Жаңа Зеландиядағы Нгати Тоа тайпасы

Кіріспе

Маори iwi (тайпа) Жаңа Зеландияда

Нгати Тоа, Нгати Тоарангатира немесе Нгати Тоа Рангатира – Жаңа Зеландияның оңтүстік Солтүстік аралында және солтүстік Оңтүстік аралында орналасқан маори iwi (тайпа). Оның рохе (тайпалық аймағы) солтүстікте Уангануиден, шығыста Палмерстон-Норттан, оңтүстікте Кайкоура мен Хокитикадан басталады. Нгати Тоа – шамамен 9000 халқы бар шағын iwi. Иви Порируа, Плиммертон, Капити, Бленхайм және Арапаоа аралдарының маңында шоғырланған. Оның төрт мараесі бар: Порируа қаласындағы Такапувахиа мен Хонгоека, Оңтүстік аралдың солтүстігіндегі Вакату мен Вайрау. Нгати Тоаның басқарушы органы Те Рунанга о Тоа Рангатира деп аталады. Иви өз тегін атақты атадан – Торангатирадан шығарады. 1820 жылдарға дейін Нгати Тоа Вайкатоның батыс жағалауында тұрған, бірақ Потаatau Те Вхероверо (1785–1860) бастаған басқа Тайнуи iwi-лерімен болған қақтығыс салдарынан одан қуылды. Кейіннен бірінші маори патшасы болған ол. Нгати Тоа, Нгати Раруа және Нгати Коата, Те Раупараха (1765–1849) басшылығымен оңтүстікке қашып, үш Солтүстік Таранаки iwi – Те Ати Ава, Нгати Тама және Нгати Мутунгамен бірге Таранаки мен Веллингтон аймақтарын басып алды. Бірлесіп, олар Веллингтонның турангаваэ, Нгати Ирамен соғысып, оларды тәуелсіз iwi ретінде құртты. 1820 жылдардан кейін Нгати Тоа басып алған аймақ Мирия те какарадан Рангитикейдегі Веллингтонға дейін, сондай-ақ Кук бұғазы арқылы Уайрау мен Нельсонға дейін созылды.

Те Раупараха

Нгати Раукаваның Парековатуы, Нгати Тоаның Вераверасының әйелі, шамамен 1760 жылдары Те Раупараханы дүниеге әкелді. Тайпалық дәстүр бойынша, ол Каухияға жақын Патангатада дүниеге келген. Те Раупараха Нгати Тоа тайпасының ең көрнекті басшысы болды, ол Уайкато және Нгати-Маниапото тайпаларына қарсы Нгати Тоа күштерін жетектеп, жеңіліске ұшырағаннан кейін 1820 жылдары Кук бұғазы аймағына көшіп, оны жаулап алып, қоныстандыруға басшылық етті. Кейін ол Кук бұғазы арқылы өтіп, Вайрау аңғарындағы Рангитане тайпасына шабуыл жасады. Оңтүстік Аралдың оңтүстігіндегі тайпаларды жаулап алу әрекеті қызылша індетінен тоқтап, көптеген жауынгерлері қаза тапты. Те Раупараха 1840 жылдың мамыр және маусым айларында Уайтангі шартына екі рет қол қойды: біріншісі Капити аралында, екіншісі Вайрауда. Те Раупараха өзі сатпаған жерлерде еуропалықтардың қоныстануына қарсылық көрсетті. Кейін Порриуа және Хатт аңғарында дау-жанжалдар туды. Бірақ 1843 жылы Те Раупараха мен оның жүрек туысы Те Рангихаата Вайрау жазығындағы жерлерді зерттеуге кедергі келтіруге тырысқанда ең ірі қақтығыс болды. Бұл жерлерді Жаңа Зеландия компаниясы екі негіз бойынша талап еткен: 1831 жылы Сидней кит аулау кемесінің капитаны капитан Бленкинсоптан сатып алынған деген мәлімдеме және 1839 жылы олардың басты өкілі (полковник Уэйкфилд) мен бұл тайпаның басшысы Раупараха арасындағы келіссөздер. Те Раупараха зерттеу құралдары салынған үйді өртеп жіберді. Нельсонның судьясы оны тұтқындауға бұйрық берді және бірнеше азаматтарды полиция қызметкерлері етіп тағайындады. Те Раупараха тұтқындауға қарсылық көрсетті, содан кейін қақтығыс басталды, нәтижесінде Те Рангихаатаның әйелі Те Ронго қаза тапты. Өш алу үшін Те Рангихаата, қатал жауынгер ретінде танымал болған, тапсырылған зерттеу тобын өлтірді. Бұл оқиға Уайрау төңкерісі немесе қазіргі заманға дейін Уайрау қырғыны деп белгілі болды, өйткені көптеген еуропалықтар соғыс тоқтағаннан кейін өлтірілді. 1846 жылы Хатт аңғарындағы шайқастан кейін, губернатор Джордж Грей Те Раупараханың британдық әскерлердің оралмандарға шабуыл жасап жатқан жергілікті маорилерге құпия нұсқаулар жіберіп, алып жатқанын анықтағаннан кейін оны тұтқындады. Күтпеген шабуылмен оның пасына шабуыл жасалып, Те Раупараха, қарт адам, тұтқынға алынды. Үкімет оны 10 ай бойы тұтқынға алып, содан кейін Ауклендтегі "Драйвер" түрмелік кемесінде үй қамауында ұстады. Ол тұтқындалғаннан кейін Веллингтон аймағындағы шайқастар тоқтады. Те Раупараха Оклендтегі Кохимарамарадағы маори бейбітшілік конференциясына қатысу үшін босатылды, содан кейін Вайрау аңғарына деген кез келген талаптан бас тартып, бостандыққа жіберілді. Те Раупараханың соңғы маңызды жетістігі – Отакидегі Рангиатеа шіркеуін (1846) салу болды. Ол христиан дінін қабыланбаса да, шіркеу қызметтеріне қатысты. Те Раупараха 1849 жылдың 27 қарашасында шамамен 85 жасында қайтыс болды және Отакидегі Рангиатеяға жақын жерге жерленді. Көптеген адамдар оны "Ка мате, ка мате" хакасының авторы ретінде еске алады, оны ол Таупо аймағындағы әйелдің шайқаста жеңілгеннен кейін руаға (жер асты қоймасына) жасырып қойғаннан кейін жазған.

