс, яғни өлімсіз болса, шаң мен күлге айналу. Ғибадатхананың ішкі кеңістігі, киттің құрсағы және әлемнің шекарасынан тыс, жоғарыда және төменде орналасқан аспан жері – бәрі де бір-бірімен байланысты. Сондықтан ғибадатханалардың кіреберістері мен алдындағы кеңістіктер киттің тістерінің екі қатарындай зор гаргулялармен қоршалған және күзетіледі. Олар ғибадатханаға кіргенде әрбір адам метаморфозаға ұшырайтынын көрсетеді. Ол ішке кірген соң, уақыттан айырылып, Дүниежүзілік жатырға, Дүниежүзілік орталыққа, Жердегі жұмаққа оралады. Аллегориялық тұрғыдан алғанда, ғибадатханаға кіру және батырдың киттің аузынан сүңгуі – бірдей оқиға, екеуі де бейнелі тілмен өмірді жаңарту және өмірді орталыққа қою әрекетін көрсетеді. "Юнус кітабында" осы атпен аталатын израилиялық Құдайдың Ниневидің құрылуын жариялауын қабылдамай, Таршиске қашып құтылуға тырысады. Теңізшілер Юнус кім екенін анықтау үшін құда түсіріп, оны теңізге тастауға келіседі. Ол дауылды тоқтату үшін өз еркімен суға секіріп, зор балықтың құрсағына түсіп құтылады. Үш күн бойы Юнус Құдайдың еркіне бойынсұнып, жағаға құсылып шығады. Содан кейін ол Ниневиге барып, халқына уағыз айтады. Юнгиандық талдау бойынша Юнус киттің құрсағынан өліп, қайта туғандығын символдық тұрғыдан қарастыруға болады. "Мифтің күші" кітабында Кэмпбелл Билл Мойерспен келісіп, "Жұлдызды соғыстар" фильміндегі "Өлім жұлдызындағы" қоқыс сығымдағыш сахнасы осы сапардың маңызды кезеңінің жарқын мысалы екенін айтады.

Сынақтарға ұшыраған жол

Сынақ жолы – кейіпкердің өзгеруі басталуы үшін бастан кешіруге тиіс сынақтардың тізбегі. Көбінесе кейіпкер осы сынақтардың бірін немесе бірнешеуін сәтсіз аяқтайды, және олар көбінесе үштен болады. Соңында, кейіпкер осы сынақтарды жеңіп, келесі кезеңге көшеді. Кемпбелл түсіндіргендей, шектен өткен соң, қаһарман ерекше ағылшын, екіұшты формалардың арман пейзажында қозғалады, онда ол сынақтардың қатарынан аман қалуы керек. Бұл мифтік оқиғаның ең жақсы сатысы. Ол ғажайып сынақтар мен қиындықтар туралы әлемдік әдебиетті дүниеге әкелді. Батырға бұл аймаққа кірмес бұрын кездескен үстіміздік көмекшінің кеңестері, нышандар мен құпия агенттері жасырын түрде көмектеседі. Немесе, мүмкін, ол осы жерде бірінші рет өзін адамнан асып түсуінде қолдайтын жақсы күш бар екенін біледі. Сынақтар еліне жасалған алғашқы сапар – ұзақ және шынымен қауіпті бастама жолының және ағарту сәттерінің жай ғана бастамасы еді. Енді айдаһарларды өлтіру және таңғажайып тосқауылдарды қайта-қайта басып өту қажет. Осы аралықта көптеген алдын ала жеңістер, ұзаққа соқпайтын қуаныштар мен керемет елдің шағылысқан сәттері болады.

