Кіріспе

Яһуда патшалығының соңғы монархы Седекия (/z//ɛ//d//ᵻ/'/k//aɪ//ə/) – Бабыл патшасы Набуходоносор II Яһуда патшалығын жаулап алғанға дейін Яһуданың жиырмасыншы және соңғы патшасы. Оның туған аты Матания/Маттанияху (Mattanyāhū, "Құдайдың сыйы"; Μαθθανίας; Matthanias) болған. 597 жылы Иерусалим қоршалғаннан кейін, Набуходоносор II Екония патшаны тақтан түсіріп, оның орнына туысы Маттанияны орнатқан және оның атын Седекия деп өзгерткен (Патшалар 24:17 (NIV)). Еремия пайғамбар оның кеңесшісі болған, бірақ ол пайғамбардың кеңесін орындамаған және оның қабір тасында "Ол Раббының алдында жамандық жасады" деп жазылған (Патшалар 24:19–20 (NIV); Еремия 52:2–3 (NIV)). Уильям Ф. Олбрайт Седекияның билігінің басталуын б.з.д. 598 жылға, ал Эдвин Р. Тиле б.з.д. 597 жылға жатқызады. Осы есеп бойынша, Седекия шамамен б.з.д. 617 немесе 618 жылы дүниеге келген, патша болған кезде оның жасы жиырма бірге жуық болған. Седекияның билігі Иерусалимнің қоршауы мен Набуходоносор II басқаруымен құлауымен аяқталды, бұл оқиға б.з.д. 587 немесе 586 жылға дараланған.

Өмірбаян

612 жылы Ниневия шайқасында Жаңа Бабыл империясының жеңілісі Яһуда патшалығының құлауына әкелген дүрбелеңге себеп болды. Бабылдықтардың жаңа қатерінен алаңдаған Мысыр, Ассирияға қолдау көрсету үшін солтүстікке қарай жорыққа шықты. 608 жылы Яһуда жері арқылы өтті. Жосия патша, Мысыр әскерін тоқтатуға тырысып, Мегиддо шайқасында қаза тапты. Жосияның кіші ұлы Ехоахаз, әкесінің орнына патша болып тағайындалды. Үш айдан кейін Мысырдың перғауыны Нехо II солтүстіктен оралып, Ехоахазды тақтан алып, оның ағасы Ехоякимді патша етіп қойды. Ехоахаз Мысырға тұтқын ретінде алынып кетті. 605 жылы бабылдықтар Кархемиш шайқасында Мысырлықтарды жеңгеннен кейін, Навуходоносор II Иерусалимді қоршауға алды. Ехояким, Иерусалимнің қирауынан сақтану үшін, бағыныштылығын өзгертті. Ол қазынадан салық төледі, ғибадатханадан кейбір заттар, сондай-ақ патшалық отбасының және ақсүйектердің бір бөлігі кепіл ретінде алынды. Бабылдың Мысырға жасаған шабуылының сәтсіздігі, аймаққа бабылдың бақылауын әлсіретті, және үш жылдан кейін Ехояким қайтадан Мысырға адалдығын ауыстырып, Бабылға салық төлеуді тоқтатты. Осының салдарынан Навуходоносор II 599 жылы Яһудаға қайтадан шабуыл жасап, Иерусалимді қайтадан қоршауға алды. 598 жылы Ехояким қоршау кезінде қайтыс болды, оның орнына ұлы Ехония (сондай-ақ Жахаин деп те аталады) патша болды. Иерусалим үш айдың ішінде құлады. Навуходоносор Ехонияны тақтан алып, оның орнына оның інісі Седекияны патша етіп тағайындады.

