Кіріспе

Румын жазушысы, журналисі және саясаткер Михаил Садовяну (кейде Михаи Садовяну деп аталады; 5 қараша 1880 – 19 қазан 1961) – румын романдарының, әңгімелердің авторы, журналист және саяси қайраткер, коммунистік республикада екі рет мемлекет басшысы міндетін атқарған (1947–1948 және 1958 жылдары). Румын тілінде ең көп шығарма жазған жазушылардың бірі ретінде ол көбінесе тарихи және оқиғаға толы романдарымен, сондай-ақ табиғат туралы жазбаларымен еске алынады. Бес онжылдыққа созылған шығармашылық жолы бар Садовяну, салтшыл «Sămănătorul» журналының алғашқы өкілі болды, кейін реалист жазушы ретінде танылып, «Viața Românească» журналындағы «Poporanist» ағымының жақтаушысы болды. Оның кітаптары, көне жалғыздық пен табиғи байлық туралы көзқарасы үшін сыншылар тарапынан жоғары бағаланған, әдетте Румынияның орта ғасырлық және жаңа заман тарихының тақырыптарына негізделген Молдавияның тарихи аймағында өрбиді. Олардың ішінде «Neamul Șoimăreștilor» («Шоймарешти әулеті»), «Frații Jderi» («Ждери ағайындары») және «Zodia Cancerului» («Креб белгісімен») кіретін болса, «Venea o moară pe Siret» («Сирет өзенімен ағып келе жатқан диірмен»), «Baltagul» («Балта») және басқа да көркем шығармаларымен Садовяну қазіргі заманға дейін фрескасын кеңейтеді, стильін психологиялық романға, натурализмге және әлеуметтік реализмге бейімдейді. Өмірге ұлтшылдық пен гуманизмді үйлестіре білген дәстүршіл тұлға Садовяну, соғыстар аралық кезеңде парламентте қызмет еткен кезде оң және солшыл саяси күштер арасында қозғалды. Халық партиясы, Ұлттық аграрлық партия және Братянудың Ұлттық либералдық партиясымен бірігіп, ол солшыл «Adevărul» және «Dimineața» газеттерінің редакторы болды және оңшыл баспасөздің қатыгез науқанының нысаны болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Садовяну Румыния Коммунистік партиясының саяси серігіне айналды. Ол Кеңес Одағы мен сталинизмді жақтап жазды, Кеңес Одағымен достық қоғамына қосылды және социалистік реализмді қабылдады. Оның көптеген мәтіндері мен сөздері, соның ішінде саяси роман «Mitrea Cocor» және танымал ұран «Lumina vine de la Răsărit» («Жарық шығыстан келеді») коммунизмді жақтау үшін жасалған пропаганда ретінде қарастырылады. Румын жазушылар қоғамын құруға қатысқан және кейін Румын жазушылар одағының президенті болған Садовяну 1921 жылдан бастап Румын академиясының мүшесі және 1961 жылы Ленин атындағы бейбітшілік сыйлығының иегері болды. Ол сондай-ақ 1930 жылдары Румын масондық қауымының бас шебері болды. Профира мен Пол Миху Садовянудың әкесі, ол әдеби сыншы Изабела Садовеану Эванның қайнағасы болды.

Алғашқы жылдар

Садовеану Молдавияның батысындағы Пашчани қаласында дүниеге келген. Оның әкесінің отбасы Ескі патшалықтың оңтүстік-батыс бөлігінен, Олтенядан шыққан. Олардың шыққан жері Садова олардың таңдаған тегін (әдеби мағынада "Садовадан") 1891 жылы ғана қабылдаған. Михаилдың әкесі заңгер Александру Садовеану (1921 жылы қайтыс болған), оны әдеби сыншы Джордж Калинеску "сақалды және жақсы жағдайдағы адам" деп сипаттады; Михаилдың анасы Профира, туған тегі Урсачи (немесе Урсаки; 1895 жылы қайтыс болған), молдавандық қойшылар әулетінен шыққан, жазушының есінде қалғандай, олардың барлығы сауатсыз болған. Әдебиет тарихшысы Тюдор Виану осы аймақтық және әлеуметтік ерекшеліктердің қарама-қайшылығы автордың қалыптасуына әсер еткенін, оны "румындық әмбебаптыққа" ашқанын айтады, бірақ Садовеану мансабының бар кезеңінде молдавандық тамырларымен тығыз байланыста болды. Михаилдың Александру есімді ағасы болды, оның әйелі швейцариялық білім алған әдеби сыншы Изабела Мортсун (кейін Садовеану Эван атанды, ол социалистік белсенді Василе Мортсунның туысы болды). Оның тағы бір ағасы Василе Садовеану – ауыл шаруашылығы инженері болған. 1887 жылдан бастап Садовеану Пашчанидегі бастауыш мектепке барып оқыды. Оның сүйікті ұстазы, мырза Бусуиок, кейіннен оның ең танымал әңгімелерінің бірі – "Майстер Трандафирге" ("Domnu Trandafir") шабыт берді. Мектептен тыс уақытында жас Садовеану туған аймағын жаяу аралап, аң аулау, балық аулау немесе табиғатты тамашалаумен шұғылданды. Ол демалысын анасының туған жері Вершенде өткізді. Сапарлары барысында Садовеану шаруаларды аралап, олардың билікке қатысты көзқарастары сыншылардың оның қоғамға деген тұжырымын қалыптастырғанына сендіреді. Осы оқиғадан кейін жас Садовеану орта білімін Фальтичениде және Яссыдағы Ұлттық орта мектепте аяқтады. Фальтичениде ол болашақ жазушылар Евгений Ловинеску мен И. Драгославпен бір сыныпта оқыды, бірақ оқуға қызығушылығын жоғалтып, сыныптан шығарылмастан, бітірушілердің қатарында болды. Бірақ оның алғашқы әдеби тәжірибелері келесі жылдан басталады. 1897 жылы "Fălticeni-ден келген М-м-м-м" ("Domnișoara M din Fălticeni") деген тақырыптағы және "Пашканиден келген Михай" ("Mihai din Pașcani") деген қолтаңбамен жазылған эскиздік әңгіме Бухаресттегі "Dracu" сатирикалық журналына жариялауға сәтті ұсынылды. Алайда Садовеану Денсусянудың бағытына қанағаттанбады және осы журнал қолдаған бүкіл румындық символизм қозғалысын сынады. Ол астанадағы богемиялық қоғамға жиі бара бастады, онда алғашқы повестьтерін жазуды бастады және кәсіби жазушы ретінде өмір сүруге бел буды. Келесі жылы Садовеану Румынияның құрлық әскеріне шақырылып, Таргу Очна маңында күзетші болып орналасты, бұл тәжірибе оның алғашқы әлеуметтік сын-қаламдарын жазуға ықпал етті. Бастапқыда Садовеанулар бұрын белгілі молдавандық әңгімеші Ион Креангаға тиесілі үйде тұрды, содан кейін "Тыныштық бақшасы" ("Grădina Liniștii") үшін әйгілі жаңа ғимарат салдырды. Оның ұлдарынан Димитрий Садовеану суретші болды.

