Кіріспе

Тіл адамның ойлау қабілетін шектейді деген идея. Лингвистикалық детерминизм – тіл мен оның құрылымы адамның білімін немесе ойлауын шектейді және анықтайды деген ұғым, сондай-ақ жіктеу, жад және қабылдау сияқты ойлау процестерін де. Бұл термин адамдардың туған тілдері олардың ойлау жолына әсер ететінін, демек, әр адамның ойлау жолы ана тіліне байланысты әртүрлі болатынын көрсетеді. Лингвистикалық детерминизм – лингвистикалық релятивизмнің (әдетте Сапир-Ворф гипотезасы деп аталады) күшті түрі, ол адамдар әлемді олар үнемі қолданатын тілдің құрылымы арқылы қабылдайды деп санайды. 20 ғасырдан бері лингвистикалық детерминизм зерттеулер нәтижесінде көптеген күмән тудырып, лингвистика, когнитивтік ғылым және олармен байланысты салаларда қолданудан шығарылды.

Шолу

Сапир–Ворф гипотезасы екі теорияға бөлінеді: лингвистикалық детерминизм және лингвистикалық салыстырмалылық. Лингвистикалық детерминизм күшті форма ретінде қарастырылады, себебі тіл толық кедергі ретінде қарастырылады, адам тілдің қалыптастырған перспективасында қалып қояды, ал лингвистикалық салыстырмалылық теорияның әлсіз түрі ретінде қабылданады, өйткені тіл – өмірді қарауға мүмкіндік беретін линза ретінде талқыланады, бірақ линзаны өзгертуге болады, сонымен бірге перспективалар да өзгеруі мүмкін. Лингвистер мен ғалымдар үшін «Сапир–Ворф гипотезасы» термині қате ұғым ретінде қарастырылады, өйткені Эдвард Сапир мен Бенджамин Ли Ворф ешқашан бірлесіп еңбек жасамаған (дегенмен, Ворф Йель университетінде Сапирдің басшылығымен оқыған). Алайда, екі лингвист те лингвистикалық салыстырмалылық принципін тұңғыш рет қалыптастырушылардың бірі болды. Сапир тілдің адамның дүниетанымын түсінуде маңызды екенін және тілдердің айырмашылығы әлеуметтік шындықтың айырмашылығын білдіретінін айтқанмен, тілдің ойға қалай әсер ететінін тікелей зерттеген жоқ, бірақ оның тіл туралы түсінігінде лингвистикалық салыстырмалылық принципінің маңызды іздері бар. Ворф Сапирдің тұжырымдамасын одан әрі зерттеп, «Ғылым және лингвистика» атты эссесінде Сапирдің ойларын қайта қарастырды. Ворфтың радикалды көзқарасында тіл мен мәдениет арасындағы қарым-қатынас шындықты қабылдауда маңызды рөл атқарды. Ворфтың пікірінше, ойларды қалыптастыру саналы, тәуелсіз процесс емес, керісінше, ойлар идеялар айтылатын тілдің грамматикасы мен сөздік қорымен анықталады. Сондықтан әлем, әр адам оны қалай көреді, тіл арқылы ұйымдастырылады және рационалданады; өйткені тіл – ойлардың көрінісі болғандықтан, тіл ойларды да қалыптастыра алады. Лингвистикалық детерминизм және лингвистикалық салыстырмалылық – лингвистер Гай Дойчер мен Эрик Леннебург, психологтар Питер Гордон мен Стивен Пинкер және тіпті философ Фридрих Ницше сияқты ғалымдар арасында кеңінен талқыланатын және зерттелетін тақырыптар. Гугу Йимидхирр, Хопи және Пираха тілдерінде сөйлейтін адамдар арасында жүргізілген зерттеулерде екі теорияны да қолдайтындар мен сын түйетіндер бар.

