Құман-қыпшақ конфедерациясы: Тарих және географиясы

Кіріспе

Түркі конфедерациясы (10 ғасыр – 1241) тарихи мемлекет.

Кумания атауы Куман-Қыпшақ конфедерациясының латынша атауы ретінде пайда болды, бұл 10-13 ғасырлар аралығында Еуразия даласының батыс бөлігіндегі тайпалық конфедерация болды. Конфедерация екі түркі көшпелі тайпасы: кумандар (половцалар немесе фолбандар деп те аталады) және қыпшақтар билік еткен. Кумания ислам дереккөздерінде «Қыпшақ даласы» дегенді білдіретін Дашт-и Қыпшақ немесе парсы тілінде «Қыпшақ жазығы», ал араб тілінде «әл-Қуманияйн» деп аталды. Ресей дереккөздері Куманияны «Половецкая даласы» (Половецкая степь) немесе «Половецкая жазығы» (Поле Половецкое) деп атады. Кейіннен Алтын Орда деп аталған, басқа ұйымдасқан құрылымды да армян шежірешісі Хетум (Хейтон) Корикос «Комания» деп атады. «Кумания» сонымен қатар Куманияның тарихи аймағы және Куманияның бұрынғы епархиясы (Румыния мен Венгрияда) сияқты кумандар мен/немесе қыпшақтар қоныстанған федерация аумағына географиялық жағынан байланысты емес бірнеше кішігірім аймақтардың атауының немесе баламалы атауларының көзі болды. Корикостың Хетумы Куманияны «толық жазық және ағашсыз» деп сипаттады. Олар қазіргі Қазақстан, Ресейдің оңтүстігі, Украина, Молдавияның оңтүстігі мен қазіргі Румынияның шығыс Валахиясына дейінгі кең аумақтарда үстемдік күш болды. Бұл халықтардың көшпелі өмір салтын ескере отырып, бұл шекараларды шамамен ғана қарастыруға болады; сондықтан уақыт өте келе Куманияның не білдіретіндігі туралы әртүрлі анықтамалар болды. Олардың аймағына және уақытына байланысты әр түрлі көздер ғаламат Куман аумағының әртүрлі бөліктерін көрсету үшін өз көзқарастарын қолданды: Византия, орыс, грузин, армян, парсы және мұсылман дереккөздерінде Кумания Понт даласын білдіреді, яғни Қара теңіздің солтүстігіндегі далалар және оның шығыс жағында Каспий теңізіне дейін, мұнда Днепр, Волга, Урал және Ертіс өзендері арасындағы жазықтар куманның көшпелі өмір салтына қолайлы болды. Кейінгі уақытта, қысқа уақыт аралығында, батыс дереккөздерінде Кумания шығыс Валахия мен оңтүстік Украинадағы аймақты білдірді (Буджак және Бараган жазығында орналасқан), бұл аймақ кумандар мен батыс христиандары арасындағы алғашқы байланыс болған және кейіннен аймақтың кумандары католицизмді қабылдаған аймақты білдіреді. Түркілердің дәстүрлі түстерді негізгі нүктелерге тағайындау әдісін қолдану арқылы Ақ Кумания батысқа қарай орналасқан және шығыс Валахияны білдірген болуы мүмкін, ал Қара Кумания солтүстікке қарай орналасқан және Молдавияны білдірген болуы мүмкін. Көптеген басқа еуразиялық көшпелі конфедерациялардың жағдайындағыдай, «Куман» этнонимі (Куманияның тұрғындарына қатысты) әртүрлі этникалық шындықтарды білдірді. Негізгі құрамдас бөлігі түркі тілді тайпалар болса да, конфедерацияға басқа этникалық құрамдас бөліктер де