Sămănătorul, Viața Românească және әдеби тұсаукесері

1903 жылы ақын Штефан Октавиан Иосифтен шақыру алғаннан кейін Садовеану сол кезде тарихшы және сыншы Николае Иорга басқарған салтшыл журналға еңбектерін енгізді. Ол сол кезде Ұлттық либералдық партияның баспасынан шыққан және саясаткер Винтиля Братиану басқарған Voința Națională газетінің де жазушысы болды. Сол жылдың желтоқсан айынан бастап газетте Șoimii ("Шаяқтар") сериясы жарияланды, ол Frații Potcoavă-ның кеңейтілген нұсқасы болды. 1906 жылдан кейін ол Viața Românească айналасында құрылған топпен бірікті, оған оның қайын қарындасы Изабелла да қосылды. Viața Românească үшін жазған кейінірек жазған шығармаларымен Садовеану әсіресе аңшылық сапарлардың баяндаушысы ретінде танымал болды, бірақ жас жазушы Констанца Марино Моску оны өзінің Мариана Видрашку романында өз шығармаларын плагиаттаған деп айыптап, кейіннен ұмытылған сериалдық романға дау тудырды. 1904 жылы Садовеанудың дебюті болды: ол төрт жеке кітап жариялады, оның ішінде Șoimii, Povestiri ("Әңгімелер"), Dureri înăbușite ("Жасырылған қайғылар") және Crâșma lui Moș Petcu ("Қарт Петкудің сыраханасы"). Бұл жарты ғасырдан астам уақытты қамтитын әдеби мансабының және Editura Minerva баспасымен ынтымақтастығының басталуы болды. Консервативті әдеби қоғамның жетекшісі Титу Майореску Povestiri-ге оң баға берді және оны 1906 жылы Румын академиясының сыйлығына ұсынды. 1908 жылы жазған эссесінде Майореску Садовеануды Румынияның ең ұлы жазушыларының қатарына қосты. Вианудың айтуынша, Майореску Садовеану мен басқа да жас жазушыларда өзінің теориясының "халықтық" реализм түріне, 1882 жылдан бастап өз очерктерінде жақтаған көзқарасына қарсы жеңіске жетуін көрді. Садовеану кейіннен Иорга, Майореску және әсіресе мәдениетті дамытушы Константин Бану мен Sămănătorul ақыны Джордж Кошбукке жұртшылықтың және оның әріптестерінің қызығушылығын туғызуға көмектесті деп есептеді. Бастапқыда Александru Влахутса мен Джордж Кошбук құрған дәстүрлі журнал, Иоргамен бірге шетелдік ықпалдан босатылған "ұлттық мәдениетті" құру мақсатын жариялады. Алайда, Калинескудің айтуынша, бұл амбициялық мақсат тек "үлкен мәдени ықпалда" көрініс тапты, өйткені журнал "ұлттық үрдістің" ауылдық дәстүршілерін және Символизм сияқты космополиттік ағымдардың жақтаушыларын біріктіретін эклектикалық орын болды. Калинеску мен Виануның пікірінше, Sămănătorul негізінен Junimea-ның ескі нұсқауларын қолдаған. Виану сонымен қатар Садовеанудың әдеби шеңберге қосқан үлесі оның тарихындағы негізгі көркемдік элемент болды деп айтады және Иосифті әдеби "қиындық" кезеңінде Садовеану инновацияларды қамтамасыз ететін адам болды деп дәл болжаған деп есептейді. Ол таңғажайып қарқынмен жариялауды жалғастырды: 1906 жылы ол тағы да төрт томдық кітапты басып шығарды. Нану бұл кезең туралы былай деп жазды: "Бұл әдебиетпен айналысатын адамдармен толған кеңсе, ешқандай жұмыс жасалмайды, адамдар темекі шегеді, кофе ішеді, армандар, өлеңдер мен проза жасайды." Көтерілістің қанды нәтижесіне, сондай-ақ Хареттің шаруаларды тәрбиелеуге бағытталған әрекеттеріне сүйеніп, Садовеану еңбекқор егіншілерге арналған өзін-өзі басқару нұсқауларын жариялаған кезде полициядан күдікке ұшыраған, бұл әлеуметтік белсенділіктің түрі, тіпті ресми тергеу жүргізілді. Михаил Садовеану 1908-1909 жылдары кәсіби жазушы болды, ол өткен жылы ақын Цинцинат Павелеску мен Димитрие Ангель құрған Румын жазушылар қоғамына қосылып, сол жылдың қыркүйек айында оның президенті болды. Сол жылы ол, Иосиф және Ангел, жазушы Эмиль Гарлеанумен бірге, Овидий Денсусянудың эклектицизміне және юнистік мектепке қарсы ай сайынғы Cumpăna журналын құрды (журнал 1910 жылы басылымнан шықты). Сол кезде ол Бухаресттегі Кублер кофеханасында жиналған зиялы қауымның арасында айқын тұлға болды. 1910 жылы ол Яссы ұлттық театрының басшысы болып тағайындалды, ол 1919 жылға дейін осы лауазымға орналасты. 1911 жылы қарашада Жазушылар қоғамындағы лауазымынан кетті, оның орнына Гарлеану келді, бірақ оның басқару комитеті мен цензура мүшесі ретінде оның әкімшілігіне қатысуды жалғастырды. Садовеану 1913 жылы Румынияның Болгарияға қарсы соғысы кезінде қаруға қайта шақырылды. Лейтенант дәрежесіне жеткеннен кейін қысқа уақыт бойы майданда болды. Ол кезде жарық көрген жазбалар сериясына 1915 жылғы "Неамул Шоимарештилор" кіреді. Ол кезде ол Жазушылар қоғамының президенті болып қайта сайланды, бұл уақытша мандат 1918 жылы Румыния Орталық державалармен бейбітшілік келісімін жасасқан кезде аяқталды. Оған Топырчану қосылды, ол Болгариядағы POW лагерінен жаңа ғана босатылған еді, және олармен бірге "Însemnări Literare" журналын құрды. 19 ғасырда бұл саясаткер Михайл Когэлничанудың резиденциясы болған, ал соғыс кезінде композитор Георге Энескуге қонақ үй болған.