Хопи

Уорфтың қорытындысы негізінен Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы жергілікті халық арасында қолданылатын хопи тілінің жан-жақты зерттелуі мен терең талдауына негізделген. Алдыңғы жылдары Ворф хопи тілінің түрлі лингвистикалық аспектілерін талдаған бірқатар мақалалар жариялады. Мысалы, "Америкалық үнділердің әлем туралы моделі" (1936) атты еңбегінде хопи тіліндегі етістік жүйесінің кеңістік және уақыт туралы ұғымдарға қатысты мағынасын зерттейді. Зерттеулері барысында Ворф хопи және басқа да бірнеше тілдердің (иврит, ацтек және майя) ағылшын тілінен және көптеген басқа тілдерден өзгеше құрылымға ие екенін анықтады, оларды ол SAE (Стандартты орташа еуропалық) тілдері деп атады. Ол хопи тілін SAE тілдерінен ерекшелендіретін бірнеше маңызды ерекшеліктерді анықтады, оларды тілдік детерминизм тұжырымын қалыптастыру үшін пайдаланды. Мысалы, хопи тілі – "уақытсыз" тіл, оның етістік жүйесінде уақыт көрсеткіштері жоқ. Уақытты бағалау, SAE-нің өткен, қазіргі және болашақ уақыттың сызықтық көрінісінен өзгеше, себебі ол оқиғаның уақыттық ұзақтығын көрсетеді. Ворф уақыт сезімінің әр бақылаушы үшін әртүрлі болатынын байқады: Хопи тіліндегі уақытсыз етістік оқиғаның өзінің өткен, қазіргі және болашақ уақытын ажыратпайды, бірақ сөйлеушінің мәлімдемеге қандай сенімділікпен қарағанын міндетті түрде көрсетеді. Хопи уақыты өлшемсіз және оны әдеттегі SAE тілінде өлшеу немесе санау мүмкін емес, яғни хопи "Мен алты күн болдым" демейді, ал "Мен алтыншы күні кеттім" дейді. Хопилердің уақыт туралы түсінігінде, оқиғаның болғаны, болып жатқаны немесе болатынына сенімділік деңгейін анықтау маңызды. Хопи тілінің грамматикалық категориялары әлемді үнемі жалғасып жатқан процесс ретінде көрсетеді, онда уақыт белгілі бір нәрселердің қайталануы үшін бөлінген сегменттерге бөлінбейді, мысалы, минуттар, кештер немесе күндер. Ал SAE тілдерінің тілдік құрылымы, керісінше, оның сөйлеушілеріне уақыт пен кеңістікті көбірек нақты, объективті және өлшеуге болатын түсінік береді, онда олар саналатын және саналмайтын объектілерді ажыратады және уақытты өткен, қазіргі және болашақтың сызықтық тізбегі ретінде қарастырады. Хопи тілінде сондай-ақ SAE тілдерінен өзгеше, бір әрекетті білдіретін етістікті сөзді кеңейту арқылы қайталанатын/ұзартылған әрекетті білдіретін етістікке айналдыруға мүмкіндік беретін етістік жүйесі бар. Мысалы, "tíri" сөзі "ол секіріп тұрады" деп аударылады, ал "tirírita" сөзі "ол дірілдейді" деп аударылады. SAE тілдері осы етістіктердің мағынасын басқаша аударады, сондықтан тілдік детерминизмді қолдау үшін Ворф осыны хопи және SAE тілдеріндегі адамдардың осы етістіктер туралы әртүрлі ойлайтынын, демек тілдерінің олардың ойларымен қалыптасатынын дәлелдеу үшін пайдаланған болуы мүмкін. Ол Ворфтың хопилердің уақыт туралы ұғымы жоқ деп сипаттауында мүлдем жаңылысқанын және хопилердің шын мәнінде уақыт, уақыт бірліктері, уақыт метафоралары және уақытты есептеудің күрделі жүйесі бар екенін айтады. Өзінің жұмысы туралы сұхбатында Дойчер Ворфтың лингвистикалық релятивизм туралы қатаң тұжырымын сынады, себебі тілдің адамның ойлау қабілетін немесе білім алуын шектеуіне ешқандай дәлел жоқ. Тілдер белгілі бір ұғымдар мен объектілерге "дайын үлгілер" ұсынбаса да, көптеген адамдар осы идеяларды түсінуге және талқылауға қабілетті.

