Мысырдың бас жұбысы: Герихор және билік үшін күрес

Кіріспе

Мысырдың жоғары жұбасы

Херихор – Мысыр армиясының офицері және фараон Рамсес XI билігінде Фивадағы Амонның жоғары жұбасы (б.з.д. 1080 – б.з.д. 1074 жылдары).

Хронологиялық және генеалогиялық орны

Дәстүр бойынша оның мансабы Амонның бас діни қызметкері Пянхтың мансабынан бұрын қойылды, өйткені соңғысы оның ұлы деп есептелді. Алайда, бұл туыстық байланыс Карл Ричард Лепсиус Хонсу ғибадатханасындағы бір көріністі дұрыс емес түсіндіруіне негізделген. Қазіргі кезде онда бейнеленген Херихордың ұлының жартылай сақталған аты емес, керісінше Пянх болды деп саналады. Содан бері Карл Янсен Винкельн Пянхтың Фивадағы бас діни қызметкер ретінде Херихордан бұрын қызмет еткенін, ал Херихор Рәмсес XI-ден кейін қайтыс болған, содан соң оның ұлы Пинеджем I осы лауазымға тағайындалғанын дәлелдеді. Егер Янсен Винкельн дұрыс болса, Херихор Пянхты алмастырғаннан кейін бас діни қызметкер ретінде дәстүрлі түрде қабылданған 6 жылдан ұзақ қызмет еткен болар еді. Келесі абзацтарда дәстүрлі рет бойынша (Херихор Пянхтан бұрын) берілген бірнеше мәлімдеме бар, сондықтан тек бір ғана реконструкция ұсынылады.

Өмір

Оның тегі белгісіз болғанымен, оның ата-анасы ливиялықтар болған деп саналады. Янсен Винкельннің Zeitschrift für ägyptische Sprache журналында жақында жарияланған зерттемесі Пьянхтың бастапқыда Херихордың ізбасары деп есептелгенін, бірақ шындығында Херихордың алдын барган екенін көрсетеді. Херихор Рамзес XI билігінде әскери шендерде өрлеген. Оның әйелі Ноджмет, мүмкін, Рамзес XI-нің қызы болған, тіпті Пьянхтың әйелі де болуы мүмкін, егер Пьянх одан бұрынғы болса, бүгін Янсен Винкельннің болжағандай. Карнақтағы Хансу ғибадатханасының гипостильді залының қабырғаларын безендіру кезінде Херихор бірнеше жыл бойы Рамзес XI патшаның бас діни қызметкері ретінде міндеттерін адал түрде орындап, оның қызметінде болды. Бірақ ол жоғары діни қызметкерден бастап уәзірге дейін, соңында Фивада патшалық атақты ашық қабылдады, тіпті ол Рамзес XI-нің, Мысырдың нақты патшасының билігін формалды түрде мойындаса да, одан да жоғары атақтарға ие болды. Бүгінде Херихордың осы «патшалық кезеңі» Рамзес XI-нің өмірінде басталды ма, әлде одан кейін басталды ма деген пікірталас бар. Херихор ешқашан Фивадан тыс жерде билік жүргізбеді, ал Рамзес XI одан екі жылға артық өмір сүрген болуы мүмкін, бірақ Янсен Винкельн Рамзес XI алдымен қайтыс болды, содан кейін ғана Херихор Фивада патшалық мәртебеге ие болып, патшалық атақтарды ашық қабылдады, бірақ Арно Эгбертс бұл «жартылай ықылассыз» болды деп атап өтеді және ол Янсен Винкельннің көзқарасын қабылдады. Херихордың патшалық құқықтарды тартып алуы «Хонсу ғибадатханасы ауласының безендірілуінде» көрінеді, бірақ оның патшалық даталары «Хонсу ғибадатханасы ауласының заманауи суреттері мен жазуларына сәйкес, оның патшалық мәртебесін көрсетпейді». Вехем Месут дәуірінде Фиванның бас діни қызметкері – Херихор – және Рамзес XI жаңа саяси жағдайды қабылдауға келісті, онда Бас діни қызметкер Фараонмен тең билікке ие болды. Венамунның (Вен Амон деп те аталады) есебі Херихордың билігінің 5-ші жылында жасалды және Херихор бірнеше 5-ші және 6-шы жылдардағы мумиялық мата граффитилерінде есімдері кездеседі. Рамзес XI мен оның 21-ші династиясының мұрагерлерінің арасындағы Тебадағы Амонның бас діни қызметкерлерімен (Ежелгі египеттік Wehem Mesut немесе «Жаңару» деп аталады) де-факто ажырасым Мысырдың Жоғарғы және Төменгі Мысырға бейресми саяси бөлінуіне әкелді, патшалар Төменгі Мысырды Танистен басқарды. Бұл бөліну Ливиялық 22-ші династияның патшасы Шошенк I 943 ж. билікке келгенге дейін толыққанды аяқталмады. Шошенк өзінің ұлы Иупутты Фивадағы Амонның жаңа бас діни қызметкері етіп тағайындап, осылайша бүкіл ежелгі Мысырдың билігін жүзеге асырды.