Құдайыммен кездесу

Бұл жерде кейіпкерге болашақта көмектесетін заттар беріледі. Кемпбеллтің пікірінше, барлық кедергілер мен қиындықтарды еңсергеннен кейінгі соңғы саяхат, көбінесе жеңімпаз батыр жаны мен Әлемнің Құдайшасының мистикалық одағы ретінде бейнеленеді. Бұл – төмендігінде, биіктігінде, немесе жердің шетіндегі, ғаламның орталық нүктесіндегі, ғибадатхананың киелі ортасындағы, немесе жүректің ең терең қуысындағы дағдарыс. Құдайшамен кездесу (әрбір әйелде оның денеленімі бар) – батырдың мәңгілік өмірдің көрінісі болып табылатын махаббат сыйлығын (қайырымдылық: amor fati) жеңу қабілетінің соңғы сынағы. Егер саяхатшы жас жігіт емес, қыз болса, оның қасиеттері, сұлулығы немесе құштарлығы оны өлмейтін жанның серігі болуға лайық етеді. Содан кейін көктегі күйеу оған түсіп, оны өз төсегіне алып кетеді – ол қаласа да, қаламаса да. Егер ол одан бас тартса, көзінен перде түсіп, шындықты көреді; ал егер оны іздесе, оның тілегі орындалады және тыныштық табады.

Әйелдер - азғырушы

Бұл кезеңде кейіпкерге жиі физикалық немесе ләззаттық сипаттағы, оларды өздерінің ізденісінен бас тартуға немесе жолдан тайдыруға мүмкіндік беретін азғырулар кездеседі, бірақ бұл міндетті түрде әйел бейнесінде көрініс табуы керек емес. Әйел – өмірдің физикалық немесе материалдық құштарлықтарының метафорасы, себебі батыр рыцарь көбінесе рухани жолынан құмарлыққа беріліп азғырылатын. Кемпбелл айтады, қиыншылықтың түйіні – өмірдің қалай болуы керек деген саналы көзқарасымыз, көбінесе өмірдің нақты қалпына сәйкес келмейді. Көбінесе біз өзімізде немесе жақындарымызда, өмірдің табиғаты – өзін-өзі қорғауға ұмтылыс, жағымсыз иіс, қанағаттандыруға құмарлық, жыртқыштық сезімнің толық күйін мойындағымыз келмейді. Керісінше, біз жақсы жағын көрсетуге, әдемілеуге және қайта түсіндіруге бейімбіз, соның ішінде майда-шуйданың бәрі, сорпадағы шаштардың бәрі – жағымсыз біреудің кінәсі деп ойлаймыз. Бірақ, ойларымыз бен іс-әрекеттеріміздің бәрі дене мүшесінің иісімен ластанған екенін кенеттен түсінгенде немесе оған мән бергенде, көбінесе наразылық сезімі пайда болады: өмір, өмірдің амалдары, өмірдің мүшелері, әсіресе әйел – өмірдің ұлы символы, таза жанға шыдайсыз болып көрінеді. Өмірден артық өмірді іздеуші әйелден тысқары шығып, оның шақыруының азғыруларын жеңіп, таза эфирге қалықтауы керек.