Өмір және билік ету

Еврей Киелі кітаптарына сәйкес, Седекиях 597 жылы б.з.д. Набуходоносор II Яһуданың патшасы болып тағайындалған кезде жиырма бір жаста болған. Бұл Бабыл жылнамасымен сәйкес келеді, онда былай делінген: «Жетінші жыл: Кислев айында Акад патшасы әскерін жинап, Хаттуға жорық жасады. Ол Яһуда қаласына қарсы орналасып, Адар айының екінші күні қаланы басып алды және оның патшасын тұтқынға алды. Ол қалаға өз таңдауымен патша тағайындап, көптеген олжаны Бабылға әкелді. Сол кезде патшалық Небухаданасар II-ге тәуелді болды. Еремияның, Барух бен Нерияның және басқа да туыстары мен кеңесшілерінің қатты қарсылығына қарамастан, және үлкен ағасы Ехоякимнің мысалына еліктеместен, Седекиях Мысырдың перғауыны Хофрамен одақтасып, Бабылға қарсы көтерілді. Набуходоносор Яһудаға шабуыл жасап жауап берді (Патшалар 25:1). Набуходоносор Иерусалимді б.з.д. 589 жылдың желтоқсан айында қоршауға алды. Бұл қоршау кезінде «қала Құдайдың қаһарының тостағанын ішіп, ең жаман апаттарға ұшырады» (Патшалар 25:3 (HE); Арықтаулар 4:4 (HE)). Шамамен отыз айлық қоршаудан кейін, Набуходоносор б.з.д. 586 жылы Иерусалимді басып алды. Седекиях және оның ізбасарлары қашып кетуге тырысып, қаладан шығып кетті, бірақ Иерихон жазығында тұтқындалып, Риблаға жеткізілді. Онде Седекияхтың ұлдары өлтірілді. Содан кейін оның көздері ашылып, тізбектермен байланып, Бабылға тұтқын ретінде әкелінді (Патшалар 25:1–7 (HE); Еремия 32:4–5 (HE); Езекиел 12:13 (HE)), және қайтыс болғанға дейін тұтқын болып қалды. Иерусалим құлағаннан кейін Набуходоносор Набузарданды қаланы қиратуға жіберді. Ол тоналды және толығымен қиратылды, Сүлейменнің ғибадатханасы да бұзылды. Тек шарапшылар мен егіншілердің аз ғана санына жерде қалуға рұқсат берілді (Еремия 52:16 (HE)).