кірді. Кумания негізінен конфедерация немесе мемлекеттің жетекші, біріктіруші руына немесе кланына қатысты саяси атау болды. Кумандар алғаш рет жазба дереккөздерде пайда болған кезде, олардың тайпалық тегіне қарамастан, конфедерацияның мүшелері болып табылады. Бұрынғы ру атаулары сол ру саяси бірлікке қосылғанда жоғалып кетті. Мысалы, біз куманның шабуыл жасағаны туралы естігенде, куман конфедерациясының кейбір тайпалары әскери іс-шараларға қатысқан дегенді білдіреді. Парсы тарихшысы Рашид әл-Дин Хамадани өзінің «Монғолдар тарихы» атты еңбегінде монғолдардың 1236-1237 жылдардағы Монгеге шабуыл жасауы кезінде Куманияға сілтеме жасаған. Оның ішінде қыпшақтар, түркі тілді асилер (бәлкім, кейінгі жас тайпасымен бірдей) және «қараулагилер» (қара, яғни «солтүстіктен», влахтар) бар. Бұл Куман-Қыпшақ патшалығының кең аумағы, әскери үстемдік еткен, еркін байланысты ру бірліктері болды, ешқашан саяси жағынан күшті орталық билікпен бірікпеген. Кумания мемлекет де, империя да емес, тәуелсіз билеушілер немесе хандар басқаратын әртүрлі топтар болды, олар өз бастамалары бойынша әрекет етіп, айналадағы мемлекеттердің саяси өміріне араласты: Ресей княздіктері, Болгария, Византия және Балқандағы Валахия мемлекеттері, Армения және Грузия (Грузиядағы қыпшақтар қараңыз) Кавказда және Хорезм, мұсылман араб және түрік халифалары мен сұлтандарына қызмет ететін күшті жауынгерлер кастасын құруға дейін жетті. Балқанда біз куманды сол кездегі барлық мемлекеттік құрылымдармен байланыста болып, Венгрия патшалығымен соғысып, Болгариямен және влахтармен Византия империясына қарсы одақтас болғандығын көреміз. Мысалы, Токомериус, есімі куман әскербасы (сонымен қатар Тихомир деп белгілі, ол болгариялық ақсүйек болған болуы мүмкін), Олт өзенінің батысы мен шығысындағы Дунайдан солтүстікке орналасқан Болгария мемлекеттерін біріктірген алғашқы адам болды, ал оның ұлы Басараб I біріккен және тәуелсіз Валахияның алғашқы билеушісі деп есептеледі. Бұл түсіндіру 11 ғасырда Румыния жерлерінің жағдайы туралы жалпы көзқарасқа сәйкес келеді, онда жергілікті тұрғындар шағын ауылдық қауымдастықтарда өмір сүрді, түрлі шағын конфедерацияларда бірікті, көбінесе күшті басшылар кішігірім патшалықтар құруға тырысты, кейбірі әскери үстемдік еткен көшпелі тайпаларға салық төледі (Орта ғасырлардағы Румынияны қараңыз). Бұл Понт Куманиясы (және шығыстағы қалған Куманиялар) 13 ғасырдың ортасында Еуропаға монғол шапқыншылығымен аяқталды. 1223 жылы Шыңғысхан кумандар мен олардың орыс одақтастарын Калка шайқасында (қазіргі Украинада) жеңіп алды, ал соңғы соққы 1241 жылы болды, осы кезде куман конфедерациясы саяси бірлік ретінде тоқтатылды, қалған куман тайпалары тарап кетті, Алтын Орданың құрамына монғол жаулап алушыларының бағыныштарына айналды немесе Византия империясына, Болгария империясына және Венгрия патшалығына қашты.

