Кіріспе

Қытай тарихшысы және ақыны (1125–1210) Малайзиялық кәсіпкер Лу Ю (1125–1210) – Оңтүстік Сун әулетінің (南宋) қытай тарихшысы және ақыны.

Ерте өмір және неке

Лу Ю 1125 жылдың 13 қарашасында жаңбырлы таңертең Уэй өзенінде жүзіп жүрген қайықта дүниеге келді. Ол туған кезде Қытай екіге бөлініп, елдің солтүстік бөлігіндегі Сун әулеті Цзинь-Сун соғыстарында Цзинь әулетінің журчендерімен басып алынған еді. Қытайдың оңтүстік бөлігі тағы 150 жыл бойы Оңтүстік Сун әулеті ретінде сақталды, бірақ Лу Ю өмірінің барлық кезеңінде елге солтүстіктен келген шабуыл қауіп төндірді. Ол көптеген патриоттық өлеңдерімен танымал. Оның туғанына бір жыл өткенде Цзинь әулетінің әскерлері Солтүстік Сун әулетінің астанасын жаулап алды; оның отбасы оңтүстікке қашты. Лу Ю отбасында мемлекеттік қызметкерлер болды, сондай-ақ ол жақсы білім алды. Ол патриоттық рухта тәрбиеленді және солтүстіктен шетелдік журчендерді қуып, Сун әулеті кезінде Қытайдың қайта бірігуіне қол жеткізуге бел буды. Лу Ю өзінің туған інісі Тан Ванмен (唐琬, әдептік аты Хуэйсянь 蕙仙, 1128–1156) бірге өсті, ол тыныш мінезді болғанмен, әдебиетті жақсы көрді. Олар бір-біріне терең ғашық болды және ол 20 жасқа толғанда үйленді. Бірақ олардың балалары болмады, ал Лу Юдың анасы Тан Ванды ұнатпады. Олар бақытты өмір сүргенмен, анасы Лу Юдың Сун әулетін құтқару мақсатымен оқуға толыққанды берілуі үшін оларды ажырасуға мәжбүр етті. Қытайдың дәстүрлі мәдениетінде балалар ата-аналарына бағынуға міндетті болды. Лу Ю анасын жақсы көріп, өкінішпен Тан Ваннан ажырасты. Кейіннен ол Чжао Шичэн (趙士程) есімді дворянға үйленді, ал Лу Ю Ван кланынан шыққан әйелге үйленді (оның жеке аты көптеген зерттеушілерге белгісіз). Лу Ю алғашқы некесінің аяқталуынан кейін қатты қайғырды. Бір көктем күні, 31 жасында, ажырасқаннан кейін сегіз жыл өткен соң, ол Шэнь бақшасынан (沈園) өтіп бара жатып, кездейсоқ Тан Ван мен оның күйеуін кездестірді. Тан Ван күйеуінен Лу Юға шарап жіберіп беруін сұрады. Оған шарапты ұстап бергенде, ол оның көзінен жас есіп тұрғанын көрді. Оның жүрегі ауырсынып, тостақандағы ащы шарапты бірден ішіп біттірді. Ол кері бұрылып, сол жерде Шэнь бақшасының қабырғасына "Құстың қылқаламшасы" (釵頭鳳) атты өлеңін жазды. Тан Ванмен кездескеннен кейін Лу Ю солтүстікке барып, шетелдік Цзинь әулетіне қарсы күресті, содан кейін Оңтүстік Шуға (蜀, қазіргі Сычуань) оралып, Қытайды біріктіру арманын іске асыруға тырысты. Тан Ван бақшада Лу Юдың өлеңін оқығанда, бірден оған жауап ретінде дәл осындай формада өлең жазды. Бір жылдан соң ол қайтыс болды. Лу Ю қайтыс болғанға дейін бір жыл бұрын, 85 жасында, ол өзінің алғашқы махаббаты Тан Ванды еске алу үшін "Шэнь бақшасы" атты тағы бір өлең жазды. Лу Ю мен Тан Ван туралы дәстүрлі Юе операсы жазылды, олардың махаббат тарихы Қытайда кеңінен танымал.

