Кіріспе

Христиандық Жаңа Келісімнің бастапқыда арамей тілінде жазылғандығы туралы сенім, Жаңа Келісімнің бастапқыда арамей тілінде жазылғандығы туралы теория – бұл христиандық Жаңа Келісімнің бастапқыда арамей тілінде жазылғандығы туралы наным. Арамей тілінде Жаңа Келісімнің бірнеше нұсқасы бар:

Vetus Syra (Ескі Сириялық), грек тілінен ерте классикалық сирия тіліне аударма, 4 Евангелияның мәтінінің көп бөлігін, бірақ толық емес, қамтиды және Куретониялық Евангелияларда және Синай палимпсестінде ұсынылған.
Христиан Палестиналық Арамей Лекионарий фрагменттері, Codex Climaci Rescriptus, Codex Sinaiticus Rescriptus сияқты қолжазбаларда және кейінгі лекионарий кодекстерінде (Vatican sir. 19 [A]; St Catherine’s Monastery B, C, D) ұсынылған.
Классикалық Сириялық Пешитта, еврей (және кейбір арамей, мысалы Даниял мен Езрада) Ескі Келісімнің арамей тіліне аудармасы, сондай-ақ Жаңа Келісім, оның түпнұсқасы арамей тілінде деп есептеледі және көптеген сириялық шіркеулерде стандартты болып табылады.
Харклеан, Томас Харкелдің грек тілінен классикалық сирия тіліне жасаған әдеби сөзбен сөз аудармасы.
Ассириялық қазіргі заманғы нұсқасы, 1997 жылы жарық көрген грек тілінен ассириялық нео-арамей тіліне жасалған жаңа аударма, негізінен протестанттардың арасында қолданылады.
және әртүрлі диалекттердегі көптеген басқа шашыраңқы нұсқалар.

Пешиттаның дәстүрлі Жаңа Келісімі 22 кітаптан тұрады, онда Жоханның екінші хаты, Жоханның үшінші хаты, Петірдің екінші хаты, Яһуданың хаты және Аян кітабы жоқ, олар Антилегомена кітаптарының қатарына жатады. Шығыс шіркеуінің Жаңа Келісім каноны «Батыс Бестігі» кітаптары қосылғанға дейін жабылды. Оның Евангелия мәтінінде Иса мен занабойымен ұсталған әйел туралы (Жохан 7:53–8:11) және Лұқа 22:17–18 аяттары жоқ, бірақ Марк Евангелиясының «ұзақ аяқталуы» бар.

Арам тіліндегі түпнұсқа Жаңа Келісім гипотезасы

Дегенмен, физикалық дәлелдер әлі табылмаған, бірақ Дж. С. Ассеман өз кітабында 78 жылы Месопотамияда арамей тілінде жазылған Евангелие табылғанын мәлімдеген. Жаңа өсиеттің елшілер оқыған мәтіні Исаның өмірі мен сөздерін (ол арамей тілінде сөйлегендей) грек тілінде сөйлейтін емес адамдар үшін аударғанға дейін сақтаған деген гипотеза көптеген ғалымдар тарапынан қолдау таппады. Сирия шіркеулері өз тарихында канондарының жинақталуын (оларда «Батыс Бестігі» болмаған) өте ерте кезде қамтиды дейді. Джон Хэнкок Петингелл былай деп түсіндіреді: «Жаңа өсиеттің бірнеше кітабының грек тіліндегі қолжазбалары өте ерте кезде болған, себебі Әулиелер олардан үзінді келтіреді, бірақ оларды екінші немесе үшінші ғасырдан кейін ғана бір кодекске немесе канонға жинауға тырысқандарына ешқандай дәлел жоқ. Алайда, Сирия шіркеулерінің осы жинақ жасалмас бұрын өте ертеде өздерінің канондары болғаны анық; дәстүр бойынша, 55 және 60 жылдар аралығында және мұны елші Яһуда жасаған. Бұл канонға қазіргі Жаңа өсиетке кіретін барлық кітаптар кіргені белгілі, Апокалипсис және 2 Петірдің, 2 және 3 Жоханның және Яһуданың қысқа хаттарынан басқа. Бұл дәстүрді нық растайтын нәрсе, біздің қазіргі канонымыздың соңғы бөліктері сол кезде жазылмаған; және олардың алғашқы жинаққа енгізілмеуінің себебі осы. Елшілердің істері кітабының күрт аяқталуы – осы жинаққа енгізуге дайын болу үшін сол кезде жазылған – осы жинақтың мерзімі туралы дәстүрді растайды. Кейіннен Апокалипсис пен төрт қысқа хат Сирия канонына енді, бірақ ол алтыншы ғасырға дейін болған жоқ». Батыста «Пешиттаның түпнұсқасы» гипотезасын ең көп қолдаған адам – арамей тіліндегі Киелі кітап орталығының өкілі Джордж Ламса болды. Бүгінде ғалымдардың өте аз бөлігі ғана «Пешиттаның түпнұсқасы» теориясын қолдайды, ал басым көпшілігі «Пешитта» Жаңа өсиетінің грек тіліндегі түпнұсқадан аударма екенін санайды. Мысалы, Себастьян Брок былай деп жазды: (Ламса мен Баушер Ескі өсиеттің Пешиттаның деутероканондық кітаптарын аудармаған, бірақ Пешиттаның қалған бөлігі Ескі өсиетті, сондай-ақ Жаңа өсиетті аударған. Горгиас баспасында көптеген Пешитта Ескі өсиет кітаптарының және бүкіл Пешитта Жаңа өсиетінің аудармалары жарық көрді.) Е. Ян Уилсон: «Мен Матай мен Лұқаның түпнұсқалары арамей тілінен алынған деп сенемін», - деп жазды. «Пешиттаның түпнұсқасы» теориясының кейбір жақтаушылары «арамей тілінің басымдығы» терминін де қолданады, бірақ бұл академиялық дереккөздерде қолданылмайды. «Арамей тілінің басымдығы» деген сөзді Л. И. Левин қолданған, бірақ ол тек Иерусалимдегі еврей және грек тілдерінің басымдығын білдіретін жалпы сөз ретінде екінші храм кезеңінде (яғни шамамен б.з.д. 200 – 70 жж.) қолданған. Бұл тіркес ең алғаш Дэвид Баушерде кездеседі. Чарльз Катлер Торри Йельде оқып жүргенде, «Арамей тіліндегі Жаңа өсиетті» қолдаған қолжазбалық дәлелдерді егжей-тегжейлі ұсынған бірнеше кітап жазды, олардың ішінде «Түпнұсқа арамей тіліндегі Евангелиялардан жасалған аудармалар» және кең таралған «Біздің аударма Евангелияларымыз» кітаптары бар.

