Кіріспе

Шотландиядағы өзен Шпей өзені (Uisge Spè) – Шотландияның солтүстік-шығысында орналасқан. 98 миль (158 км) ұзындығымен ол Ұлыбританиядағы тоғызыншы ең ұзын өзен, сондай-ақ Шотландиядағы екінші ең ұзын және ең жылдам ағатын өзен. (Тей өзені ең ұзыны, ал Клайд үшінші орында және Spey өзенімен шамалас ұзындықта) бірақ оның одан ұзын болуы күмәнді.

Курс

Спей өзенінің ұзындығы 107 миль (172 км). Ол Шотландияның жоғары таулы аймағындағы Корриэйрак орманындағы Лох-Спейде 1000 футтан (305 м) аса биіктікте, Форт-Августтан оңтүстікке қарай 10 миль (16 км) жерде бастау алады. Көзінен бірнеше шақырым төмен ағыс бойында Спей бөгетімен тоқтатылады, содан кейін Ньютонмор мен Кингюсси арқылы төмен қарай ағып, Лох Иншті кесіп өтіп, Авиморға жетеді, осылайша Стретспей аймағына атын береді. Одан солтүстік-шығысқа қарай 60 миль (97 км) ағып, Бакиден батысқа қарай 5 миль (8 км) жерде теңізге құяды. Өзеннің кейбір бөліктерінде Спей өзені жиі өз бағытын өзгертеді, әдеттегі ағыннан туындаған шөгінді мен эрозия нәтижесінде біртіндеп немесе су тасқынынан кейін бірнеше сағат ішінде. Спей өзенінің кең таулы су жиналатын алабы жаңбыр немесе қардың еруінен жылдам су тасқынына ұшырайды. Инш батпақтары, Спей өзенінің орта ағысында екі жағында шамамен 2 шаршы миль (5 км²) аумақты алып жатыр, Шотландияның табиғи мұрасы оны ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын жер деп белгілеген, сондай-ақ Спей шығанағындағы кең жартасты жүйелер де осы мәртебеге ие.

Салалар

Лох-Спейден шыққаннан кейін өзен Корриарак, Шеррамор және Гленширра ормандарында көптеген шағын өзендерді жинайды. Бірінші ірі саласы – Марки Берн, ол Глен Маркиден солтүстікке қарай ағып, Спей бөгетінің артындағы Спей суларына құяды. Тағы бір шақырым төмен аққанда Маши өзені Strath Mashie-ден оңтүстікке қарай қосылады. Трюим өзені Ньютонмордың жоғары жағындағы оң жағалаудан, ал Хайленд Кальдер Ньютонмордағы Спей көпіріне сол жағалаудан Глен Банчордан кіреді. Кингюссиде Спей өзеніне сол жағынан қаладан өтетін Гинак өзені қосылады, ал төмен аққанда оң жағынан Троми өзені қосылады. Ірі Feshie өзені оң жағалауда Кинкрейгте, ал Druie өзені Aviemore-де қосылады. Бірнеше шақырымнан кейін Нэти өзені шығыстан Нэти көпіріне қосылады, ал Монадлиаттан бастау алған Дульнайн өзені Дульнайн көпіріне батыстан елеулі ағын әкеледі. Грантаун-он-Спей мен Крейгэллачи арасында Талчан және Алт-а-Геаллайд өзендері батыстан қосылады, ал Спейдің ең маңызды саласы – Авон өзені шығыстан қосылады. Алт-Ардер мен Нокандо Берн де Нокандоның жанында батыстан қосылады. Фиддик өзені Крейгэллачиде оң жақтан, ал Ротс өзені Ротс қаласында сол жақтан құяды. Төмен аққанда тағы көптеген шағын өзендер Спейге қосылады, олардың ең маңыздылары – Мулбен өзені, Қызыл өзен және Фохаберс өзені.

Өнеркәсіп

Өзен дәстүрлі түрде көптеген жергілікті өнеркәсіптерді қолдады, шабға балық аулау саласынан бастап кеме жасау саласына дейін. Бір кезде Гармут Ұлыбританияның кеме жасау астанасы болды, Авимор мен Аберлордың айналасындағы орманнан ағаштарды ағаштан жасалған кемелерді құру үшін салаға түсірді. Өзен балықшылар үшін салманы мен форель балық аулау сапасымен танымал, соның ішінде балық аулаудың ерекше түрі, онда балық аулаушы екі қолды ұшқышпен «Спей-кист» тастайды, осылайша ұш пен желі балықшының артына өтпейді (осылайша оларды оның артындағы жағалауды алып жатқан бұталар мен ағаштардан алыс ұстайды). Осы типтегі лақтыру Шпейде жасалды. Списайд аймағы басқа аймақтарға қарағанда көбірек виски өндіреді. Шотландияның Malt Whisky Trail – жеті жұмыс істейтін Списайд дистиллериясы, тарихи дистиллерия және Списайд шеберханасы бар туристік жоба. Бұл идея 1980-жылдардың басында пайда болды. Аймақ виски жасаушылар үшін үш себеппен қолайлы: арпа шаруашылықтарына жақын, Спей өзені және Гармут портына жақын орналасқан. Списайд жолы, ұзақ қашықтыққа арналған жаяу жол, өзен бойымен Ньютонмордан теңізге дейін өтеді, Инвернесс, Банф және Морей округтерінен өтеді. Спей өзенінің ерекшелігі – оның жылдамдығы теңізге жақындаған сайын артады, себебі оның жалпы пішіні дөңгелектелген. Көп бөлігінде Спей өзені қисылдамайды, бірақ жағалауларын жылдам өзгертеді. Фохаберстің оңтүстігінде биік топырақ қоршауы жағалауларды нығайтады, бірақ өзен бірнеше рет бұзылып, Гармут гольф алаңының үлкен бөлігін, Гордон қамалының төңірегіндегі қабырғаның бөліктерін, Списайд жолының бөліктерін және B9104 тас жолының бір бөлігін алып тастады. Спей виадугі (жаяуларға арналған) Спей-Бей мен Гармут арасында бастапқыда өзеннің басты ағысы арқылы салынған, бірақ құрылыс аяқталғанға дейін өзен бағытын өзгертіп, көпірдің бір жағынан ағып өтті.