Кіріспе

431 жылы Сасанид Персиясы христиан шіркеулерінде болған жарылыс – Сасанид Персиясы христиан шіркеулерінің Несторийге жататын және кейіннен католик және православие шіркеулеріне айналғандары арасындағы жік болды. Бұл жік, ең алдымен Кирилл (Александрия патриархы) және Несторий (Константинополь патриархы) қатысқан, Христологиялық даудың нәтижесінде туды. 431 жылы Ефес соборы мен 451 жылы Халкидон соборы Несторийді және оның ілімін айыптап, Мәсіхтің адамдық және құдайлық табиғаттарының өте бөлек екенін баса көрсетті. Бұл, Несторийді қорғаған шіркеулер мен Рим империясының мемлекеттік шіркеуі арасындағы үзіліске алып келді, нәтижесінде Сасанид Персиясының христиан шіркеуі – Шығыс шіркеуі Несторий шіркеуі ретінде танылды, себебі ол Несторийдің жағын алды.

Тарих

Несториандық ілім 428–431 жылдар аралығында Константинополь патриархы болған Несториймен байланысты. Патриарх болғанға дейін Несторий Антиохия мектебінде Мопсуэстиялық Теодордың шәкірті болған. Несторий Мәсіхтің адам және құдайлық табиғаты екі бөлек екенін айтты, сондықтан ол Әзіре Мәриямға «Теотокос» (грекше: «Құдайды туған») атауын қолдануға қарсы болды. Ол оған «Христотокос» («Мәсіхті туған») деген ат қоюды ұсынды. Александриялық Кирилл бұл ілімді православие іліміне қайшы деп есептеп, оған қарсы шаралар қолдануға шақырып, ынталандырды. Ақырында, Несторий және оның ілімі 431 жылы Ефесте өткен Бірінші соборда айыпталып, 451 жылы Халкидон соборында бұл үкім қайта бекітілді. Содан кейін Несторийге адал шіркеулер Эдесса мектебінің айналасында бірігіп, христиан шіркеуінің қалған бөлігінен бөлінді. Рим империясында анафемаға ұшыраған олар Сасанид империясына көшіп, онда парсы христиандары құшақ жарып қарсы алды. Парсы христиандары шетелдікке адал деген айыптаулардан құтылу үшін Константинопольден тәуелсіздік жариялаған еді. Эдесса мектебі Месопотамияның Нисибис қаласына көшірілді. Нисибис мектебі одан кейін несториандықтардың орталығына айналды. 484 жылы Сасанидтер византиялық бағытталған Католикос Бабовайды өлімге кесті және Нисибис епископі Барсумаға аймақтың епископтарына ықпалын күшейтуге мүмкіндік берді. Бұл Парсы христиандығы мен Рим империясы арасындағы байланысты тоқтатты. Содан кейін несториандық Азияға кеңінен таралып, Үндістан, Орталық Азия, моңғол аймақтары мен Қытайда тарады. Орта ғасырлық несториандық қозғалыс Шығыс Ассирия шіркеуінде сақталған, ең көп тараған жерлері Ирак, Сирия және Иран.