Кіріспе

Мысырдың 20-шы династиясының перғауыны Менмаатр Рамсес XI (Рамес және Рамсес деп те жазылады) б.з.д. 1107 жылдан б.з.д. 1078 немесе 1077 жылға дейін билік жүргізді. Ол Египеттің жиырмасыншы династиясының оныншы және соңғы перғауыны болғандықтан, Жаңа Мемлекет кезеңінің соңғы патшасы еді. Ол Мысырды кем дегенде 29 жыл биледі, бірақ кейбір египтологтар оның 30 жылға дейін билік еткенін санайды. Бұл көрсеткіш осы патшаның белгілі ең соңғы мерзімі – Ум Мсвт дәуірінің 10-шы жылы немесе оның билігінің 28-ші жылынан 2 жылға дейін артық. Бір ғалым, Ад Тиж, Рамсес XI тіпті 33 жыл билік еткен болуы мүмкін деп болжайды. Рамсес 29-шы жылы билік құрған деп есептеледі, себебі граффитода Амонның бас діни қызметкері және генерал Пианх III Шем күнінің 23-і күні Нубиядан Фиваға оралғандығы жазылған – яғни Рамсес XI-нің 29-шы билік жылының басындағы алғашқы 3 күн. Пианхтың Рамсес XI-нің билігінің 28-ші жылында (немесе Ум Мсвттың 10-шы жылында) Нубияда жорық жүргізгені белгілі, ал келесі жылы Египетке қайтып келген.

Өмірбаян

Рамесс XI бір кезде өзінің атауларында Патша анасы, Патшаның әйелі және Патшаның қызы болған Тити патшайымның Рамесс X ұлы деп есептелген. Алайда, соңғы ғылыми зерттеулер Энтони Харрис жинаған Харрис папирусының (немесе Папирус BM EA 10052) белгілі бір бөліктерінің көшірмелерін зерттегенде, Рамесс III-ке қарсы харемде болған қастандық туралы мәліметтерге сүйене отырып, Титидің Рамесс III фараонының әйелі болғандығы анықталды. Сондықтан, Рамесс XI-нің анасы Тити емес еді және ол өзінің ізашарының ұлы болуы мүмкін болғанымен, бұл да нақтыланбаған. Рамесс XI Небсенидің қызы Тентамунға үйленген деп саналады, одан Дуатхатор Хенуттави дүниеге келді. Ол болашақ бас жұбаны Пинеджем I-нің әйелі болған. Рамесс XI-дің Тентамун есімді тағы бір қызы болған болуы мүмкін, ол келесі әулетте Смендес патшаның әйелі болды. Оның билігі кезінде Амонның бас жұбаны Аменхотеп, Куш керуенбасы Финехес тарапынан қызметтен алынып, Теба аймағын біраз уақытқа бақылауына алды. Бұл "Амонның бас жұбанының ығыстырылуы" оқиғасы биліктің басында, яғни билік етудің 9-шы жылына дейін болған деп есептелгенімен, қазіргі кезде бұл оқиғаның Ухм Мсует немесе Жаңару дәуірінің басталуына аз уақыт бұрын болғаны туралы пікірлер басым. Бұл дәуир билік етудің 19-шы жылында басталды, бұл Финехестің төңкерісінен кейін жағдайдың қалыпқа келгенін көрсету үшін жасалған болуы мүмкін.