Шығармашылық жетілу және саяси мансабының алғашқы кезеңдері

1921 жылы Садовеану Румын академиясының толық мүшесі болып сайланды. Сол кезде ол Viața Românească журналымен байланыстарын жаңартты: Гарабет Ибраиляну және тағы басқалармен бірге оның соғыстар аралық ядросына қосылды, ал журналда оның романдарынан үлгілер жиі жарияланды (олардың кейбіреулері бастапқыда оның баспасы толық жариялаған). Ол кезде оның үйінде көптеген мәдениет қайраткерлері болып тұратын, олардың арасында жазушылар Топирцеану, Гала Галакцион, Отилиа Казимир, Ионель және Пăstorel Теодореану, Димитрие Д. Пăтрашкану, сондай-ақ дирижер Сержиу Челибидаке, аристократ және мемуаршы Георге Юргея Негрилешти, және сатирик Раду Космин болды. Денсаулығына қарамастан, Садовеану Румыния бойынша жиі саяхаттап, оның шығармаларына шабыдандырған жергілікті көрікті жерлерді, әсіресе Агапия мен Вăратек православ монастырьларын және Нямец бекінісін тамашалады. 1926 жылы, шешімсіздік кезеңінен кейін, Садовеану досы, ақын Октавиан Гоганың белсенді мүшесі болған Халық партиясына қосылды. 1927 жылғы жалпы сайлауда ол Трансильваниядағы Бихор округінен палатаға сайланды, ал 1931 жылғы сайлаудан кейін Яссы округінен Сенатта орын алды. Николае Йорганың Ұлттық шаруалар партиясы кабинеті кезінде Садовеану Сенат төрағасы болды. Сонымен қатар ол солшыл «Адеварул» газетіне үлес қоса бастады. Садовеану сол кезде масондыққа қатысты, бұл ұйымда 1928 жылы тіркелген, бірақ 1926 немесе 1927 жылдан бері мүше болған болуы мүмкін. Ұйымның 33-ші дәрежесіне жетіп, Яссыдағы Димитрие Кантемир масондық ложасын басқарды. Радикалды оңшылдар оның кітаптарын жазайықтап өртеді. Осы оқиға келесі жылдарға созылды, Садовеану әдеби ортадағы достарының қолдауын алды. Олардың арасында сол кезде ауруханада жатқан Топирцеану да болды, ол өлім алдында бауыр қатерінен қайтыс болды. 1937 жылдың қыркүйегінде Яссы университеті Садовеануға құрметті доктор ғылымының дәрежесін берді. Михаил Садовеану 1930-жылдардың соңы мен 1940-жылдардың басында саясаттан шеттеді, Румынияда оңшыл диктатуралар билікке келгенде, ол король Кароль II және оның Ұлттық жаңару майданына қолдау көрсетті, олар радикалды фашистік Темір гвардияны биліктен ығыстыруға тырысты. Ол жеке өзі Кароль тағайынымен корпоративтік Сенатқа мүше болды. 1940 жылы ресми баспа Editura Fundațiilor Regale оның «Жұмыстар» атты алғашқы томын жариялады. 1942 жылы «Фрэци Ждери» романының соңғы бөлімін жариялағаннан кейін Садовеану өзінің сүйікті Ариеш аймағындағы ауылға қайтып келді, онда ол өзіне шалаш және шіркеу салды. Осы уақытта ол «Браду Стрымб әңгімелері» атты туындыларын жазды. Сол жылдары алпыс жастағы жазушы Валерия Митрумен танысты, ол одан жас феминист журналисі болды, олар қысқа уақыттан кейін үйленді.