Пираха

Хоп тілінде сөйлейтіндер уақыт туралы ойланбайды дегенге ұқсас, кейбір лингвистер Оңтүстік Америка Амазониясында тұратын пираха тілінде сөйлейтіндер санды және мөлшерді түсінуге қабілетсіз дейді. Пираха тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі математиканы да түсінбейді. Колумбия университетінің психологы Питер Гордон пираха тілінде сөйлейтіндерді зерттеді. Ол осы тілде сөйлейтіндердің шағын өкілдік тобында көптеген тәжірибелер жүргізді. Гордон пираха тілін жеті сөйлейтін сегіз тәжірибені атап өтті. Алты тәжірибе тікелей байланысты болды, сөйлеушілерге басқа жерде көрсетілген дұрыс санға сәйкес келетін заттар тобын тану тапсырылды. Қалған екі тәжірибеде олар ыдысқа қанша зат салынғанын еске түсіріп, сыртындағы белгілер саны бойынша әртүрлі ыдыстарды ажыратуды тапсырды. Гордон пираха тілінде сөйлейтіндер бір, екі және үш сандарын салыстырмалы түрде дәл ажырата алатынын, бірақ одан үлкен санды ажыратуда қиындық тартатынын анықтады. Сондай-ақ, ол санның мөлшері артқан сайын, қатысушылардың нәтижелері нашарлайтынын байқады. Гордон, Deutscher-ге қарама-қарсы, пираха тілінде сөйлейтіндер санды символдар немесе басқа бейнелер арқылы түсінуге шектеледі деген қорытындыға келді. Олар заттарды кішкентай, үлкен немесе көп деп түсінеді. Олар санды үйренуге қабілетті емес еді; сегіз ай бойы португал тілінде оқығаннан кейін, ешкім онға дейін санауға үйренбеді. Пираха тілін зерткен лингвист Дэниел Эверетт пираха тілінде рекурсия немесе ішкі тізбектелмеушілік жоқ деп мәлімдеді. Бұл термин грамматикалық ережелердің шектеулі жиынтығының шексіз сөз тіркестерін жасау қабілетін сипаттайды және бұрын барлық тілдерге тән деп есептелген. Бұл аргумент сөйлеушілердің ойларына тілдерінің әсер ету мүмкіндігін де қамтиды. Пираха тілінде рекурсияның бар-жоқтығы қызу пікірталас тудырып, лингвистикалық детерминизм абсолютизмі үшін сынға ұшырады. Майкл Франк және басқалар Эверетттің зерттеуін жалғастырып, "Сандар танымдық технология ретінде" атты еңбегінде жариялаған зерттеулері Эверетттің қате екенін көрсетті. Пираха тілінде "бір" немесе "екі" деген сөздер жоқ, оның орнына "кішкентай", "біршама үлкен" және "көп" деген сөздер бар. Мысалы, әр түстің жеке сөзін білмесе де, әртүрлі түстерді көруге болады, жаңа Гвинея аборигендері жасыл және көк түстерді ажырата алады, бірақ олардың екі түсті сипаттау үшін тек бір лексикалық бірлігі бар. Түсті сипаттау үшін тіл жоқ қоғамдастықта бұл ұғым жоқ деген сөз емес, керісінше, қоғамдастықта ұғымды анықтау үшін сипаттама немесе бірегей тіркес болуы мүмкін. Эверетт пираха тайпасының зерттеуін сипаттап, олар түс ұғымдарын ағылшын тілінде сөйлейтіндерге қарағанда басқаша сипаттау үшін тілді қолданатынын айтты: "[ ] пираха тіліндегі түс атауының әрбір сөзі іс жүзінде сөз тіркесі болды. Мысалы, биисай тек "қызыл" дегенді білдірмейді. Бұл сөз "қан сияқты" деген мағынаны білдіреді". Осылайша, танымның лингвистикалық анықталуының күшті нұсқасы кеңінен жоққа шығарылды. Алайда, тіл ойлауға әсер етеді деген ұсыныс жиі талқыланып, зерттелді. Лингвистикалық детерминизм қағидасын қолдайтын басқа зерттеулер көрсеткендей, адамдар белгілі бір атаулары бар түстердің реңктерін тану және есте сақтауды жеңілдетеді. Мысалы, орыс тілінде көк түстің түрлі реңктерін білдіретін екі сөз бар, ал орыс тілінде сөйлейтіндер ағылшын тілінде сөйлейтіндерге қарағанда көк түстің түрлі реңктерін тез ажыратады. Пинкер бұл аргументті де сынға алады. Ол көптеген тілдер түстерді әртүрлі таңбаласа да, тілдің бұл өзгеруі адамның түстерді қабылдау биологиялық процесін өзгерте алмайды деп көрсетеді. Ол сонымен қатар тілдердің түс таңбаларында жалпы тенденциялар бар екенін атап өтті (яғни егер тілде екі термин болса, олар ақ және қара болады; үш терминмен қызыл қосыңыз; төртпен сары немесе жасыл қосыңыз). Бұл әдіс сенімді әдіс ретінде танылып, мінез-құлықты өзгерту бойынша тиімді нәтижелерге қол жеткізді. Тіл мінез-құлық терапиясының негізі болып табылады; қолданылған әдістер тіл адамның ой-пікіріне, сезімдеріне және мінез-құлқына әсер етеді деген ойға негізделген. Корзибскийдің бағдарламасы адамдар тілді дұрыс қолданбай, зиянды әсерлер тудырады деп есептейді. Тілді нақтылау арқылы қатысушылар дәлірек ойлық бейне жасайды, бұл өз кезегінде эмоционалдық жауапты тудырады. Осылайша, жалпы семантиканың негізгі идеясы - ойдағы сезімді өзгерту үшін тілді өзгерту, соның салдарынан қажетті жауапты алу. Корзибскийге сәйкес, сананың әртүрлі тілдік және тілсіз деңгейлері бар. Тілсіз деңгейде сезімдер, ойлар және жүйке жүйесінің реакциялары бар, ал тілдік деңгейде тіл жүйелері бар. Ол адамдарды кез келген сөзді тек лексикалық өрнек ретінде түсінуге және сәйкес әрекет етуге шақырады. Бұл ойлар мен сезімдердің бір нәрсеге байланысты дұрыс қолданылмауына жол бермеу үшін жасалады. Бұл бағдарламаның тиімді нәтижелер беретіні анықталғандықтан, тіл ойды анықтайды деген үлкен маңызы бар, лингвистикалық детерминизмді қолдайды.