The name Cumania originated as the Latin exonym for the Cuman–Kipchak confederation, which was a tribal confederation in the western part of the Eurasian Steppe, between the 10th and 13th centuries. The confederation was dominated by two Turkic nomadic tribes: the Cumans (also known as the Polovtsians or Folban) and the Kipchaks. Cumania was known in Islamic sources as Dasht i Qibchaq, which means "Steppe of the Kipchaks"; or "Kipchak Plains", in Persian and al Qumāniyīn in Arabic. Russian sources have referred to Cumania as the "Polovtsian Steppe" (Polovetskaia Step), or the "Polovtsian Plain" (Pole Polovetskoe). A different, more organized entity that was later known as the Golden Horde was also referred to as "Comania" by Armenian chronicler Hethum (Hayton) of Korykos. "Cumania" was also the source of names, or alternate names, for several smaller areas – some of them unconnected geographically to the area of the federation – in which Cumans and/or Kipchaks settled, such as the historic region of Kunság in Hungary, and the former Diocese of Cumania (in Romania and Hungary). Hethum of Korykos described Cumania as "wholly flat and with no trees".) were the dominant force over the vast territories stretching from present day Kazakhstan, southern Russia, Ukraine, to southern Moldavia and eastern Wallachia in present day Romania. Considering the nomadic way of life of these peoples, these frontiers can be regarded only as approximate; hence there were various definitions over what Cumania meant over the course of time. Depending on their region and their time, different sources each used their own vision to denote different sections of the vast Cuman territory: in Byzantine, Russian, Georgian, Armenian, Persian and Muslim sources, Cumania meant the Pontic steppe, that is the steppelands to the north of the Black Sea and on its eastern side as far as the Caspian Sea, where the lowlands between the Dnieper, the Volga, the Ural and the Irtysh rivers were favorable to the nomadic lifestyle of the Cumans. Later, for a short time period, in Western sources Cumania also referred to the area in eastern Wallachia and southern Ukraine (centered on the lowlands of Budjak and the Bărăgan Plain), referring to the area where the first contact between the Cumans and the Western Christians took place, and where, later, the Cumans of the region would accept Catholicism. Using the traditional Turkic assignment of colours to the cardinal points, White Cumania used to be located to the west and may have denoted eastern Wallachia, while Black Cumania was located to its north and may have denoted Moldavia. As in the case of many other large nomadic Eurasian confederacies, the ethnonym "Cuman" (referring to the inhabitants of Cumania) denoted different ethnic realities. While the main component was probably the Turkic speaking tribes, the confederacy included other ethnic components as well. Cumania was primarily a political name, referring to the leading, integrating tribe or clan of the confederacy or state. The Cumans, when they first appear in written sources, are members of a confederacy irrespective of their tribal origin. Former tribal names disappeared when the tribe in question became part of a political unit. For instance, when we hear of an incursion of Cumans, it means that certain tribes of the Cuman confederacy took part in a military enterprise. In his "History of the Mongols", the Persian historian Rashid al Din Hamadani, referred to Cumania around 1236–1237, during the Mongol invasion of Möngke, the future Great Khan of the Mongol Empire. Among others, he mentions the Kipchaks, the Turkophone Asi (probably the same as the later Jassic tribe) and the "Karaulaghi" (Black, i. e. "from the north", Vlachs). The vast territory of this Cuman Kipchak realm, consisting of loosely connected tribal units who were the military dominating force, was never politically united by a strong central power. Cumania was neither a state nor an empire, but different groups under independent rulers, or khans, who acted on their own initiative, meddling in the political life of the surrounding states: the Russian principalities, Bulgaria, Byzantium and the Wallachian states in the Balkans, Armenia and Georgia (see Kipchaks in Georgia) in the Caucasus, and Khwarezm, having reached as far as to create a powerful caste of warriors, the Mamluks, serving the Muslim Arab and Turkish Caliphs and Sultans. In the Balkans, we find the Cumans in contact with all of the statal entities of that time, fighting with the Kingdom of Hungary, allied with the Bulgarians and Vlachs against the Byzantine Empire. For example, Thocomerius, by name apparently a Cuman warlord (also known as Tihomir, he might have been a Bulgarian noble), was possibly the first one to unite the Bulgarian states, north from the Danube, from the west and the east of the Olt River, and his son Basarab I is considered the first ruler of the united and independent Wallachia. This interpretation corresponds with the general view of the situation of the Romanian lands in the 11th century, with the natives living in collections of village communities, united in various small confederacies, with more or less powerful chiefs trying to create little kingdoms, some paying tribute to the various militarily dominant nomadic tribes (see Romania in the Middle Ages). This Pontic Cumania, (and the rest of the Cumanias to the east), ended its existence in the middle of the 13th century, with the Mongol invasion of Europe. In 1223, Genghis Khan defeated the Cumans and their Rus' allies at the Battle of Kalka (in modern Ukraine), and the final blow came in 1241, when the Cuman confederacy ceased to exist as a political entity, with the remaining Cuman tribes being dispersed, either becoming subjects of the Mongol conquerors as part of what was to be known as the Golden Horde, or fleeing to the west, to the Byzantine Empire, the Bulgarian Empire, and the Kingdom of Hungary.