Коммунистік жүйе мен саяси өрлеу

Румынияда кеңестік жүйенің орнауына кеңес қолдау көрсеткеннен кейін Садовеану жаңа билікті қолдады және өзінің реализм нұсқасынан социалистік реализмге ауысты. Бұл оның биолог және дәрігер Константин Ион Пархон басқарған Кеңес Одағымен Достық Румын қоғамымен (ARLUS) байланысының басталуы болды. 1944 жылдың соңында ресми кеңес елшілері Андрей Вышинский мен Владимир Кеменовтің сапары кезінде оларға қонақжайлық танытып, көп ұзамай ол ARLUS "Әдеби және философиялық бөлімінің" президенті болды (Михай Ралеа мен Перпесициуспен бірге). 1945 жылдың ақпан айында ол Пархон, Энеску, лингвист Александру Розетти, композитор Джордж Энеску, биолог Траян Савулеску және математик Димитрие Помпеюмен бірге премьер-министр Николае Радеску мен оның кабинетінің мәдени саясатына қарсы наразылық білдірді. Садовеану 1946 жылдың маусым айынан кейін Ион Пас, Гала Галактион, Хория Делеану, Октав Ливезеану және Н. Д. Коцеамен бірлесіп, қауымдастықтың апталық әдеби журналы Veac Nou-ды редакциялады. Садовеанудың әдеби және саяси өзгерісі 1945 жылы наурыз айында Бухаресттегі конференц-залдардың бірінде Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин туралы лекция оқыған кезде жұртшылыққа белгілі болды. Оның сөйлеген сөзі "Lumina vine de la Răsărit" деп аталды, ол тез арада Румынияда сталинизмнің беделін жақсарту әрекеттерімен байланысты болды. ARLUS сол жылдың соңында оның конференциясының мәтінін баспа түрінде жариялады. Кеңес Ғылым академиясының құрылғанына 220 жыл толуына шақырылып, олар ғылыми-зерттеу институттарына, колхоздарға және балалар бақшаларына барды, әсіресе Сталиннің ұнатқан агрономы Николай Цицинмен кездесті. Отанына оралғаннан кейін ол кеңес жүйесін мақтап, тағы да бірнеше даулы мәтіндер жазып, лекциялар оқыды. Сол жылы ARLUS-қа қарасты Editura Cartea Rusă Иван Тургеневтің "Аңшының очерктері" атты туындысын жариялады. Өзінің алғашқы отырысында (1946 жылдың желтоқсанында) заң шығару органы оны президент етіп сайлады. Ол сол кезде Чиорогарлада тұратын, бұрын фашистік режимдерді қолдаған және Румыниядан кеткен журналист Памфил Шеикаруға тиесілі вилламен қамтамасыз етілді. Бұл шешімді оппозициядағы Ұлттық шаруалар партиясы саяси жемқорлықтың белгісі ретінде қарады және олардың баспасөз беттерінде Садовеануды "Чиорогарла графы" деп атады. 1948 жылы Румыния королі Михаил I БПД мүшелерімен құлатылып, коммунистік режим ресми түрде орнатылғаннан кейін Садовеану румын жазушысы үшін ең жоғары лауазымдарға көтерілді және маңызды материалдық игіліктерге ие болды. 1947-1948 жылдары ол Пархон, Штефан Войтек, Георге Стере және Иоан Николимен бірге БПД билеген заң шығару органы сайлаған Халық Республикасы Президиумының мүшесі болды. Ол сол кезде коммунистердің тазалауына ұшыраған академиядағы өзінің орнын сақтап, бірнеше басқа кеңесшіл зиялылармен бірге Академия Президиумына сайланды.