Тарих

Джордж Ламсаның сирия тілінен ағылшын тіліне Пешитта Жаңа Ғаһдасын аударуы, арамей тіліндегі Жаңа Ғаһданың басымдығы туралы мәлімдемелерді Батысқа жеткізді. Дегенмен, оның аудармасын көптеген сарапшылар төмен бағалайды. Ескі сириялық мәтіндер, Синай палимпсесті және Куретониялық Ілхабарлар да арамей тіліндегі түпнұсқа бөлімдерге қатысты сарапшыларға әсер етті. Диатессарондық мәтіндер, мысалы, Лиеж голланд гармониясы, Пепсиан Ілхабарлар гармониясы, Фулденский кодексі, парсы гармониясы, араб Диатессароны және Сириялық Ефремнің Диатессаронға түсіндірмесі арамей тілінің бастаулары туралы жаңа түсініктер берді. Копт тіліндегі Тома Ілхабары және орта ғасырлық еврей тіліндегі Матай Ілхабарының әртүрлі нұсқалары Жаңа Ғаһдадағы, әсіресе Ілхабарлардағы арамей негіздеріне қатысты қызығушылық тудырды. Көптеген 19 ғасыр сарапшылары (Х. Холцман, Вендт, Юлишер, Вернле, Соден, Веллхаузен, Харнак, Б. Вайс, Николардот, В. Аллен, Монтефиоре, Пламмер және Стэнтон) Ілхабарлардың бөліктері, әсіресе Матай, әдетте Q деп аталатын арамей тіліндегі бастаудан алынған деген теорияны ұсынды.

Араб тіліндегі "Диатессарон" аудармасын қолдану арқылы Пешиттаның ескіргенін дәлелдеу

Татиан 175 жылы қайтыс болды. Дәлелдер мен мәтіндік куәліктер Татианның арамей тіліндегі Пешиттадан бастап, төрт Ізгі хабардың үзінділерін біріктіріп, тұтас баяндама жасап, осылайша өзінің Диатессеронын құрғанын көрсетеді, мұнда төрт Ізгі хабардың үштен екі бөлігі қолданылған. Қазіргі таңда Татианның түпнұсқа арамей тіліндегі Диатессероны сақталмаған, бірақ оның араб тіліндегі аудармасы бар, ал араб тілі арамей тіліне жақын. Пешиттаның төрт Ізгі хабары мен «араб Диатессероны» арасында көптеген параллельдер кездеседі. Пол Юнан былай дейді: «Ізгі хабарлардың үйлесімділігі үшін, осы үйлесімділікке дейін төрт түрлі Ізгі хабардың болуы қажет. Бұл – ақылға қонымды. Татианның Диатессероны болған арамей тіліндегі Ізгі хабарлардың үйлесімділігі де төрт түрлі арамей Ізгі хабардан құралған болуы тиіс. Ибн әл-Тейибтің араб тіліне жасаған аудармасы арамей тілінен тікелей аударылғаны белгілі, және ол Пешиттаға ұқсас, сонымен қатар үйлесімділік үшін негіз болатын төрт түрлі Ізгі хабар қажет екенін білеміз – сондықтан Татианның арамей Диатессероны бүгінде Пешитта деп аталатын кітаптар жинағындағы арамей тіліндегі түрлі Ізгі хабарлардың үйлесімділігі болды деп санаймын. Окамның қылышы – логикалық принцип, ол кез келген нәрсені түсіндіру үшін қажетті ұғымдар санын қажеттіліктен артық көбейтуге болмайды дейді. Яғни, ең қарапайым түсіндірме әдетте дұрыс болады. Ең қарапайым түсіндірме – Татиан Пешитта Ізгі хабарларының үйлесімділігін жасады. Бұл үйлесімділік Персияда кем дегенде 11 ғасырға дейін, араб тіліне аударылғанға дейін сақталды. Егер араб тіліндегі аудармадағы мәтіндік куәліктерге сенсек, Пешитта Ізгі хабарлары Татианға жатқызылатын Диатессеронның негізі болды. Осылайша, Пешитта Ізгі хабарлары 175 жылға дейін не одан ертерек жазылғандығын көрсетеді».

«Араб Диатессероны» ағылшын, латын, француз және неміс тілдеріне аударылған.

Қате аудармалар

1936 жылы Чарльз Катлер Торри Жақия 14:2-дегі қате аударманың дұрыс емес дыбысталуынан туындағанын түсіндірді.