Parekowhatu of Ngāti Raukawa, the wife of Werawera of Ngāti Toa, gave birth to Te Rauparaha in about the 1760s. According to tribal tradition the birth took place at Pātangata near Kāwhia. Te Rauparaha became the foremost chief of Ngāti Toa, credited with leading Ngāti Toa forces against the Waikato and Ngāti Maniapoto iwi and then, after his defeat, with piloting the migration to, and the conquest and settlement of, the Cook Strait region in the 1820s. Later he crossed Cook Strait to attack the Rangitane people in the Wairau valley. His attempt to conquer the southern South Island iwi was thwarted by an outbreak of measles which killed many of his warriors. Te Rauparaha signed the Treaty of Waitangi twice in May and June 1840: first at Kapiti Island and then again at Wairau. Te Rauparaha resisted European settlement in those areas which he claimed he had not sold. Later disputes occurred over Porirua and the Hutt Valley. But the major clash came in 1843 when Te Rauparaha and his nephew Te Rangihaeata tried to prevent the survey of lands in the Wairau plains. These lands had been claimed by the New Zealand Company "on two grounds – alleged purchase by Captain Blenkinsop, master of a Sydney whaler in 1831 2; and the negotiations between their principal agent (Colonel Wakefield) and Rauparaha, the head of this tribe, in 1839". Te Rauparaha burnt down a whare which contained survey equipment. The Nelson magistrate ordered his arrest and deputised a number of citizens as police. Te Rauparaha resisted arrest and fighting broke out, resulting in the death of Te Rongo, the wife of Te Rangihaeata. Te Rangihaeata, who was known as a savage warrior, then killed the survey party, who had surrendered, to avenge his wife's death in an act of utu. This became known as the Wairau Affray or until modern times, the Wairau massacre, as most of the Europeans were killed after the fighting had stopped. Following fighting in the Hutt Valley in 1846, Governor George Grey arrested Te Rauparaha after British troops discovered he was receiving and sending secret instructions to the local Māori who were attacking settlers. In a surprise attack on his pa, Te Rauparaha, who was now quite elderly, was captured and taken prisoner of war. The government held him as a prisoner for 10 months and then kept him under house arrest in Auckland on board a prison ship, the Driver. After his capture fighting stopped in the Wellington region. Te Rauparaha was released to attend a Māori peace conference at Kohimaramara in Auckland and then given his liberty after giving up any claim to the Wairau valley. Te Rauparaha's last notable achievement came with the construction of Rangiātea Church (1846) in Ōtaki. He did not adopt Christianity, although he attended church services. Te Rauparaha died on 27 November 1849, aged about 85, and was buried near Rangiātea, in Ōtaki. Many remember him as the author of the haka "Ka mate, ka mate", which he composed after being hidden in a rua (potato pit) by a woman in the Taupō region after a defeat in battle.