Әкемен / Ақырсыздықпен татуласу

Бұл кезеңде кейіпкер өміріндегі ең үлкен күшті ұстаған тұлғаға қарсы тұрып, оның қабылдауына ие болуы керек. Көптеген мифтер мен әңгімелерде бұл – өмір мен өлімді билейтін әке немесе әкелік бейне. Бұл саяхаттың орталық нүктесі. Барлық алдыңғы қадамдар осы нүктеге жеткізді, ал келесілері одан басталады. Бұл қадам көбінесе еркек тұлғамен кездесу арқылы бейнеленсе де, міндетті түрде еркек болуы керек емес – тек зор күшке ие болған тұлға немесе нәрсе. Кэмпбеллдің пікірінше, кешірім – өзімізден туған екі құбыжықты – Құдай (суперэго) деп ойлаған айдаһар мен Күнә (жасырылған ид) деп ойлаған айдаһарды тастап кетуден тұрады. Бірақ бұл үшін эгоға байланыстылықтан бас тарту қажет, және осының өзі қиын. Адам әкенің мейірімді екеніне сеніп, содан кейін сол мейірімге сүйенуі керек. Осылайша, сенімнің ортасы зұлым құдайдың тығыз, қабыршақты шеңберінен шығарылып, қорқынышты жандар жоғалады. Осы сынақ кезінде батыр көмекші әйел тұлғасынан үміт пен сенімділік алып, оның сиқырымен (гүлден немесе араласу күші) әкенің эгосын қиратумен байланысты барлық қорқынышты тәжірибелерден қорғалады. Егер қорқынышты әкеге сену мүмкін болмаса, онда сенім басқа нәрсеге (Өрмек тоқушы әйел, Ырысқор ана) негізделуі керек; және осы қолдауға сүйеніп, адам дағдарысты бастан кешіреді – соңында әке мен ана бір-бірін шағылыстыратынын және мәні жағынан бірдей екенін түсінеді. Кейіннен Кэмпбелл былай түсіндіреді: Батырдың әкемен кездесу мәселесі – оның жанын қорқыныштан асырып, осы кең және аяусыз ғаламның ауру және ақылға сыймас трагедияларының болмыстың ұлылығында толыққанды расталатынын түсінуге дайын болуы керек. Батыр өмірден өзінің ерекше соқыр нүктесімен асып, бір сәтте бастауға үңіледі. Олар әкенің бейнесін көріп, түсінеді – және екеуі де кешірімге ие болады.

Апофеоза

Бұл – түсініктің арта түсуімен келетін оқиға. Осы жаңа білім мен қабылдаумен қаруланған батыр, оқиғаның қиын бөлігіне бел буып, дайын тұрады. Кемпбелл былай дейді: «Өз ішінде мәңгілік жатқанын ғана емес, өздерінің және барлық нәрселердің мәңгілік екенін білгендер тілек ағаштарының бақтарында мекендейді, өлместіктің суын ішеді және мәңгілік үйлесімнің естілмейтін музыкасын тыңдайды».

Ең үлкен бата

Ең үлкен сыйлық – ізденістің мақсатына қол жеткізу. Батыр осы сыйлық алу үшін саяхатқа шықты. Алдыңғы қадамдардың бәрі осы қадамға батырды дайындау және тазарту үшін жасалады, себебі көптеген мифтерде сыйлық – өмір эликсирі сияқты жоғары тұрған нәрсе, немесе өлместік сыйлайтын өсімдік, немесе киелі Грааль. Кэмпбелл құдайлар мен құдайшаларды өлмес болмыстың эликсирінің бейнесі және сақтаушысы ретінде қарастыру керек, бірақ олардың бастапқы күйінде емес. Сондықтан, батыр олармен байланыс арқылы олардың өзінен емес, олардың инаят-шапағатына, яғни олардың күшті қолдауын іздейді. Осы керемет энергиялы зат – және тек осы ғана – өлмейді; оны бейнелейтін, таратып беретін және көрсететін құдайлардың аттары мен түрлері келіп-кетіп отырады. Бұл – Зевс, Яхве және Жоғарғы Будданың найзағайларының керемет күші, Виракочаның жаңбырының құнарлылығы, қасиетті мисса кезінде соғылатын қоңыраумен жарияланған ізгілік, және әулие мен ғалымның соңғы рухани жарығы. Оның сақшылары оны тек лайықты дәлелдегендерге ғана беруге батылады.