Сипаттамалары

Садовеанудың тұлғасы мен тәжірибесі оның әдеби стилін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1901 жылы үйленгеннен кейін Михаил Садовеану Калинескунің «патриархалды» өмір салтын қабылдады. Эпиграммалық әріптесі Пасторел Теодореану сияқты, тамаша тағамдарды ұнататын адам ретінде танылған Садовеану румын тағамдарын және румын шараптарын бағалады. Өмір салтын таңдауы оның әдеби қызығушылықтарымен үйлесетін: оның басты кейіпкерлерінің оқшау және қарапайым өмірі (Калинеску жазушының «патриархалдық дәуірге қайта оралу» деген құштарлығымен байланыстырды), Садовеанудың шығармалары бастапқы молшылықтың суреттерімен және әсіресе ырымдық тойлардың, аң ауру партияларының және балық аулау сапарларының көркем бейнеленуімен ерекшеленеді. Калинеску жеке баяндамалардағы мұндай сипаттамалардың құндылығы уақыт өте келе артатынын айтты және автор лирикадан бас тартқаннан кейін оларды «табиғат адамға ұсынатын денелер мен формаларды сезіммен тамашалау құралы» ретінде пайдаланды. Ол Садовеанудың эстетикасы Голландияның алтын ғасыры өнерін еске түсіретінін айтуға болады: «Садовеану қазіргі Молдавияда шарап құмыралары мен балық және бұғы етімен жабылған ас үстелдерінің Голландиясын қайта жасайды». Дәстүрші Гарабет Ибраиляну Садовеанудың табиғат туралы поэзиялық жазбаларына сілтеме жасап, оны тіпті «табиғаттан асып түсті» деп жариялады. Ал модернист Эуген Ловинеску Садовеанудың бастапқы ландшафтты бейнелеуіне қарсылық білдіріп, оның бәсекелесі реализмді қабылдағанына қарамастан, романтизм мен субъективтілікке қарыздар екенін дәлелдеді. Ловинескудің ұстанымы, сыншы Ион Симуцтің айтуынша, Садовеанудың Самантулдың дәстүрлілігімен ешқашан ажырамауымен негізделген. Ловинескудан айырмашылығы, Виану бұл қасиеттерді «Садовеанудың өнерінің тепе-теңдігіне ешқандай зиян келтірмейтін» деп қарастырды. Әдеби сыншы Иоан Станомирдің «сөзшеңдігімен» ерекшеленетін және оның әйгілі тыныш және көрінеу ашулы табиғатына қарама-қайшы келетін, Михаил Садовеанудың, әсіресе тарихи романдарында, румын тілінің түрі, оның архаизмдерді қолдануы және румын лексикасына тапқырлықпен қарауымен ерекшеленді. Автор ортағасырлық және ерте заманауи молдавандық Иоан Некульце мен Мирон Костин сияқты хроникашылардан сюжет желілерін және сөз құралдарын жиі алып, бірнеше жергілікті диалекттер мен сөйлеу тіркесімдерін шығармашылықпен араластырады, тарихи тілдің жай ғана еліктеуінен алыстап кетеді. Жалпы үшінші тұлғада баяндалатын оның кітаптарында әңгіме айтушы мен кейіпкердің дауыстары арасында диалектілік айырмашылық аз немесе мүлдем жоқ. Калинескудің айтуынша, Садовеану Карагияле мен Иоан Креангаға ұқсас «нағыз сөйлеу қабілетіне» ие. Бірнеше сыншылардың байқауларына сүйене отырып, Кромлиняну молдавандық романистің әдеби тілді қайта құруындағы рөлі туралы егжей-тегжейлі айтып берді. Бұл ерекше үлес алғаш рет 20 ғасырдың басында сипатталған, онда Садовеану Титу Майореску өзінің жазу стилін әлеуметтік ортаға және өзінің баяндамаларының жағдайларына бейімдегені үшін мақтаған. Виану, дегенмен, Садовеанудың соңғы жазбаларында неологизмдерге көбірек орын қалдырылады, көбінесе баяндаушының дауысы сюжеттен алыстаған бөліктерінде. Садовеану шығармашылығындағы тағы бір біріктіретін элемент - әдеби типтерге жүгіну. 1904 жылы Майореску жас рассказшыны күнделікті өмірдегі кейіпкерлерді дәл бейнелеуі үшін мақтады. Тюдор Виану өзінің реалистік алдыңғыларының көпшілігінен айырмашылығы, Садовеану шаруаның кейіпкеріне ашық жанашырлық танытты, «адамның жоғары түрі, ерлік адам» деп атап өтті. Ол былай деп қосты: «Олар адам баласының негізгі инстинкттерімен сәйкес келетін бірнеше құрылғылардың көмегімен қозғалады, сондықтан олар, жалпы алғанда, құпия». Осы желіде Садовеану өмірге қатысты көзқарастары гуманистік сипаттағы халық даналарының бейнелерін де жасайды және көбінесе батыс мәдениетінің рационалистік қағидаларына қарама-қайшы бейнеленеді. Бұл жайында Садовеанудың досы Джордж Топырчаану Садовеанудың еңбегі «типтер» туралы «ақылға қонымды [және] жасанды» ұғымнан асып түседі және «ол [ ] адамдарды жасайды» деп сенді. Сандквист өзінің кейінгі жұмысының басты тақырыбы «фермерлер мен жер иелері тең құқықты ер адамдар болған архаикалық әлем» (немесе, Симут бойынша, «архаикалық батырлықтың утопиясы») болды деп айтады. Топырчаану «Садовеану - біздің Эминескуден кейінгі ең ұлы ақынымыз» деді. Михаил Садовеану өзінің дәстүршіл әдеби көзқарастарын румын фольклорын зерттеу арқылы қалыптастырды, оны 1923 жылы Румын академиясындағы сөйлеуінде әріптестеріне шабыт көзі ретінде ұсынды. «Нәлука» («Құбылыс») атты прозалық шығарма екі қарт адам арасындағы некелік жанжалға арналған, олардың екеуі де өтістерінің ұятын жасыруға тырысады. Джордж Калинеску, әсіресе «Нәлукада», Садовеану өзінің әдеби еңбектерінің негізгі әдісін зерттей бастағанын атап өтеді, ол «ұзақ қызығушылықты тұтандыру арқылы құштарлықтың жалынын ұсынуды» қамтиды, онда ол «табиғаттың ландшафттары немесе бейнелері сияқты статикалық элементті шақырады». Калинеску үшін бұл стильдің таңдауы Садовеанудың жазбаларына «зиян келтіретін әсер» етті және «Дюрери инэбушите» («Басылған қайғы») оның әңгімелер жинағының «ең нашары» болды. «Құл» («Қызметші») шығармасындағы жалдамалы жұмысшы өзінің қатыгез жұмыс берушісінен кез келген уақытта кек алуға қабілетсіз; «Екі ұл» («Екі ұл») шығармасында, бояр өзінің төмендетілген заңсыз ұлына деген сезімге ие болады. Дегенмен, ол жазушыны «бірқатар монотондыққа» кінәлады, Садовеанудың кейінгі барлық жұмыстарында осындай әдістерді пайдаланғанын айтады. Кейде олар білімсіз адамдардың моралін қатаң билікпен салыстырады: шаруа 1859 жылы Валахия мен Молдавияның бірігуі оның класының басымдығын қамтамасыз етуі керек деп сендіреді; жас төмен сыныптан шыққан әйел боярдың сүйіктісіне айналады, бірақ еркіндік өмірін таңдайды; және ром әскерден қашып, жуынуды бұйрық бергеннен кейін қашып кетеді. «Біздің жерімізде, Виишоарада» («Виишоарадағы біздің жерімізде») атты шығармада ескі адамның өмірі өрескелдік пен ашкөздікке дейін төмендеп, тіпті ол әйелін аштықтан өлтіруге дейін барады. Садовеануның гайдуктарды феодалдық әділетсіздікке қарсы тұратын негізінен адал заңсыздықтар ретінде бейнелеуі румын фольклорындағы стереотиптерді көшіреді және көбінесе кейбір әңгімелерде (кейде қайталамалы) батырлық кейіпкерлер арқылы көрінеді: Василий Ұлы, Козма Ракоаре, Лица Флореа және т.б. «Бордеений» («Батылдар») атты шығармада ол қараңғы тұлға Санду Фалибога басшылығымен эксцентриктер мен мизантроптарды көрсетеді, қоғамдық биліктен қашатын қарақшылар, оларды комментаторлар Америка құрама штаттарының қоныс салушыларымен салыстырды. «Мен не істей аламын [ ] үлкен жәрмеңкелер мен көп адамдар бар жерде? Мен малмен жақсырақ болар едім; мен олармен өстім және олармен араластым». Ортағасырлық тарихтың шамалы оқиғаларын романтизациялап, «Времури де бежени» («Қашқындар заманы», 1907) шығармасында Садовеану қашқындар қауымдастығының импровизациялық өзін қорғалауын, көшпенді татарларға қарсы соңғы тұруын суреттейді. Осы сериядағы әңгімелерге сілтеме жасай отырып, Калинеску Садовеанудың басты қызығушылығы өркениеттен алыс кеткен ер адамдар мен әйелдерді бейнелеуде екенін атап өтеді, олар батыс мәдениетінің элементтерін тек «таңғажайыппен» қарайды: «Садовеанудың әдебиеті - қатыгез инстинкттің ең жоғары көрінісі». Кейінгі жұмыстарында, сыншының пікірінше, Садовеану оқшарауды примитивтердің басқарылатын әлеміне қашу ретінде бейнелеуден, «өркениеттің жанына тиген жандардың тазартылуы» ретінде бейнелеуге көшті. Кромхал... шығармаларының кейбір ерте түрінде.

