1698 жылғы стрелецтер көтерілісі: себептері, Петр I реформаларына қарсылық, әскери қызмет қиындықтары. Реакциялық бүлік пе, әлде халық наразылығы ма? 🔎
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1698 жылғы Стрелецтік көтеріліс (Стрелецкий бунт 1698 года) – Мәскеу стрелец әскерлерінің көтерілісі.
the Streltsy uprising of 1698
The Streltsy uprising of 1698 (Стрелецкий бунт 1698 года) was an uprising of the Moscow Streltsy regiments.
Өмірбаян
Кейбір ресейлік тарихшылар Стрельцы көтерілісі сол кезде солтүстік және батыс Еуропа қалаларында саяхаттап жүрген Ұлы Петрдың прогрессивті жаңалықтарына қарсы реакциялық бүлік деп санайды. Басқалары оны крепостнойлыққа бағынғандықтан, әскери қызметтегі ауыртпалықтар мен мазасыздықтарға қарсы наразылық ретінде қарастырады. 1695-1696 жылдары Петр I-нің Азов жорықтарына қатысқан Мәскеу Стрельцы Азовта гарнизон болып қалды. Бірақ 1697 жылы Стрельцыдің төрт полкі Мәскеудің орнына күтпеген жерден Великие Лукиге жіберілді. Жолда аштықтан азапталды және аттар жетіспегендіктен қару-жарақтарын өздері көтеріп әкелді. 1698 жылдың наурыз айында 175 стрелец полктерін тастап, Мәскеуге қашып, шағымдану үшін келді. Олар Новодевичье монастырында қамауда отырған София Алексеевнамен құпия байланыс орнатып, оның көмегіне үміттенді. Қашып кеткен Стрельцы қарсылық көрсеткеніне қарамастан, өз полктеріне қайтарылды, бұл қалғандарының арасында наразылық тудырды.
Some Russian historians believe that the Streltsy uprising represented a reactionary rebellion against the progressive innovations of Peter the Great, who had left the country on a tour of cities in northern and western Europe at the time. Others see it as a riot against the yoke of serfdom oppression, military service hardships and harassment. The Moscow Streltsy, who had participated in Peter the Great's Azov campaigns in 1695–1696, remained in Azov as a garrison. In 1697, however, the four regiments of Streltsy were unexpectedly sent to Velikiye Luki instead of Moscow. On their way there they were starving and carrying their ordnance by themselves, due to lack of horses. In March 1698, 175 Streltsy left their regiments and fled to Moscow to file a complaint. They secretly established contact with Sophia Alekseyevna, who had been incarcerated at the Novodevichy Monastery, and hoped for her mediation. The runaway Streltsy, despite their resistance, were sent back to their regiments, giving rise to discontent among the rest of them.
Көтеріліс
6 маусымда стрелцілер өздерінің басшы офицерлерін қызметтен шеттетуге, әр полктан төрт өкіл сайлап алуға және Мәскеуге аттануға бел буды, боярлар мен шетелдік кеңесшілерді жазалауға және барлық бейбақшылықты олардың есебінен деп айыптауға дайын болды. Көтерілісшілер (шамамен 2300 адам) Софияны билікке орнатуды немесе, егер ол бас тартса, оның күйеуі болған Василий Голицынды тағайындауды көздеді. Петр I Алексей Шейн мен Патрик Гордон басқаратын төрт полк (4000 адам) және атты әскерін стрелцілерге қарсы шабуылға жіберді. 18 маусымда стрелцілер Мәскеуден батысқа қарай 40 шақырым жердегі Жаңа Иерусалим (Воскресенский) монастырының жанында жеңіліске ұшырады.
On 6 June, the Streltsy removed their commanding officers, chose four electives from each regiment, and made their way to Moscow, getting ready to punish the boyars and foreign advisers and blaming them for all adversities. The rebels (approx. 2,300 men) intended to install Sophia or, in case of her refusal, her alleged lover Vasili Golitsyn, who had been in exile. Peter I ordered four regiments (4,000 men) and a cavalry unit under the command of Aleksey Shein and Patrick Gordon to attack the Streltsy. On 18 June, the Streltsy were defeated not far from the New Jerusalem Monastery (Voskresensky Monastery) 40 km west of Moscow.
Салдары
Питер оқиғаны тергеу кезінде қатыгездікпен азаптады. Көптеген күдіктілер көптеген бұрмаланған жіптерден тұратын, өте мықты былғары қамшы – «кноутпен» өлтірілді. Көптеген тұтқындардың қол-аяқтары сынғанша созылды, ал кейбіреулерінің саусақтары мен аяқтарына күрделі темір бұрандалар бекітілді. Тағы басқаларының арқалары баяу күйдірілді немесе қызыл қызған темір қыспақтармен бүйірлері мен жалаңаш аяқтары баяу жыртылды. Осылайша Петр күдіктілердің бірінен соң бірін өздерінің кінәлі екенін мойындауға мәжбүрледі, нәтижесінде көптеген, көбінесе жалған куәліктер алынды. 1698 жылдың 22-28 маусымы аралығында Стрельцы көтерілісінің елу жеті басшысы асылып өлтірілді, ал қалғандары жер аударылды. 1698 жылы 25 тамызда Лондоннан асығыс оралғаннан кейін Петр I тағы бір тергеу жүргізуге бұйрық берді. 1698 жылдың қыркүйегінен 1699 жылдың ақпанына дейін 1182 Стрелецтің өліміне жаза берілді, ал 601-і қамшымен соғылды, темірмен таңбаланды немесе (көбінесе жастар) жер аударылды. Тергеу мен өлім жазасы 1707 жылға дейін жалғасты. Көтеріліске қатыспаған Мәскеу полктері кейін таратылды. Стрельцы және олардың отбасы мүшелері Мәскеуден қуылды.
Peter employed savage tortures while investigating the incident. Many suspects were whipped to death with the knout, an extremely stout leather whip composed of numerous twisted strands. Many were stretched until their limbs broke; sophisticated iron thumbscrews were applied to the fingers and toes of some prisoners; while others had their backs slowly roasted or had their flanks and bare feet slowly torn apart with red hot iron pincers. Peter thus induced suspect after suspect to name accomplices in a virtually unending cavalcade of forced, and likely often false, confessions. Between 22 June and 28 June 1698, fifty seven of the Streltsy uprising leaders were executed by hanging and the rest were sent into exile. Upon his hurried return from London on 25 August 1698, Peter I ordered another investigation. Between September 1698 and February 1699, 1,182 Streltsy were executed and 601 were whipped, branded with iron, or (mostly the young ones) sent into exile. The investigation and executions continued up until 1707. The Moscow regiments, which had not participated in the uprising, were later disbanded. Streltsy and their family members were removed from Moscow.