Кунсаг және Куманияның католиктік епархиясы

Ұлы Мажар жазығында құман тайпалары екі аймаққа өз аттарын берді: Үлкен Құман (Nagykunság) және Кіші Құман (Kiskunság), олар Ұлы Мажар жазығында орналасқан. Осы жерде құмандықтар өз тілдерін және бірқатар этникалық салт-дәстүрлерін қазіргі заманға дейін сақтап келді. "Кумания" атауы католик шіркеуі құрылымының бір бөлігі ретінде сақталды, және құмандықтар бұл аймақта ерекше топ болмай қалғаннан кейін, 1523 жылға дейін қазіргі Румынияда "Кумания епархиясы" болды. Алдында, 1227 жылы Милковулда құман басшысы Борц доминикан миссионерлерінен католик дінін қабылдады. Папа Григорий IX құмандықтардың жаппай дінге өтуі туралы естіп, 12 шілдеде 1227 жылы Эстергом архиепискобы Робертті Куманияда және көршілес Бродниктер жерінде өкілі ретінде тағайындады. Бұл жаңа епархияның епископы Теодорих Венгрия Корольдігіндегі Доминикан орденінің басшысы болды. Осылайша, Кумания епархиясы Эстергом архиепископтығының құрамына кірді, бұл Венгрия королі Бела IV-ті 1228 жылы өзінің титулдарына "Кумания королі" (Rex Cumaniae) деген атауды қосуға және кейіннен моңғол шапқыншылығынан құмандықтарды қорғауға итермеледі. Кумания епархиясы, немесе Милковул епархиясы, Трансильванияда Сибиу аббаттығына, Бурзенланд, Брашов және Орбай епархияларына бағынышты болды, ал Карпаттың ар жағында, "сенімсіз" православиелік влахтардың (in partibus infidelium) жерлерінде барлық христиан католиктеріне, олардың ұлтына қарамастан, басшылық етті, әйтсе де көптеген сенушілер румын православиелік "псевдо" епископтардың ықпалында болды (episcopo Cumanorum, qui loci diocesanus existit, sed a quibusdam pseudoepiscopis Graecorum ritum tenentibus). Сөйтіп, сол кезде венгр және Папалық құжаттарда Кумания атауы Сенеслау жерлерінің шығыс шекарасы мен Бродниктер жері (Бузэу, Оңтүстік Вранча және Оңтүстік Галац) арасындағы аймақты білдірді, яғни Кумания шамамен Мунтеня аймағын қамтыды. Осы кезде Кумания атауын қолдану құман мемлекетінің бар екенін, тіпті құман тайпаларының мекендеген жерін білдірмейді (өйткені олардың көп бөлігі қашып кеткен немесе моңғолдар тарапынан жойылған, ал қалғандары сіңірілген), оның орнына Кумания епархиясын білдірді. Әскери тұрғыдан алғанда, Кумания епархиясының аумағы Тевтон орденінің (1222 жылдан бастап) немесе влахтардың (Бродниктер немесе Сенеслау влахтары) билігінде болды. Кумания термині Милковул епархиясына бағынышты кез келген католикті білдіретін болды, сондықтан кейбір жағдайларда құман және влах терминдері (әсіресе католик влах, өйткені православиелік христиандар схизматиктер деп есептелді және Папа оларды ресми түрде танымады) бір-бірімен алмастырылатын болды. 1247 жылғы жарғыда осы бұрынғы Куманияның бір бөлігі Госпитальерлер орденіне, сондай-ақ Северин банаты мен Иоан мен Лупудың румын кнезаттарына берілді (a fluvio Olth et Alpibus Ultrasylvanis totam Cumaniam excepta terra Szeneslai Woiavode Olacorum). Олар құқықтық жағынан Сенеслау (Олт өзенінің шығысында) және Литовой (Олт өзенінің батысында) мемлекеттерінен төмен мәртебелі болды, олар румындарға тиесілі болды (quam Olacis relinquimus prout iidem hactenus tenuerant), "олар оларды осы уақытқа дейін иеленгендей".