Қайтудан бас тарту

Басқа әлемде бақыт пен рухани ағартуға қол жеткізген кейіпкер, өз халқына игілік сыйлау үшін қарапайым әлемге оралуға құштар болмауы мүмкін. Кемпбелл былай деді: Батырлық ізденіс аяқталғанда, бастауға терең бойлау арқылы немесе ер немесе әйел, адам немесе жануар бейнесіндегі бір жаратылыстың шапағаты арқылы, саяхатшы өмірін өзгертетін сыйлықпен қайта оралуға тиіс. Мономифтің қағидасы – толық айналым, батырдың даналық руналарын, Алтын Жүнді немесе ұйықтаған ханшайымын адамзат патшалығына қайтару еңбегін бастауы керек, онда бұл игілік қауымдастықты, ұлтты, планетаны немесе он мың әлемді жаңартуға септігін тигізеді. Бірақ осы жауапкершіліктен көбінесе бас тартушылық жасайды. Тіпті Ғотама Будда жеңіске жеткен соң, түсініктің хабары жеткізіле алатынына күмән келтірді, ал қасиеттілердің көктегі шаттықта қайтыс болғандары туралы хабарлар бар. Расында, мәңгілік жасарған, өлмейтін Құдайдың баталы аралында мәңгілікке қоныстанған батырлардың саны көп.

Сиқырлы ұшу

Кейде батыр құдайлар ашумен қорғап отырған сыйлықты алғанда қашуға мәжбүр болады. Саяхаттан оралу да, жолға шығу да біршама қиындыққа толы және қауіпті болуы мүмкін. Кемпбеллтің пікірінше, егер батыр жеңісімен құдайдың немесе құдайының құрметін алса және қоғамды жаңару үшін әлемге белгілі бір эликсир әкелуге нақты тапсырылса, оның оқиғасының соңғы кезеңіне оның үстіміздік меценатының барлық күші көмектеседі. Алайда, егер ол сыйлықты қорғаушының қарсылығына қарамастан қолға түсірген болса немесе батырдың әлемге қайта оралуын құдайлар немесе демон қанағаттандырмаса, онда мифологиялық айналымның соңғы кезеңі қызықты, көбінесе күлкілі қууға айналады. Бұл қашқындауға түрлі сиқырлы кедергілер мен қашу амалдары қиындық тудыруы мүмкін.

Құтқару

Батыр ізденіске шығу үшін нұсқаушылар мен көмекшілерге мұқтаж болғандай, оларды күнделікті өмірге қайтару үшін де күшті нұсқаушылар мен құтқарушылар қажет, әсіресе батыр жарақаттанған немесе тәжірибеден әлсіреген болса. Кемпбелл түсіндіргендей, кейіпкерді сыртқы көмек арқылы табиғаттан тыс саяхатынан қайтару қажет. Яғни, әлем оны алуға келуі мүмкін. Себебі, терең мекеннің берекесі ояу күйдегі [қаостың] пайдасына оңайлықпен тасталмайды. Қоғам одан алыс кеткендерге қызғанышпен қарайды және есікті қағып келеді. Егер кейіпкер қарсылық көрсетсе, бұзушы ауыр соққыға ұшырайды; бірақ егер шақырылған адам тек кешіктірілсе – кемелді жаратылыстың [өлімге салынған қуанышына] тосылып қалса, сырттан жасалған құтқару сезімі туындайды және саяхатшы қайта оралады.

Қайту борышын өтуге тура келді

Кемпбелл "Мың қырлы батыр" кітабында былай дейді: "Қайтып келген батыр, өз қажырлы жолын аяқтау үшін, әлемнің соққысына төтеп беруі керек". Қайтудың мақсаты – ізденіс барысында қол жеткізген білімді сақтап, оны қоғамға енгізу. Кемпбелл былай жазады: "Көптеген сәтсіздіктер осы өмірлік, жақсылыққа бастайтын шектен өтудің қиындығын көрсетеді. Қайтып келген батырдың алғашқы мәселесі – жанға қуаныш сыйлайтын толыққандылық сезімінен кейін, өмірдің [қайта-қайта келетін қиындықтары мен сәттіліктерін] нақты деп қабылдау. Неге осындай әлемге қайта оралу керек? Неге [әлеммен] трансценденттік бақытты бөлісу керек? Түнде маңызды болған арман күндіз қарағанда әдемі емес сияқты, солайша ақын мен пайғамбар да [адамдардың] алдында өздерін ақымақ сезінуі мүмкін. Барлық қоғамды жамандыққа беріп, қайтадан [рахатқа] шұғына салу оңай. Бірақ егер рухани акушер (шименава) шегін бұзса, онда [мәңгілік шындықты ашып беру] жұмысынан қашқанға бола алмайды.