Wm-mswt дәуірі

Рамсес XI билігінің ерекшелігі – оның кезінде табылган көптеген маңызды папирустар, соның ішінде оның билігінің 1 және 18-ші жылдары туралы айтылатын «Қабылдау папирусы». Б. М. 10052, Пап. Мейер А, Пап. Б. М. 10403 және Пап. Б. М. 10383 (Wm Mswt кезеңінің алғашқы екі жылында өткен қабір тонау істері бойынша сот отырыстарының тізімі бар соңғы төрт папирус); Pap. Амбра (Whm Mswt-тің 6-шы жылында қайтарылып алынған құжаттар тізімі, бұл құжаттар, әдетте, Амонның бас жұбаны Аменхотептің қуғынға салынуының шатақ кезеңінде ғибадатхана архивінен ұрланған); Торин салық папирусы, белгісіз 12-ші жыл; Пап. Б. М. 10068, оның артында екі тізім бар – House list (белгісіз 12-ші жылдан) және Srmt list (күні белгісіз, бірақ House list-тен сәл кейінірек); Пап. Б. М. 9997, 14 және 15-ші жылдары белгісіз; және басқалардың арасында Некрополь жазушылары Дхутмоз, Бутехамун және бас жұбан Пьянк жазған көптеген «Кейінгі Рамесид хаттары». Кейінгі Рамесид хаты №9 Whm Mswt кезеңінің 10-шы жылына дейін созылғандығын (шамамен Рамсес XI-дің 28-ші жылына тең) көрсетеді. Пинеси кейіннен Whm Mswt-тің 1 және 2-ші жылдарындағы бірнеше папирустарда (Рамсес XI-дің 19 және 20-шы жылдарына тең) жау деп тағайындалды, онда оның есімі осы папирустарда «nDs [немесе] («жаман») құсы» анықтауышымен тұрақты түрде байланысты болды. Қуғын-сүргіннің анархиялық кезеңі қалай аяқталды және Фивадан Пинесиді кім шығарды, нақты деректердің жетіспеуіне байланысты белгісіз. Алайда, Пинеси Нубияға шегініп, онда он жылдан астам уақыт бойы белгілі бір билікке ие болған сияқты. Whm Mswt-тің 10-шы жылында сол кездегі генерал және бас жұбан Пьянк Нубияға «Пинесимен кездесуге» экспедицияға шығады. Бұл науқанның мақсаты бұрынғы вице-корольге қарсы күрес болды деп жиі айтылса да, бұл мүлдем сенімді емес. Дереккөздер бұл мәселеде екіұшты, және саяси жағдай жылдар бойы өзгерген болуы мүмкін. Осы уақытта Пьянктың Рамсес XI-дің адал қызметшісі болмағанына қатысты бірнеше дәлелдер бар, бұл оның Пинесимен жасырын келіссөздер жүргізгендігіне, тіпті биліктегі патшаға қарсы қастандық жасағанына мүмкіндік береді. Э. Венте былай деп жазды: «Вице-король мен оның нубиялық әскерлері оған адал болғандай көрінеді, өйткені оның қарсыласы Пьянктың №301 хатында Рамсес XI фараонын қорлайды». Бұл хатта, LRL №21 деп белгілі хатта Пианх былай дейді: «Фараонға келетін болсақ, ол осы жерге қалай жетеді? Фараоннан кім артық?» Осы хат пен тағы екі хатта (LRL №34 және №35) Пьянк Некрополь жазушысы Тжаройға (=Дхутмоз), Ноджмет ханымға және Пейшубенге екі Меджай полицейін жасырын тұтқындап, олардың айтқандары туралы сұраққа алуға бұйрық береді: «Егер олар шындықты тапса, оларды екі себетке салып, түнде осы суға тастаңыз. Бірақ ешкімге хабар бермеңіз». Пьянктың адамдарды өлімге кесуге құқығы болғанымен, оның корреспонденттеріне бұл мәселені құпия ұстауға айқын түрде кеңес бергеніне назар аудару керек. Пьянктың сол кездегі жоғары лауазымын ескере отырып, бұл құпиялық патшаға қатысты болуы мүмкін деп болжанады. Егер бұл дұрыс болса, онда сол кездегі саяси жағдай өте күрделі болған, Пьянк жасырын мақсаттармен әрекет еткен болуы мүмкін. Алайда, дереккөздердің өте шектеулі болуына байланысты, үш басты кейіпкер – Пьянк, Пинеси және Рамсес XI арасындағы нақты қарым-қатынастар әлі де анық емес. Кейбір ғалымдар Нубия жорығы Амонның бас жұбаны мен Куш вице-королі арасындағы билік күресінің бір бөлігі болды деп санайды. Алайда, Пьянк Пинесиді ортақ жаудан құтқаруға келген болуы да мүмкін. «Шабуылдау (Пинеси)» деп аударылатын етістік тек «келу/бару» деген мағынаны білдіреді. Шын мәнінде, экспедицияның мақсаты да, нәтижесі де күмәнді. Мәселені одан әрі ушықтыратыны – жоғары жұбандардың [1] (Пианхтан бұрын Херихор немесе Херихордан бұрын Пьянк) және [2] Рамсес XI билігіндегі бірнеше құжаттардың дұрыс жазылуы туралы даудың жалғасуы. Қазіргі уақытта Тийс Пинесидің Whm Mswt-тің 11-ші немесе 12-ші жылында Рамсес XI-мен қайта қалыпқа келтірілгені туралы ұсынысын египтолог А. Додсон ғана ашық түрде қабылдады.