Эрик Леннеберг пен Роджер Браун (1954)

Психолингвистер Эрик Леннеберг пен Роджер Браун лингвистикалық детерминизм туралы Ворфтың идеяларын жоққа шығарған алғашқылардың қатарында болды. Олар Ворфтың басты идеяларын былай анықтады: (а) әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдар әлемді әртүрлі қабылдайды және (б) тіл осы когнитивтік айырмашылықтардың себебі болып табылады.

Лексикалық айырмашылықтар

Леннеберг пен Браун инуиттердің қар терминдерінің мысалын талдайды. Олардың пікірінше, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар "қар" деп атайтын үш түрлі термин, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардың бұл айырмашылықтарды сезе алмайтынын көрсетеді деп есептеуге болмайды, керісінше, олар оларды жай ғана белгілемейді. Олар сондай-ақ, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар кейде қардың түрлерін ажырататынын (мысалы, "қар жинауға жақсы қар" және "қар жинауға жаман қар") бірақ оны жеке сөзбен емес, сөз тіркестерімен жасайтынын атап көрсетеді. Олардың қорытындысы бойынша, ағылшын және инуит тілінде сөйлейтін адамдардың әлемге деген көзқарасы осылайша өзгеше болуы мүмкін емес, себебі екі топ та қардың түрлерін ажырата алады. "Жаңа тіл" (Newspeak) тілде белгілі бір идеяларды білдіруге мүмкіндік болмаса, оның сөйлейтін адамдары оларды түсіне алмайды деген детерминистік ұсынысты көрсетеді. Оруэлл қосымшаны "Жаңа тіл" және оның грамматикасын сипаттауға арнады: "Жаңа тілдің" мақсаты – Ингсоцтың жақтастарына тән дүниетанымын және ойлау қалыптарын білдіру құралын ғана ұсыну емес, сонымен қатар басқа барлық ойлау тәсілдерін мүмкін емес ету болды. "Жаңа тіл" толығымен қабылданып, ескі тіл ұмытылғаннан кейін, Ингсоц принциптерінен ауытқатын, яғни еретикалық ой, тіпті сөздерге тәуелді болғандықтан, ойлау мүмкін болмайтын деңгейге жетеді. Оның сөздігі партия мүшесінің дұрыс білдіргісі келетін әрбір мағынаны дәл және жиі өте нәзік түрде жеткізу үшін құрылған, ал басқа мағыналарды және оларға жанама жолмен жету мүмкіндігін жоққа шығарады. Альфред Корзибский де жалпы семантика арқылы осы гипотезаны әдейілеместен қолдайды.

Ғылыми фантастикадағы тәжірибелік тілдер

Лингвистикалық детерминизм мүмкіндігін көптеген авторлар, әсіресе ғылыми фантастикада зерттеді. Логлан, Иткуил және Токи Пона сияқты кейбір тілдер, мысалы, осы гипотезаны тексеру үшін жасалған. Бірақ, ешқандай формалды сынақтар жүргізілмеген көрінеді.

Әдебиет теориясындағы рөлі

Лингвистикалық детерминизм – риторика және әдебиет теориясының дамуындағы маңызды тұжырымның бір бөлігі. Мысалы, француз философы Жак Деррида «парадигмалық» иерархиялардың терминдерін талдады (тіл құрылымында кейбір сөздер тек қана антонимдермен ғана болады, мысалы, жарық/қараңғы, ал басқалары тек басқа терминдермен байланыста болады, мысалы, әке/ұл және ана/қыз; Деррида соңғысына баса назар аударды). Ол, егер тіл терминдеріндегі жасырын иерархияны бұзуға қол жеткізсе, түсініксіздік пен «апорияны» ашып, оқырманның/сыншының санасын босатуға болады деп сенді. Кейбір неомарксистік тарихшылар да мәдениетті материалдық жағдайларға байланысты өзгеретін тілде тұрақты түрде бейнеленген деп қарастырды. Орта өзгерген сайын тілдік құрылымдар да өзгеріске ұшырайды.