Екі әлемнің иесі

Адамның батыры үшін бұл материалдық және рухани тепе-теңдікке қол жеткізуді білдіруі мүмкін. Адам ішкі және сыртқы әлемде өзін жайлы сезінеді және қабілетті болады. Кемпбелл әлемнің екі бөлігі арасында еркін өтуді, уақыт көріністерінен себептік тереңдікке және кері қайтуды көрсетеді – бірінің қағидаларын екіншісімен араластырмай, бірақ бірін екіншісі арқылы білуге мүмкіндік беру – осы шебердің қабілеті. Ницше ғаламдық биші бір орында тынығып отырмайды, керісінше, қуанышпен, жеңілдікпен айналып, бір орыннан екінші орынға секіреді дейді. Бір уақытта тек бір тұрғыдан ғана сөйлеуге болады, бірақ бұл қалғандарының түсініктерін жоққа шығармайды. Осы кезеңді талқылағанда Кемпбелл Исаның елшілерін мысалға келтіреді, олар өздерінің ұстазының бейнесі өзгерген кезде құлшыныста өзімшілдіктен бас тартып, Кришнаның ұқсас нанымдарын айтады: «Кім Менің жұмысымды істесе және Мені кез келген жаратылысқа деген жек көрусіз, Ең жоғарғы мақсат ретінде қараса, ол Маған келеді». Кемпбелл одан әрі былай түсіндіреді:

Адам ұзақ психологиялық жаттығулар арқылы жеке шектеулеріне, ерекшеліктеріне, үміттері мен қорқыныштарына деген барлық байланысын толығымен үзеді, шындықты түсіну үшін қайта тууға қажетті өзін-өзі жоюға қарсылық танытпайды және, соңында, ұлы бірігуге дайын болады. Оның жеке амбициялары толығымен еріп, ол енді өмір сүруге тырыспайды, керісінше, оған не болса да, оған бойұсынып, жай қабылдайды; ол, яғни, есімсіздікке айналады.

Өмір сүру бостандығы

Бұл қадамда шеберлік өлім қорқынышынан құтылуға әкеледі, ал ол өз кезегінде өмір сүру еркіндігін сыйлайды. Бұл кейде болашақты күтпестен және өткенге қайғырмастан, сәтте өмір сүру деп аталады. Кемпбелл былай дейді: "Батыр – болған нәрселердің емес, болатын нәрселердің жақтасы, себебі ол – ол". "Авраам туғанға дейін Мен Бар едім". Ол уақыттың көрінетін өзгермейтіндігін мәңгілік Болумен шатастырмайды, сондай-ақ келесі сәттен (немесе "басқа нәрседен") қорқа қоймайды, өйткені ол өзгерісімен мәңгілікті жойламайды. [Овидийдің "Метаморфозалар" кітабынан үзінді:] "Ешбір нәрсе өз пішінін сақтап қала алмайды, бірақ Табиғат, үлкен жаңартушы, әрқашан пішіндерден пішіндер жасайды. Әлемде ешнәрсе жойылмайды, тек өзгеріп, жаңа пішінге енеді". Осылайша, келесі сәт тууға рұхсат етіледі.