Хану Анкуței, Șoimii және Neamul Șoimăreștilor

"Анкутса қонақүйі" ("Ancuța's Inn") повесі, Джордж Калинеску "қуанышты идиллия мен қатаң нәзіктіктің шедеврі" деп сипаттаған, Джованни Боккаччоның "Декамерон" және Джеффри Чосердің "Кентерберилік әңгімелер" сияқты ортағасырлық аллегориялар дәстүріндегі жақтаулы повесть. Онда танымал қонақүйге келген саяхатшылардың баяндалған оқиғалары келтіріледі. Повестің көп бөлігі тағамдық талғамдар мен рецепттер туралы, сондай-ақ өркениет пен қарапайым өмір салты арасындағы қарама-қайшылықтарды көрсетеді: кітаптың бір эпизодында Лейпциг жәрмеңкесінен келген саудагер Батыс Еуропаның экономдығы мен техникалық жаңалықтарын түсіндіргенде, басқа кейіпкерлерді таң қалдырады. Садовеану осы повестьтік әдісті "Судағы күн" ("Soarele în baltă") шығармасында да қолданды, Калинеску оны "әлдеқайда қиын стильде" жазылған деп санайды. Онда Никоараның өміріндегі ерте оқиғаларға назар аударылады, оның және оның інісі Александрудың ханзада Иоан Вода цель Кумплиттің бауырлары болғаны туралы әңгімеге сүйене отырып, олар Осман империясының осы ханзаданы өлімге кесіп тастауын кектеуге тырысады. Мәтін сондай-ақ олардың Иеремия Голияны, ханзада Иоанның тұтқынға түсуіне себеп болған деп саналатын боярды ұстап, өлтіру әрекеттерін де баяндайды, ал оның қызы Илинка ағайындылардың тұтқынына айналады. Калинеску "Шоймилер" романын "әлі де жаңқа" деп сипаттады, Садовеану жанрмен тәжірибе жүргізе бастағанын атап өтті. Калинескудің пікірінше, роман "эпикалық тұрғыдан алғанда біршама тұрақтырақ", бірақ ол көшірмекке тырысқан оқиғалы романның қағидаларын толық сақтамайды.

Zodia Cancerului және Nunta Domniței Ruxandra

Садовеанудың кейінгі тарихи романы "Зодия Рак" 17 ғасырдың аяғында, Молдавия князі Георге Дуканың үшінші билігі кезінде өтеді, ал Калинеску оны "жоғары көркемдік деңгейде" бағалайды. Роман Алекудың Дуканың бұйрығымен жеңіліп, өлтірілуімен аяқталады. Арқа жағында Русетпен кездесіп, дос болған Рим-католик діни қызметкері және француз елшісі Аббат де Мареннің сапары суреттеледі. Олардың кездесуі Садовеануға Батыс және Шығыс Еуропа менталитеттерінің арасындағы мейірімді, бірақ толық емес алмасуын көрсетуге тағы бір мүмкіндік береді. Романның әртүрлі эпизодтарында де Марень халық азы Молдавияның кең даласына, әсіресе оның мол ресурстарына таңғалады. Джордж Калинеску кітаптың кілті деп санайтын бір абзашта Садовеану былай деп жазады: "[Де Мареннің] қызығушылықпен қарауы қанағаттанады. Бұл Франциядағы достарының қиялына келмейтін, жалғыздық пен қанағатсыздықтан тұратын кеңістік еді; өркениеттің қарама-қарсы басында жаратылыс басталғаннан бері өзгермеген, құпия сұлулығын сақтаған нәрселерді кездестіруге болады". Содан кейін баяндама Финта шайқасы мен Сучава қоршауына ауысады, онда Валахия-Трансильвания күштері Молдавия казактарын жеңіп, Молдавияға терең еніп, Георге Стефанды таққа отырғызады. Садовеану Руксандра мен Богдан бояр арасындағы махаббат оқиғасын да ойлап табады, Тимофеймен бәсекелестігі соңғысының өлтірілуімен аяқталады. "Зодия Рак" және "Nunta Domniței Ruxandra" романдарының авторы тарихи фактілерге еркіндікпен қарайды. Тимофейдің Богданның қолынан қаза табуынан басқа, соңғы роман кейіпкерлердің ойлап табылған немесе дұрыс емес есімдерін қолданады және бұлшықетті, сақалды Георге Стефанды жұқа және сақалды етіп суреттейді. Сол сияқты, "Зодия Рак" романында Садовеану Дуканың Яссыдағы францискандық басшысы Бариона да Монте Ротондоның орнына Гвидо Челести кейіпкерін ойлап табады. Бірінші том, "Ионуцтың шәкірттігі" деп аталады, онда Стефанның одақтастары және оның ұлы Александрудың достары, есімдес Ждери ағайындылары бірнеше рет өздерінің мырзаларының жауларына қарсы күреседі. Bildungsroman-ның басталуында ең кіші Ждер, Ионуц Пәр Негру, татарлар ұрлаған Наста ханымға ғашық болады. Ол оны құтқаруға барады, бірақ ол құлдыққа қарағанда өзін-өзі өлтіруді жөн көреді. Калинеску бұл томдар Садовеанудың приключенческий романның қасиетті элементтеріне көшкенін көрсетеді деп сенді, оларды "қадірлі" деп атады, бірақ баяндама "қателесу, құлдырау сезімін" бере алатынын және оның "жағымсыз" екенін атап өтті. Серияның екінші кітабы ("Ақ су бұлағы"), Ждери ағайындыларының өмірін Стивеннің отбасымен байланыстырады: билеуші Византиялық ханшайымы Мария Мангопаға үйленеді, ал Симион Ждер Стивеннің заңсыз қызы деп есептелетін Марушкаға ғашық болады. Оқиғаның негізгі оқиғалары - Марушканың боярдың ұрлауы, оның Ягелон Польшасында тұтқындалуы және оны Ждеридің қолынан құтқаруы. 