Еремия кітабындағы оқиғалар

Седекияхтың Еремия кітабындағы алғашқы айтылуы Еремия 21-де, онда ол Малқиях ұлы Пашхурды және Маасея ұлы Сефанияны пайғамбар Еремияға Небухаданасардың Яһудаға қарсы соғыс ашу себебін Құдайдан сұрауға жібереді. Олар Құдайдың Набухаданасарды қоршаудан кері қайтаруға тырысады деп күдіктенді. Еремия Пашхур мен Сефанияға жауап беріп, егер Седекиях Набуходоносорға бағынбаса, халқының қылыштан, обадан және ашаршылықтан өлетінін, ал бағынса аман қалатынын Құдайдың айтқанын жеткізеді. Еремия 22-де Еремия Седекияхқа әділдік пен туралықпен әрекет етуге кеңес береді және Құдайдың сөзін орындамаса не болатынын ескертеді. (, ) Еремия 24-те Құдай Еремияға ғибадатхананың алдына қойылған екі себетті көрсетеді – бірі жақсы, піскен инжірлермен, екіншісі нашар инжірлермен толы. Құдай Седекияхты және оның шенеуніктерін нашар инжірлермен теңеп, олардың қылыштан, ашаршылықтан және обадан қырылатынын мәлімдейді. Еремия Седекиях патшалыққа келген кезде оған Бабылға мойынсұнуға және Ханания сияқты жалған пайғамбарлардың сөзін тыңдамауға кеңес берген еді, себебі олар оның Бабылға қызмет етуінің қажеті жоқ деп болжаған. Седекиях патшалықтың оныншы жылында Еремияны сарайына қамап қойды, себебі Еремия Набуходоносордың Иерусалимді басып алатыны туралы пайғамбарлық айтқан еді. Еремияның пайғамбарлығы бойынша, Седекиях бейбіт түрде өліп, бұрынғы патшалар сияқты дәстүрлі жерлеу рәсіміне ие болады, бірақ Бабылға тұтқынға түседі. Кейін Седекиях халқымен келісім шағып, еврей құлдарын босатуға уәде берді. Құдай Еремия арқылы былай дейді: «Седекиях еврей құлдарын босатып, дұрыс істеді, бірақ келісімін бұзып, оларды қайтадан құлдыққа түсірді». Седекиях Ехухалды, Шелемия ұлын, және діни қызметкер Сефанияны Еремиядан олар үшін дұға етуін сұрауға жібереді, себебі Апридің әскері бабылдықтарды жеңіп, Иерусалимді қоршаудан шегіндірген еді. Еремия оларға бабылдықтар қайта оралып, қаланы басып алатынын тағы да айтады. Бұрын Еремия хатшы Жонатанның үйінде тұтқынға алынған еді, себебі ол бабылдықтарға көшкен деген күдік болған. Седекиях Еремияны Жонатанның үйіне қайтаруға тырысса, оның өлетінін айтқандықтан, күзетшілердің ауласына көшіріп, күн сайын бір нан беруге бұйрық береді. Седекиях өзінің шенеуніктерінің Еремияны пайғамбарлық сөздері үшін өлімге кесу туралы өтініштеріне қарсы шығып, оларға Еремиямен қалағандай істеуге рұхсат береді, яғни оны Седекиях ұлы Малқияхқа тиесілі құдыққа тастауға. Ебет-Мелек атты қызметкер осы туралы естіп, Седекияхқа (Бенжамин қақпасында болған) барып, Еремия құдықтан құтылмаса өлетінін хабарлайды. Седекиях Ебет-Мелекке отыз ер адаммен бірге Еремияны құдықтан шығарып алуға бұйрық береді. Содан кейін Еремия Седекияхқа егер ол Құдайға бағынып, Бабылға мойынсұнса, аман қалатынын, әйтпесе Иерусалим қиратылып, ол Набуходоносордан қашып құтыла алмайтынын ескертеді.

Салдары

Иерусалим құлағаннан кейін, бұрынғы Яһуда патшалығы Жаңа Бабыл империясына қосылып, Ехуд провинциясы болып қайта құрылды. Набуходоносор әкімшілік орталықты Иерусалимнен Миспаға көшіріп, Гедалия бен Ахикамды бабылдық күзетшілердің қадағалауымен провинцияның әкімі етіп тағайындады (Патшалар 25:22-24 (HE), Еремия 40:6-8 (HE)). Осы жаңалықты естігеннен кейін, Моаб, Аммон, Едом және Арам-Дамасктағы барлық яһудилер Яһудаға қайтып келді (Еремия 40:11-12 (HE)). Бірақ, Гедалияның соңынан болған өлтірілуі Яһуда халқының көп бөлігін қауіпсіздік үшін Мысырға қашуға мәжбүр етті (Патшалар 25:26 (HE), Еремия 43:5-7 (HE)). Мысырда олар Мигдол, Тахпанес, Ноф және Патрос қалаларына қоныстанды (Еремия 44:1 (HE)).