Халықтық мәдениет пен әдебиетте

Мономифтік ұғым кем дегенде 1970 жылдан бері американдық әдебиеттану және жазу жөніндегі нұсқаулықтарда кең таралған. Голливудтың кинопродюсері және жазушысы Кристофер Фоглер Кэмпбеллдің еңбегіне негізделген «Мың қырлы батырға арналған практикалық нұсқаулық» атты 7 беттік компаниялық меморандум жасады. Фоглердің меморандумы кейін 1990 жылдардың соңында «Жазушының сапары: жазушылар үшін мифтік құрылым» кітабына айналды. Джордж Лукастың 1977 жылғы «Жұлдыздар соғысы» фильмі шыққаннан кейін дерлік бірден мономиф ретінде танылды. 1988 жылы «Мифтің күші» деген атпен көрсетілген Кэмпбелл мен Билл Мойерс арасындағы кең ауқымды әңгімеге қоса, Лукас ұзақ сұхбат берді. Онда ол «Американдық граффити» фильмін аяқтағаннан кейін, «қазіргі заманда мифологияны пайдалануға мүмкіндік жоқ екенін түсіндім. Сондықтан мен ертегілерге, фольклорға және мифологияға қатысты зерттеулерді күшейттім, Кэмпбеллдің кітаптарын оқыдым. «Мың қырлы батыр» кітабын оқығанда «Жұлдыздар соғысының» алғашқы нұсқасы классикалық мотивтерді қабылдағанын сезінуім қорқынышты болды». Мойерс пен Лукас 1999 жылы тағы да сұхбаттасып, Кэмпбеллдің еңбегінің Лукастың фильмдеріне тигізген әсерін талқылады. Сонымен қатар, Смитсонов институтының Ұлттық әуе және ғарыш мұражайы 1990 жылдардың соңында «Жұлдыздар соғысы: мифтің сиқыры» атты көрмеге демеушілік етті, онда Кэмпбеллдің жұмысы «Жұлдыздар соғысы» сағасын қалай қалыптастырғаны талқыланды. Сан алуан авторлар көптеген көркем әдебиеттерді мономифтік үлгінің мысалдары ретінде атады, олардың ішінде Спенсердің «Фейри Квин», Мелвиллдің «Моби Дик», Шарлотта Бронтенің «Джейн Эйр», Чарльз Диккенс, Уильям Фолкнер, Сомерсет Моэм, Дж.Д. Сэлинджер, Эрнест Хемингуэй, Марк Твен, У.Б. Йейтс, К.С. Льюис, Дж.Р.Р. Толкин, Сеймус Хини және Стивен Кинг, Платонның үңгір туралы аллегориясы, Гомердің «Одиссеясы», Л. Фрэнк Баумның «Оздың ғажайып сиқыры», Льюис Кэрроллдың «Әлистің Әлемдегі оқиғалары» және тағы да басқалары бар. Стэнли Кубрик Артур Кларкқа Жозеф Кэмпбеллдің «Мың қырлы батыр» кітабын «2001: Космостық одиссея» фильмін жазған кезде таныстырды. Артур Кларк өзінің күнделігіне жазған жазбасында Жозеф Кэмпбеллдің кітабын «өте шабыттандыратын» деп бағалады.

Джейн Эйр

Шарлотта Бронтенің Джейн Эйр кейіпкері – қаһармандық әйелдерді және олардың қаһарманның жолындағы орнын көрсетудегі маңызды тұлға. Шарлотта Бронте "қаһарман" термині толық қамти алатын ерекше әйел кейіпкерін жасауға ұмтылды. Джейн Эйр – Бильдунгс-роман, яғни Виктория дәуіріндегі көркем әдебиетте жиі кездесетін, сондай-ақ шәкірттік роман деп те аталатын, басты кейіпкердің ересекке айналған сайын моральдық және психологиялық дамуын көрсететін өмірге келу тарихы. Шарлотта Бронте Джейннің кейіпкерін осы заманға дейінгі басқа Виктория әйелдерінен гөрі көбірек құмарлық пен ашық пікір білдіру арқылы одан да жоғары деңгейге көтерді. Ридтерден бала кезінде бастан өткерген зорлық-зомбылық пен психологиялық жарақат Джейнге қаһармандық жолын аяқтау үшін екі маңызды мақсатты қалыптастыруға себеп болды: сүйю және сүйілу қажеттілігі, сондай-ақ бостандыққа ұмтылысы. Мифопоэтикалық ерлер қозғалысының ерекшелігі – ертегілерді қайта айту және оларды жеке түсінік алу үшін зерттеу. Юнгтің аналитикалық психологиясынан алынған архетиптерге жиі сілтеме жасай отырып, бұл қозғалыс қазіргі заманғы ерлер үшін гендерлік рөлдер, гендерлік идентичность және денсаулық мәселелеріне назар аударады.