On the Great Hungarian Plain, Cuman settlers gave their name to two regions known as Kunság, the Hungarian word for Cumania: Greater Cumania (Nagykunság) and Little Cumania (Kiskunság), located on the Great Hungarian Plain. Here, the Cumans maintained their language and some ethnic customs well into the modern era. Cumania name was also preserved as part of the Catholic ecclesiastical structure with a "Diocese of Cumania" existing until 1523 in what is now Romania, long after the Cumans ceased to be a distinct group in the area. At Milcovul, years earlier, in 1227, the Cuman warlord Bortz accepted Catholic Christianity from missionary Dominican friars. Pope Gregory IX heard about the mass conversion of the Cumans, and on 1 July 1227 empowered Robert, Archbishop of Esztergom, to represent him to Cumania and in neighbouring Land of the Brodnici. Teodoric, the bishop of this new diocese, became the guardian of the Dominican Order in the Kingdom of Hungary. Hence, Cumania diocese became part of the superior archbishopric of Esztergom, determining King Béla IV of Hungary to add "Rex Cumaniae" (King of Cumania) to his titles in 1228, and later to grant asylum to the Cumans in face of the Mongol invasion. The Diocese of Cumania, or of Milcovul, had subordinated in Transylvania the abbacy of Sibiu, the dioceses of Burzenland, Brasso and Orbai, and over the Carpathians, in the lands of the "infidel" Orthodox Vlachs (in partibus infidelium), all the Christian Catholics, irrespective of their ethnicity, despite the fact that many believers fell under the influence of the Romanian Orthodox "pseudo" bishops (episcopo Cumanorum, qui loci diocesanus existit, sed a quibusdam pseudoepiscopis Graecorum ritum tenentibus). So, at that moment, Hungarian and Papal documents use the name Cumania to refer to the land between the eastern border of the lands of Seneslau and the land of the Brodnici (Buzău, southern Vrancea and southern Galați): that is Cumania meant, more or less, Muntenia. At that time, the use of the name Cumania should not to be understood as asserting the existence of a Cuman state, nor even a land inhabited by Cuman tribes (as the bulk of them had either fled, or were destroyed by the Mongols, and the rest had been absorbed) but rather to the Diocese of Cumania. From the military point of view, the land comprising the Diocese of Cumania was held either by the Teutonic Order (as early as 1222), or by the Vlachs (Brodnics or the Vlachs of Seneslau). The term Cumania had come to mean any Catholic subordinated to the Milcovul Diocese, so much so that in some cases, the terms Cuman and Wallach (more precisely, Catholic Wallach, as the Orthodox Christians were considered schismatic, and the Pope did not officially recognise them) were interchangeable. In a charter from 1247, parts of this earlier Cumania were granted to the Knights Hospitaller, as were the Banate of Severin and the Romanian cnezats of Ioan and Lupu (a fluvio Olth et Alpibus Ultrasylvanis totam Cumaniam excepta terra Szeneslai Woiavode Olacorum). These, from a juridical point of view, had an inferior status than the states of Seneslau (east of the Olt River) and Litovoi (west of the Olt River), cnezats which continued to belong to the Romanians (quam Olacis relinquimus prout iidem hactenus tenuerant), "like they held them so far".