Ресми мансап

12 жасында Лу Ю өте жақсы жазушы болған, қылышпен күресуді жақсы меңгерген және соғыс стратегиясын терең зерттеген. 19 жасында мемлекеттік қызметке емтихан беріп, өтпеген. Он жылдан кейін тағы да емтихан берді; бұл жолы тек қана өткен ғана емес, Линьань аймағындағы бірінші жеңімпаз атанды. Бірақ бұл жеңісі оған қиындықтар әкелді. Қуатты Цинь Хуэйдің (秦檜, Сун әулетіндегі атышулы аристократ сатқын) немересі Цинь Сунь да емтихан тапсырған. Лу Юдың жеңісі Цинь Суньның мәртебесіне қауіп төндірді, себебі Лу Ю келесі жылғы жалпыұлттық емтиханда бірінші орынға ие болуы мүмкін еді. Шындығында, тек Лу Ю ғана емес, келесі жылғы жалпыұлттық сайыстың барлық үміткерлері, тіпті емтихан комиссиясының кейбір мүшелері де іріктелмей қалды. Цинь Хуэйдің қайтысынан кейін Лу Ю үкіметтік қызметке кірісті. Ол Цзинь әулетіне қарсы күресуді жақтағандықтан және осы мәселедегі ресми жайбарақаттыққа ермегендіктен, жұмыстан босатылды. 1172 жылы ол әскери стратегиялық жоспарлаумен айналысуға шақырылды. Әскери өмір оның көзі мен санасын ашты; ол бөлінген Қытайды қайта біріктіру арманының орындалуына үміттенді. Ол өз патриоттық сезімдерін білдіру үшін көптеген еркін өлеңдер жазды. Бірақ Сун әулеті бұрынғыдан гөрі бұзылып, жалқау болған; көптеген шенеуніктер жақсы өмір сүруді ғана қалаған, Лу Юға өз талантын іске асыруға мүмкіндік болмады. "Әкесінің еңбегі арқасында мемлекеттік қызметке кірген ол Цинь Хуэйдің ықыласына түсіп, бірақ соңғысының қайтысынан кейін тағайындалды, ал 1163 жылы император Сяоцзун (孝宗) оны Құпия Кеңестің жазбашысы етіп, оған Джинши (進士) құрметті атағын берді." Ол мемлекеттік қызметте сәттілікке жете алмады: ол патриоттық ирредентистік ұстанымды қабылдады, юрчендерді Солтүстік Қытайдан қууды жақтады, бірақ бұл көзқарас заманға сай келмеді. 1175 жылы Фан Ченда (范成大) оны өз тобына қосылуға шақырды. Олар әдебиетке бірдей қызығушылық танытып, ресми қоғамда еркін мінез-құлық танытты. Лу Ю ресми өмірде өзіне орын жоқ деп санады және жеке өмірі мен мансаптық ізденісіндегі сәтсіздігін ұмыту үшін ішімдік ішуге көшті. Ол өзіне "Фанвенг" (放翁) деген лақап ат қойды, яғни "Босаған қарт" деген мағынаны білдіреді және өзі туралы әзіл-қалжыңдармен толтырылған өлеңдер жазды. Бірнеше жоғарылату мен төмендетуден кейін Лу Ю 1190 жылы зейнеткерлікке шығып, туған шаһары Шаосинге (紹興, қазіргі Чжэцзян провинциясы), сол кездегі ауылдық аймаққа қоныстанды. Ол өмірінің соңғы жиырма жылын сол жерде өткізді. Лу Ю денсаулығына қамқорлық жасады және жемшөптік арпа мен құлаққаптарды жеуді ұнатты. Бұл әдеті оның көру және есту қабілетін өліміне дейін сақтап қалды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін де ол Цзинь әулетіне қарсы күресті ынтамен қолдады, бірақ сәттілікке жете алмады. Оның әйелі 1197 жылы қайтыс болды. 1210 жылдың 26 қаңтарында 86 жасында дүние салды. Оның ең үлкен өкініші Солтүстік Қытайдың әлі де шетелдіктердің бақылауында болуы еді.

Стиль

Лу Ю он бір мыңға жуық өлең жазды, олар ши (詩) және ци (詞) түрлерінде, сондай-ақ бірқатар прозалық туындылар, осылайша ол 15 ғасырға дейін сақталған өлеңдер саны бойынша ең көп өлең жазған ақын атанды. Өлеңдерінде ол мансабынан айырылуына себеп болған сенімдерін білдіре береді, солтүстікті қайта жаулап алуға шақырады. Уотсон осы туындыларын Ду Фудың (杜甫) мұрасының бір бөлігі деп санайды. Уотсон оның екінші туындыларын, яғни ауыл өмірі мен қарттау туралы өлеңдерін Бай Цзюйи (白居易) мен Тао Цяньнің (陶潛) өлеңдерімен салыстырады. Оның өнері үш кезеңге бөлінеді.

Бірінші кезең

Лу Ю-дың шығармаларының бірінші кезеңі – оның жасөспірім шағынан бастап 46 жасқа дейінгі аралықты қамтиды. Бұл кезең ең ұзақ болғанымен, оның шығармаларының саны ең аз – шамамен екі жүз өлең, себебі ол кейінірек өзінің жас кезеңінде жазған шығармаларын жойған.

Екінші кезең

Екінші кезең 46-дан 54 жасқа дейін, оның ішінде 2400-нен астам ши және ци өлеңдері кіреді. Осы кезеңде Лу Ю әскерге қатысып, сол тәжірибе оған әсер етті.

Үшінші кезең

Үшінші кезең Лу Юдың туған қаласына зейнетке шығып, қайтыс болғанға дейінгі уақытты қамтиды. Ол өзінің туындыларын өңдеуге үлкермеді, осы кезеңнен 6500 өлең жетіп қалды. Осы кезеңдегі шығармаларында тыныш пейзаждармен қатар, унылы мен күңгірттік те бейнеленген. Өмірі бойы стилі өзгергенімен, оның туындылары әрқашан отансүйгіштікке толы. Бұл оның поэзиясының ең маңызды ерекшелігі және олардың шамамен мың жыл бойы құнды болып саналатын басты себебі.