1942 жылы циклдің қорытындысы, "Оның әміршілігінің адамдары", ағайындылар өздерінің ата-бабалары мен мырзаларын Осман басқыншысына және екіталай боярларға қарсы қорғап, Васлуй шайқасында біріншісін талқандайды. Ждери кітаптарында, тағы да примитивизм мен табиғи молшылықтың аясына қойылған, сондай-ақ қатты қорқынышты эпизодтар бар. Калинескудің айтуынша, олар "күлкілі көңілсізділікпен" бейнеленеді, бұл тарихтағы баяу қарқын мен монументалды масштабтың жеке трагедияларға аз мән беретінін атап көрсеткендей. Екінші рөлді кейіпкер алдын ала білуді талап етіп, өзінің жерлеу рәсіміне дайындалады. 1925 жылы "Венея о моаре пе сирет" ролі үшін Садовеану көп сыншылардың мақтауына ие болды. Бояр Александру Филотти диірменшінің қызы Ануцаға ғашық болады, оны білімге бөлеп, жоғары қоғамға таныстырады. Жақсы қызға Филоттидің ұлы Кости және шаруа Василе Бребу да құмарлық танытады. Ақырында, қызғаныштан абыржыған Бребу өзінің сүйіктісін өлтіреді. Георгий Калинеску романның "түссіз" екенін, тек жазушының ертедегі әңгімелеріне негізделгенін және "жаралып жатқан бойардты" бейнелеу мақсатында сәтсіздікке ұшырағанын айтып, жақсы қабылдаудың толықтай лайық еместігін жазады. Бұрынғы жобалар негізінде 30 күннің ішінде жазылған бұл кітаптың басты ерекшелігі - Виторияның қажырлылығы. Калинеску, Садовеанудың ең жақсы кітаптарының қатарына кіретінін айтады, оның "тамаша өнеріне" және "ұмытылмас диалогтарына" жоғары баға береді, бірақ Липанның "детектив сияқты" іздеуі мен "қатыгездігі" баяндамадағы әлсіз тұс екенін атап өтеді. Кормэльнечану "Балтагул" романын әлем әдебиетіндегі "негізгі туындылардың" бірі деп жариялайды, оның өзі шеппендік өркениетті толыққанды қайта құруға қабілетті екенін айтады; Корнис Попе, кітапты "Садовеанудың шедеврi" деп бағалайды, сондай-ақ ол "қылмыс және жаза тақырыбын қайта жаңартады" деп атап көрсетеді. Хутсулдардың, аз санды славян тілді халықтың, мәдени ассимиляциядан қорқынышпен қорғалған ежелгі тайпа ретіндегі симпатиялық бейнесіне де назар аударылды. Садовеанудың басқа саяхаттарға қатысты жазбаларына "Адамдар мен орындар" есебі және Бессарабияға жасаған сапарларының сипаттамасы ("Бессарабиялық жолдар") кіреді. Калинеску мәтінді "барлық су ортасының фантастикалық көрінісі" деп қарады, Артур Шопенгауэрге ұқсас пессимизм формасын "сабырлы кайфпен" (қанабис тудырған маусызданумен) біріктіреді, және осылайша "материяның өзгеруіне қатысудың, жеудің және желінуге рұқсат етудің ұлы қуанышын" көрсетеді. Садовеанудың басты қорытындыларының бірі - Голландияда "нағыз және жанды кереметтердің" жетіспейтіні. Екінші Балқан соғысы туралы кітабы ("Болгариядағы 44 күн") және бастауыш мектептегі жылдар туралы есеп, Мырза Трандафир. Жеке жазбаларын жоюға ұмтылғанына қарамастан, Садовеану көптеген күнделіктер жазып, сақтап қалды, олар оның өмірінде жарияланбады. Азиялық халықтардың құпия мекені, Садовеанудың Скифиясы, оның "Увар" және "Сәнжіене түндері" романдарының аясында ерекше көзге түседі. Біріншісінде оның аттас кейіпкері, Якут, орыс офицерінің зерделілігіне ұшырайды. Тұдор Вианудың сөзіне сәйкес, 1933 жылғы "Алтын садақ" фантастикалық романы Византия әдебиетінен шабыттанды және Шығыс философиясындағы гуманизмнің бір түрінің дәлелі болып табылады. Марсель Корнис Попе оны Садовеанудың "тарихи онтология мен символикасын зерттеген мифтік поэтикалық повестерияларының" қатарына қосады. Жазушының өзі кітаптың эзотерикалық сипатының оның Франкмасондыққа қатысынан шабыттанғанын мойындады, оның символизмін ішінара бейнеледі. және "соңғы Деченей" ретінде, дактар мен ежегіт египеттіктер меңгерген ежелгі құпия ғылымдардың қазынашысы. Роман көбінесе Садовеанудың румыния мәдениетіне дактардың үлесі туралы көзқарасы ретінде түсіндіріледі. Садовеанудың соғыс аралық жылдардағы шағын романдар мен әңгімелер сериясы көбінесе қалалық тақырыбтарды қамтитын жазбалардан тұрады, Калинескудың пікірінше, олар Оноре де Бальзактың туындыларына ұқсас, бірақ "регрессивті" мәтіндерге айналады, "лирикалық интригамен". Садовеану мәдениетті, бірақ көңілсіз бояр Лай Кантакузин және қарапайым жас әйел Дария Мазуға деген оның өркендеген құмарлығын бейнелейді. "Эугенита Костяның ісі" романында мемлекеттік қызметкер қудалаудан қашу үшін өзіне-өзі қол жұмсайды, ал оның соңы оның анасының ақылсыз қызғануынан және әкесінің мінезінен күйреген қызының соңымен қайталанады. "Жастың демоны", Калинеску бұл сериядағы "ең тартымды" деп санайды, басты кейіпкері университеттен шығып кеткен Натанаил, ол...