While his origins are unknown, it is thought that his parents were Libyans. Jansen Winkeln's recent publication in Zeitschrift für ägyptische Sprache suggests that Piankh – originally thought to be Herihor's successor – was actually Herihor's predecessor. Herihor advanced through the ranks of the military during the reign of Ramesses XI. His wife Nodjmet, may have been Ramesses XI's daughter—and perhaps even Piankh's wife if Piankh was his predecessor as Jansen Winkeln today hypothesizes. At the decoration of the hypostyle hall walls of the temple of Khonsu at Karnak, Herihor served several years under king Ramesses XI since he is shown obediently performing his duties as chief priest under this sovereign. But he assumed more and more titles, from high priest to vizier, before finally openly taking the royal title at Thebes, even if he still nominally recognised the authority of Ramesses XI, the actual king of Egypt. It is disputed today whether or not this 'royal phase' of Herihor's career began during or after Ramesses XI's lifetime. Herihor never really held power outside the environs of Thebes, and Ramesses XI may have outlived him by two years although Jansen Winkeln argues that Ramesses XI actually died first and only then did Herihor finally assume some form of royal status at Thebes and openly adopted royal titles—but only in a "half hearted" manner according to Arno Egberts who has adopted Jansen Winkeln's views here. Herihor's usurpation of royal privileges is observed "in the decoration of the court of the Khonsu temple" but his royal datelines "betray nothing of the royal status he enjoyed according to the contemporary scenes and inscriptions of the court of the Khonsu temple." During the Wehem Mesut era, the Theban high priest—Herihor—and Ramesses XI quietly agreed to accept the new political situation where the High Priest was unofficially as powerful as Pharaoh. The report of Wenamun (also known as Wen Amon) was made in Year 5 of Herihor and Herihor is mentioned in several Year 5 and Year 6 mummy linen graffiti. The de facto split between Ramesses XI and his 21st Dynasty successors with the High Priests of Amun at Thebes (referred to in Ancient Egyptian as Wehem Mesut or 'Renaissance') resulted in the unofficial political division of Egypt between Upper Egypt and Lower Egypt, with the kings ruling Lower Egypt from Tanis. This division did not come to a complete end until the accession of the Libyan Dynasty 22 king Shoshenq I in 943 BC. Shoshenq was able to appoint his son Iuput to be the new High Priest of Amun at Thebes, thus exercising authority over all of ancient Egypt.

Херихор және Ноджмет проблемасы

Еріхордың Ноджмет есімді әйелі болғаны күмәнсіз. Ол Хонсу ғибадатханасында Еріхордың балаларының процессиясын бастап келе жатқан күйінде бейнеленген, сондай-ақ Лейден V 65 стеласында Еріхормен бірге, патшалық мәртебесі жоқ бас діни қызметкер ретінде көрсетілген, демек, оның мансабының басындағы кезеңге жатады. Көбінесе ол Дейр-эль-Бахари қазындысынан (TT320) табылған Ноджмет мумиясымен сәйкестендіріледі. Осы мумиямен бірге «Өлілер кітабының» екі данасы табылды. Олардың бірі – қазір Британ мұражайында сақталатын БМ 10490 папирусы, ол «Патша анасы Ноджмет, патша анасы Хреренің қызы» деп аталған. Ноджметтің аты картошқада жазылса, Хреренің аты жазылмаған. Көбінесе осы Ноджмет бас діни қызметкер Еріхордың әйелі ретінде қарастырылатындықтан, Хреренің титулы жиі «Патшаның қалың ені» деп түсіндіріледі, бірақ оның «Қуатты бұқаны дүниеге әкелген» титулы оның патша туғанын көрсетеді.

Эфиопиялық дәстүр

1922 жылғы Эфиопияның патшалық тізімі Херихорды және оның Псусеннес III арқылы ізбасарларын семит Ағазян эфиопиялық әулетінің бір бөлігі ретінде көрсетеді. Ол Египетте де-факто билеуші болғаннан бөлек, Эфиопияны 16 жыл басқарған деп есептеледі. Бұл патшалық тізім Херихордың билеу мерзімін б.з.д. 1156 – 1140 жылдар аралығында, эфиопия күнтізбесі бойынша белгілейді.