Хронологиялық дау

Бабыл жылнамалары 2 Адар (16 наурыз) 597 ж.б.д. Набуходоносордың Иерусалимді басып алған күні деп көрсетеді. Сол кезде Набуходоносор Ехония патшаны тақтан алып, оның орнына Ехонияның інісі – Седекияхты патша етіп тағайындады. Сондықтан Седекияхты Набуходоносордың патшалыққа тағайындауы 597 жылдың көктемінде болды деп айтуға болады. Иерусалим екінші рет қашан басып алынды және Седекияхтың билігі қашан аяқталды деген мәселеде тарихта көп дау болған. Ай бойынша ешқандай дау жоқ: ол жазғы ай – Таммуз (Еремия 52:6). Қиындық жылды анықтауда болды. Жоғарыда айтылғандай, Олбрайт 587 ж.б.д. ұсынса, Тиле 586 ж.б.д. жақтады, және ғалымдар арасындағы бұл пікір айырмашылығы бүгінге дейін сақталып келеді. Егер Седекияхтың билікке келген жылы оның «нөл» жылы саналса, ал 597/596 жылдар оның биліктегі толық алғашқы жылы деп есептелсе, онда Седекияхтың он бірінші жылы, қала құлаған жыл, 587/586 жылдарға сәйкес келер еді. Яһуда патшаларының жыл санауы күзде Тишрейден басталатындықтан, оның билігінің соңы мен қаланың басылып алынуы 586 ж.б.д. жазында болған болар еді. Яһуда патшаларының көпшілігі, бірақ барлығы емес, таққа отырған кезде жыл санауды қолданды, ал Израиль патшаларының көпшілігі, бірақ барлығы емес, «таққа отырмаған» санауды қолданды. 1956 жылы «Бабыл жылнамаларының» жариялануы Седекияхтың жылдары таққа отыру санауы бойынша есептелмегенін көрсетті. Осы әдіс бойынша, 598/597 ж.б.д. – Набуходоносордың Седекияхты патшалыққа тағайындаған жылы – Яһуданың Тишрей күнтізбесі бойынша Седекияхтың «бірінші жылы» болып есептеледі. Демек, Иерусалимнің оныншы жылы 588/587 ж.б.д., яғни 587 ж.б.д. жазында құлаған. Бабыл жылнамалары Ехонияның тұтқындалуын және Седекияхтың билігінің басталуын дәл уақытпен анықтауға мүмкіндік береді, сондай-ақ Набуходоносордың мұрагері Амель Мардуктың (Зұлым Меродах) билікке кірген жылын 562/561 ж.б.д. деп көрсетеді, бұл 2 Патшалар кітабының 25:27 аяты бойынша Ехонияның тұтқындалуының 37-ші жылы болды. Бұл жазбалар 587 жылы, бірақ 586 жылы емес, Иерусалимнің құлағанын көрсетеді, сонымен қатар Олбрайттың күнін қолдайды. Дегенмен, Седекияхтың билігі таққа отырған кезден бастап есептелуі керек деп санайтын ғалымдар 586 жылды жақтауын жалғастыруда.

Мормон кітабы

Мормон кітабында Сидкияның Мюлек есімді ұлы болғандығы, ол өлімнен құтылып, мұхит арқылы Америкаға сапар шегіп, Мюлек ұлтын құрғандығы айтылады. Мюлектер кейіннен тағы бір израильдік топ – нефиттермен бірігіп, нефиттер деген атпен белгілі болған бір ұлтты құрды.

Шежірелік жазба

Жосияның төрт ұлының үшіншісі – Седекиях (туғанда Матания есімді болған). Оның үш ағасы – Елиаким (б.з.д. 634 шамасында туған), Шаллум (б.з.д. 633 шамасында туған) және Йоханан. Либналық Еремияның қызы Хамутал Маттания мен оның үлкен ағасы Шаллумның анасы болды, ал Педаяхтың немере қызы Зебида Елиакимнің анасы болды. Седекияхтың көп әйелдері, ұлдары мен қыздары болды, бірақ Киелі кітапта тек бір ұлының аты – Малкия деп айтылған. Шаллум Яһуда патшасы болып, Жоғахаз деген атпен таққа отырды. Шаллумнан кейін Елиаким, Еходай есімімен патшалық құрды. Ехоякимнен кейін оның ұлы Ехония патша болды. Навуходоносор II Ехонияны тақтан алып, оның ағасы Матанияны Седекиях есімімен таққа отырғызды. Седекиях Яһуданың соңғы патшасы болды, содан кейін ел Бабылмен басылып алынып, халқы тұтқынға алынды.