Фашизмге қарсылық және Король Каролды қолдау

1930 жылдары еврей кәсіпкерлеріне тиесілі болған солшыл «Адевуар» газетінің редакторы болғаннан кейін Садовеану оңшыл топтардың шабуылына ұшырады. Олар Садовеану ұлттық құндылықтарынан бас тартқанын мәлімдеді. Осылайша Садовеану антисемиттік және фашистік баспасөздің, әсіресе Ничифор Крейниктың «Sfarmă Piatră» журналы мен «Темір гвардия» қозғалысымен байланысты басылымдардың шабуылына ұшырады. Бұл басылымдар оның ұлтшылдық идеалдардан «айнып кеткенін» өкінішпен жариялады. Онда Овидиу Пападима Садовеануды еврейлердің манипуляциясына ұшыраған құрбан ретінде бейнеледі, оның масондыққа қатысын зұлымдыққа теңеді, дене бітімін қынжырлады. Ал Крейник жазушыны өзінің сатқын кейіпкері Иеремия Голиямен салыстырды. «Порунка Времий» жиі оны «Жидовеану» (jidov сөзінен – «еврей» дегенді жеккөру мағынасында) деп атады, оны «еврей коммунизмінің» адамы деп көрсетіп, оның ниетін «әдепсіздікпен» байланыстырды, халықты жазушыға шабуыл жасап, таспен ұруға шақырды. Сондай-ақ, Фальтиченидегі билік Садовеануға «құрметті азамат» атағын алудан бас тартқанда, Яссы университеті оған құрметті доктор атағын бергенде наразылық білдірді. Романшы Н. Креведия оның өзіне-өзі қол жұмсауын ұсынды. 1937 жылы «Порунка Времий» Оңтүстік Добруджа мен Хунедоарада Садовеанудың шығармаларын жазалап өртеген ультраұлтшылдарды, сондай-ақ жазушыға өзінің кітаптарының жыртылған парақтарын жіберген белгісіз адамдарды мақтады. 1937 жылдың сәуір айында Садовеануға қарсы науқан түрлі қоғам қайраткерлерінің наразылығын тудырды. Олар Ливиу Ребреану, Евгений Ловинеску, Петру Гроза, Виктор Ефтимиу, Джордж Топирчану, Захария Станку, Демостен Ботез, Александру Ал. Филиппид, Константин Балмуш және басқалар қол қойған «Интеллектуалдарға үндеу» жариялады. Корнис Поуптың сөзіне сүйенсек, Садовеанудың оңшылдарға деген қарсылығын «Creanga de aur» шығармасынан көруге болады, ол «архаикалық шаруа цивилизациясының фашизмнің өсіп келе жатқан қатеріне қарсы тұруын бейнелейтін саяси теңеу» болып табылады. Басқа жерде Садовеану өзінің қарсыластарын ескермейтінін айтып, өзін нацистік Германияның және «біздің елдегі ұлттық-социалистік режимді» қолдаудың кез келген түрінің қарсыласы ретінде сипаттады. Садовеанудың авторитарлық король Кароль II-ні және оның корпоративтік қозғалысын, Ұлттық жаңару майданын қолдауы монархқа табынушылыққа қатысуына әкелді. 1940 жылы ол ресми журнал арқылы билеушіге дақпың келтіретін мақтау айтты, бұл Карольдің саяси қарсыласы, психолог Николае Маргиняну Садовеану мен оның әріптестерін «алдамшылар» деп атады. Сенаттағы оның жаңа мандаты Карольдың, Георгий Энеску, философ Люциан Блага, ғалымдар Эмиль Раковица мен Иулиу Хатиегану және басқа да бірнеше қоғам қайраткерлеріне жасаған жақсылығы болды. Зилбердің сөзіне сүйенсек, Садовеану бас тартуын Антонескуға емес, король Михаил I-ге жолдануы керек екенін айтты. «Калейдоскоп» 1941 жылғы Яссы погромын «біздің ұятты оқиғамыз» деп бағалап, оған қарсы шыққандарды мақтайды.

Коммунистермен серіктестік

Лұмина вине де ла Рăсăрит лекциясынан кейін Садовеану коммунизация мен коллективтеуді оң тұрғысынан бейнелегенімен танылды. Садовеану әсіресе сталинизмнің басты тіректерінің бірі – 1936 жылғы Кеңес Конституциясын жоғары бағалады. 1945 жылы «Сталиннің аргументациясы» оған «шаттық сыйлаған» десті, ол халықты құжатты «шындық» деп оқуға шақырды; басқа жерде ол конституцияны оқуды «мистикалық аянмен» теңеді. Адриан Чиориану мұны ARLUS-тан алған «тапсырма» деп сипаттады, олар кеңес конституциясының тегін аудармаларын таратып жатқан кезде. Оның жазбаларындағы ынтасы қоғамдық мінез-құлқында да көрінді: ARLUS әріптесі Иоргу Иорданның айтуынша, Садовеану 1945 жылғы кеңестік сапарда эмоционалды болды, ауылдағы балабақшаны аралағанда қуаныштан жас төкті. 1946 жылғы сайлауға қатысқан Садовеану румын шаруаларының проблемаларына, соның ішінде сол жылғы ауыр құрғақшылыққа ескі саяси топты кінәлады. Садовеанудың моральдық таңдауларын сынаушылар оның сәнді өмір салған кезінде оның құрбылары мен зиялыларының көптеген бөлігі қудаланып, қатаң жағдайларда түрмеге қамалғанын атап көрсетеді. Роман академиясындағы тазалауды қабылдағаннан кейін, Чиориану атап көрсетеді, Садовеану жаңадан тағайындалған «жаңа режимге қажет болған екіншілік тұлғалармен», мысалы, ақын Думитру Теодор Некулуца және тарихшы Михаил Ролермен әріптес болуға келісті. Садовеану тіпті коммунистік трибуналдар жариялаған бірнеше өлім жазасына қол қойды. Кейін Садовеану бұрынғы әріптесі, Ұлттық шаруа белсендісі Иоан Михалакеге сілтеме жасап, оның саясаттағы ескі аграрлық көзқарасы оны «күлкілі тұлғаға» айналдырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол Джордж Калинескуға «Scrinul negru» романын жариялауға көмектескені, оның коммунистік көшбасшы Георге Георгиу Дежбен араласуы туралы хабарланған. Чиориану мұндай мәлімдемелерде Садовеану өзінің өткенін жоюға тырысып, өзін «коммунистік утопияның түсініксіз тартымдылығы мен күшіне бой алдыруға дайын» социалистік зиялылардың қатарына қосқанын, бірақ шын мәнінде оны «қорқыныш жетелеген» болуы мүмкін екенін көрсетеді. Коммунистік терминологияны қайталап, Станомир жазушыны коммунистердің «жақтастары» болған «буржуазиялық» тұлғалардың бірі ретінде сипаттайды және Садовеанудың әрқашан «халық демократиясына» бейімделгені туралы мәлімдемесі «хамелеондық үлгіні» қалыптастырғанын айтады. Басқалар Садовеанудың Франмасондыққа қатысты фракциясы, оның ішінде солшыл Михаи Ралеа мен Александру Клаудиан және эволюциялық социализмді ресми түрде қолдаған, коммунистердің табиғи серіктесі болды, тіпті өз мемлекеттік репрессиясын санкциялады. Жазушының «филосоветшілдікке бет бұруын» «таза контекстуалдық» деп сипаттай отырып, Садовеанудың басқа да мәлімдемелері, 1952 жылы партия бақылауындағы Әдебиет мектебінде жас жазушылар алдында берген дәрісінде, «Құдай немесе Ана Табиғат» болмаса, жазушы болу мүмкін емес екенін жасырын түрде жоққа шығарды.