Академиялық қабылдау және сын

Кэмпбеллдің мифке, фольклор жанрына, фольклорлық зерттеулерге маманданған фольклоршылар мен академиктердің сын-пікірлеріне ұшырады. Американдық фольклоршы Барр Толькен фольклордың күрделілігімен танысуға уақыт жұмсаған психологтар мен авторлардың аздығын, және тарихи тұрғыдан алғанда, Юнгтің психологтар мен жазушыларға әсер еткенін, олардың теорияны немесе ұсынысты қолдайтын бір ғана оқиғаға сүйене отырып, күрделі теориялар құруға бейім екенін атап өтті. Пікірін түсіндіру үшін Толькен Клариса Пинкола Эстестің (1992) «Құсқырлармен бірге жүгіретін әйелдер» еңбегін мысалға келтіреді, оның фольклорлық деректерді дұрыс емес бейнелеуін, ал Кэмпбеллдің «мономиф» әдісін тағы бір мысал ретінде көрсетеді. Кэмпбелл туралы Толькен былай деп жазады: «Кэмпбелл өзінің алдын ала қалыптастырған ойынша сәйкес келетін оқиғаларды ғана таңдап, кейіпкердің мономифін құра алды, ал үлгіге сәйкес келмейтін, бірдей құнды оқиғаларды назардан тыс қалдырды». Толькен Кэмпбеллдің мономиф теориясының сол кездегі басқа да танымал еңбектерге, мысалы Роберт Блайдың «Желездік Джон: ерлер туралы кітап» (1990) сияқты, әсерін, оның да ұқсас деректерді таңдау қателігіне тап болғанын көрсетеді. Сол сияқты, американдық фольклоршы Алан Дандес Кэмпбеллдің фольклорға деген көзқарасын қатты сынға алады, оны «сарапшы емес» деп атайды және Кэмпбеллдің теорияларындағы деректерді таңдаудың түрлі мысалдарын, сондай-ақ Кэмпбеллді миф саласындағы сарапшы ретінде бұқаралық ақпарат құралдарының бейнелеуін сипаттайды. Дандес былай деп жазады: «Фолклористер соңғы екі ғасырдағы еңбектеріміздің нәтижелерін жариялауда жетістікке қол жеткізді, сондықтан басқа ғылымдардың өкілдері, минималды оқығаннан кейін, фольклорлық мәселелер туралы беделді түрде сөйлеуге лайықты деп санайды. Әлемде өзін-өзі жариялаған фольклор мамандары көп сияқты, және Кэмпбелл сияқты бірнешеуі жалпы жұртшылық (Кэмпбелл жағдайында қоғамдық теледидар) тарапынан осындай деп қабылданып келді». Дандестің пікірінше, «әуесқойлар таратып жүрген идеялардың ішінде архетип туралы түсініктей халық аңыздарын зерттеуге ең көп зиян келтіргені жоқ». Нортхэптің (2006) айтуынша, Кэмпбеллден кейінгі салыстырмалы мифологияның бағыты «өте жалпы және әмбебап» санаттардан алыстады. Бұл көзқарасты Консентино (1998) көрсетеді, ол: «Барлық жергілікті ерекшеліктерді жоғалтатын (Джозеф) Кэмпбеллдің мифтерінің шұбатын жасаудан аулақ болу үшін ұқсастықтарды айырмашылықтармен тең маңызды қарастыру керек» дейді. Сол сияқты, Элвуд (1999) «Адамдарды, нәсілдерді жалпылама тұрғыда ойлау, сөзсіз, мифологиялық ойлаудың ең терең кемшілігі» деп мәлімдеді. Басқалар Кэмпбелл жұмыс істейтін санаттардың мағынасыз және ғылыми аргументтерді қолдауға жеткіліксіз деп тапты: Креспи (1990), Кэмпбеллдің моделін фильмге түсірген презентациясына жауап ретінде жазған, оны «әлеуметтік ғылым тұрғысынан қанағаттандырарлық емес» деп сипаттады. «Кэмпбеллдің этноцентризмі қарсылық тудырады, ал оның талдамалық деңгейі соншалықты абстрактілі және этнографиялық контекстсіз, миф «батырдың» ішінде жатыр деп есептелетін мағынаны жоғалтады». Осыған ұқсас, американдық философ Джон Шелтон Лоуренс және американдық діни ғалым Роберт Джуетт көптеген кітаптарында, «Америкалық мономиф», «Америкалық суперқаһарманның мифы» (2002) және «Капитан Америка және зұлымдыққа қарсы крестовый поход: құлшынысты ұлтшылдықтың дилеммасы» (2003) «Америкалық мономиф» тақырыбын талқылады. Олар мұны Кэмпбелл мономифіне американдықтардың реакциясы ретінде қарастырады. «Америкалық мономиф» сюжеті былай: «Ынтымаққа толы жұмақтағы қауымға зұлымдық қауіп төндіреді; қалыпты институттар бұл қауіппен күресуге шамасы келмейді; азғырулардан бас тартып, құтқарушы міндетін орындау үшін өзімшіл емес супербатыр пайда болады; тағдырдың көмегімен оның шешуші жеңісі қауымды жұмақтық жағдайға қайтарады; супербатыр кейін жасырын қалады». Мономифті еркек сапарына баса назар аударғаны үшін де сынға алды. Морин Мёрдоктың «Батырдың сапары» (1990) және Валери Эстель Франкельдің «Қыздан құдайға: Батырдың миф пен аңыз арқылы сапары» (2010) екеуі де әйел батырдың саяхаты деп санайтын қадамдарды белгіледі, бұл Кэмпбеллдің мономифінен ерекшеленеді. Сол сияқты, Ким Хадсонның «Құдайға уәде» кітабында еркек кейіпкердің саяхатына балама әйелдік саяхат туралы айтылады, ол жеке өсу мен «жаратқыштық, рухани және жыныстық оянуға» қатысты, сыртқы ізденіс емес. 2014 жылы режиссер Николь Л. Франклин мен суретші және комикс-китап иллюстраторы Элис Мейчи Лидің сұхбатында батырдың сапары «мүмкіндікке ие адамның сапары» екені айтылды. «Басты кейіпкер ер немесе әйел болғандықтан, кейіпкер бастапқыда мүмкіндікке ие емес». Лидің пікірінше, кемтар болу әйел кейіпкерге дәстүрлі мифтік циклде батырдың пайдаланатын әлеуметтік қолдау деңгейінен төмен болуы мүмкін, және ол міндетін орындап келгеннен кейін батыр да, ұстаз да бола алмайды, керісінше, ол әлі де қанаушылыққа ұшыраған топтың бір бөлігі болып қалатын әлемге оралады. Ли былай қосты: «Олар шын мәнінде эликсир әкелмейді. Олар тең емес жалақы мен теңсіздікпен күресіп, патриархалды қоғамды бағындыруға тырысады. Соңғы тарауда олар теңдікке жете алады. Бірақ қанаушылыққа ұшыраған топтар үшін ең көп үміт еңбектеп, екі есе көп жұмыс істеу арқылы жарты жолға жету». 1999 жылы Salon журналында ғылыми фантастика жазушысы Дэвид Брин мономиф үлгісін «деспотизм мен тирандықты» қолдайтындығын айтты, сонымен қатар қазіргі заманғы танымал әдебиет прогрессивті құндылықтарды қолдау үшін одан бас тартуға ұмтылуы керек деп санайды.