Билік ету мерзімі

Ренессанстың ұзақтығы да, Рамзес XI билігінің кейбір құжаттарының дұрыстығы да күмәнді. Қазіргі уақытта Тхиждің Папирус BM 10054-тің Whm Mswt кезеңіне жататындығы туралы ұсынысын басқа ғалымдар, мысалы, фон Беккерат және Энни Гассе растады – соңғысы бұл құжатқа тиесілі жаңадан табылған фрагменттерді зерттеген JEA 87 (2001) мақаласында осыны көрсеткен. Осының салдарынан, Рамзес XI-нің ең жоғары нақтыланған мерзімі қазіргі уақытта оның билігінің Whm Mswt кезеңінің 11-шы жылы (немесе билігінің 29-шы жылы) болып табылады, бұл Пианхтың Нубиядағы жорығы осы жылы аяқталғанын білдіреді, яғни перғауын кем дегенде 29 жыл билік еткен, және "21-ші династияның басы мен Рамзес XI билігі арасындағы уақыт аралығы" ескерілсе, бұл мерзім 30 жылға дейін ұзартылуы мүмкін. 33 жыл – бұл болжамдық мәлімет. Краусс пен Уорбертон осы уақыт аралығының болуын ескере отырып, египтологтардың көпшілігі оның билігі вехем месут дәуірінің 10-шы жылында = билік етудің 28-ші жылында аяқталғанын мойындайды, бірақ 1 немесе 2 жылға соңға жылжуы да мүмкін. Алайда, Айдан Додсон P. BM 9997 негізінде Whm Mswt-ның "15-шы жылына" мүмкіндік береді. Рамзес XI билігі кезінде немесе одан кейін Деир-Эль-Медина ауылы тасталып қалды, себебі Корольдік некрополі солтүстікке қарай Танис қаласына көшірілді және олардың Фивадағы қызметтеріне қажеттілік болмады.

Рамсес XI-дің Жаңа патшалығының соңғы кезеңінің хронологиясы

Дәстүрлі египеттік хронология бойынша, Рамзес XI Рамзес X пен Смендес арасында 29, 30 немесе 33 толық жыл тәуелсіз билік етіп, содан кейін қайтыс болды. Өліміне аз уақыт қалғанда ол Мысырдың саяси астанасын Танис қаласына көшірді, онда қайтыс болып, Смендес жерледі. Смендес одан кейін билікке келді, бірақ тек Төменгі Мысырды басқарды, ал Херихор Фивада Мысырдың Бас жұбысы ретінде Жоғарғы Мысырды биледі. Тхиждің Рамзес XI билігінің алғашқы 17 жылы Рамзес IX (5-19 жылдары) және Рамзес X (1-3 жылдары) билік еткен кезеңмен толықтай бірдей болды деген жеке ұсынысын көптеген египтологтар қазірге дейін қабылдамайды, тек Айдэн Додсон 2012 жылғы «Империяның сөнуінен кейін» атты кітабында қолдайды.

Жерлеу

Осы даулы кезеңде Рамзес XI белгісіз жағдайда қайтыс болды. Ол өзі үшін Патшалар аңғарында (KV4) қабір дайындаған, бірақ ол аяқталмай, тек ішінара безендірілді, себебі Рамзес XI өзін Тебадан, мүмкін Мемфиске жақын жерге жерлеуді жөн көрді. Дегенмен, бұл перғауынның қабірінде ерекше ерекшеліктер бар, оның ішінде қабір камерасындағы төрт тіктөртбұрышты емес, шаршы пішіндес бағаналар және 30 фут немесе 10 метрден астам тереңдіктегі орталық қабір шахтасы – бұл, қабірді тонаудан қорғау үшін қосымша қауіпсіздік шарасы ретінде жасалған болуы мүмкін. 21-ші династия кезінде, Фиваның бас жұбысы Пинеджем I билік еткенде, Рамзес XI қабірі Хатшепсут, Тутмос III және, мүмкін, Тутмос I қабірлерінен алынған жерлеу материалдарын өңдеу үшін шеберхана ретінде пайдаланылды. Рамзес XI қабірі ежелден бері ашық тұр және копттардың тұрғын үйі ретінде қолданылды. Рамзес XI Төменгі Египетте жерленгендіктен, Смендес Египет патшалығына көтерілді, себебі патшаны жерлеген адам таққа ие болады деген кең таралған дәстүр болған. Смендес Рамзес XI-ді жерлегендіктен, ол Египет тәжін заңды түрде киіп, 21-ші династияны туған қаласы Танистен бастады, тіпті Орта және Жоғарғы Египетті бақылаmasa да, ол уақытта Фивадағы Амонның бас жұбыстарының қолында болды.