Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үндістандағы аудан
the district in India
Палауз /p//ə/'/l//uː//s/ – Сахаптин тайпасы, Якама тайпасымен бірге 1855 жылғы АҚШ-пен жасалған шартта мойындалған. Келісім 1855 жылғы Уалла-Уалла кеңесінде жүзеге асырылды. Палус – оның басқаша жазылу түрі. Бүгінде олар Якама ұлтының федералды деңгейде мойындалған Біріккен тайпалары мен руларының құрамына кіреді, сондай-ақ кейбіреулері Колвилл Біріккен тайпалары, Уматилла үнді резервациясының Біріккен тайпалары және Нез Персе тайпасымен де өкілдік етіледі.
The Palouse /p//ə/'/l//uː//s/ are a Sahaptin tribe recognized in the Treaty of 1855 with the United States along with the Yakama. It was negotiated at the 1855 Walla Walla Council. A variant spelling is Palus. Today they are enrolled in the federally recognized Confederated Tribes and Bands of the Yakama Nation and some are also represented by the Colville Confederated Tribes, the Confederated Tribes of the Umatilla Indian Reservation and Nez Perce Tribe.
Этнографиялық
Бұл халық – Колумбия жазығында өмір сүрген сахаптин тілінде сөйлейтін американдықтардың бір тобы. Олар Вашингтон штатының шығысында, Орегон штатының солтүстік-шығысында және Солтүстік Орталық Айдахода қоныстанды: Нез-Персе, Кайюзе, Уалла-Уалла, Уматилла және Якама тайпалары олардың арасында болды. Палуза (Палус) аумағы шығыста Жылан және Клервотер өзендерінің қосылған жерінен басталып, батыста Жылан және Колумбия өзендерінің қосылған жеріне дейін созылды. Ол Палуза өзенінің аңғарын қамтыды, солтүстікке қарай Рок көліне дейін, ал оңтүстікке қарай Туше өзенінің аңғарынан солтүстікке қарай жетті. Солтүстік жағынан аумақтары Синкиузе Колумбия, Спокан және Кёр-д’Ален тайпаларымен, шығыс жағынан – Нез-Персе тайпасымен, оңтүс жағынан – Кайюзе және Уалла-Уалла тайпаларымен, ал батыс жағынан – Якама және Ванпум тайпаларының шығыс шекараларымен шектесетін. Палуз (Палус) халықтары үш негізгі аймақтық топқа бөлінді, олар бірнеше ауылдық топтардан құралды:
The people are one of the Sahaptin speaking groups of Native Americans living on the Columbia Plateau in eastern Washington, northeastern Oregon, and North Central Idaho: these included the Nez Percé, Cayuse, Walla Walla, Umatilla and the Yakama. The Palouse (Palus) territory extends from the confluence of the Snake and Clearwater Rivers in the east to the confluence of the Snake and Columbia Rivers in the west. It encompassed the Palouse River Valley up to Rock Lake in the north and stayed north of the Touchet River Valley in the south. To the north, their territory bordered the Sinkiuse Columbia, Spokane, and Coeur d'Alene; to the east, their territory bordered the Nez Perce; to the south, the Cayuse and Walla Walla; and to the west, they bordered the eastern boundary of the Yakama and Wanapum territories. The Palouse (Palus) lived in three main regional bands, composed of several village based groups:
Жоғарғы Палуза (Палус) тобы: Нез-Персе халқының Альмотипу және Альповна (Альповай) топтарымен екі тілді ауылдық қауымдастықтар құрды. Льюис және Кларк экспедициясы оларды Шопунниш (Нез-Персе) деп атады. Олардың Клервотер өзені бойындағы ауылдары (батыстан шығысқа қарай) Пинауави/Пинауави (Пенауава) ("бұталы жерден балық аулауға шығу"), Виткиспе (Виткиспу), Вауави/Вауави (Вауавай) ("шіркейлер мекені"), Аламотин/Аламотин (Альмота) ("жалынды от"), және Альпоуа (Альповай) ("балық аулаудың толық аймағы") Америкалықтар мен келісімшарттарда "Нез-Персе ауылдары" деп белгіленді, сондықтан олардың жерлері Нез-Персе үнді резервациясына қосылды. Бүгінде олар "Колвилл резервациясының біріккен тайпалары" мен "Нез-Персе тайпасының" құрамында. "Pinăwăwi/Pinawawi (Penawawa) Палузасы" Pinewewixpu (Pinăwăwipu) Нез-Персе тобы, "Witkispe (Witkispu) Палузасы" Witkispu Нез-Персе тобы, "Wawawi/Wawáwi (Wawawai) Палузасы" Wawawipu Нез-Персе тобы, "Alamotin/Alamotin (Almota) Палузасы" Almotipu Нез-Персе тобы, ал "Alpowa (Alpowa) Палузасы" Alpowna (Alpowai) Нез-Персе тобы ретінде танылды. Орта Палуза (Палус) тобы: Палуза өзені, Төменгі Клервотер өзені және Туканнон өзені бойында өмір сүрді. Олардың негізгі ауылы Палуза және Жылан өзендерінің қосылған жерінде, Палуза сарқырамасынан 4 миль (6 км) төменде орналасқан Палуш са/Палус, Палуза тайпасына атын берді. Олар көбінесе Нез-Персе тайпасының "Пикунан (Пикунин) тобының" одақтастары болды. Льюис және Кларк экспедициясы оларды "Пеллоатпалла (Нез-Персе)" деп атады. Көпшілігі қазір "Якама ұлтының біріккен тайпалары мен топтарының" құрамында, ал аз бөлігі "Колвилл резервациясының біріккен тайпаларының" құрамында. Төменгі Палуза (Палус) тобы: Төменгі Жылан өзені бойында, Колумбия өзенімен қосылған жерге дейін, қазіргі Три-Ситис қалалық айманының жанында өмір сүрді. Льюис және Кларк экспедициясы оларды "Сокулк" және "Чимнапум" деп атады. Кейінгі тарихшылар оларды "Нез-Персе" деп таныды, қазір "Якама ұлтының біріккен тайпалары мен топтарының" құрамында. Бұл халықтың ата-бабалары көшпелі өмір салған, жыл мезгілдеріне қарай азық-түлік көздерін іздеп саяхаттаған. Палус халқы басқа жергілікті халықтармен бірге тамақ жинау, аң аулау, балық аулау, той жасау, сауда жасау және би, спорт және құмар ойындарымен байланысты мерекелерге жиналатын. Олар Нез-Персе, Ванпум, Уалла-Уалла, Уматилла және Якама халықтарының жанында өмір сүрді. Қазіргі тайпалық атау, бәлкім, Палуза/Палус халқының үш аймақтық тобының ең көп халықты тобынан – "Орта Палуза/Палус тобынан" шыққан Палушпам "Палуша/Палус халқы [олардың ең маңызды қоныстарының бірі]" атауынан туындаған. Көршілес Нез-Персе тайпасы оларды Палутспу/Пелуцпу/Пелуутспу деп, ал Якама тайпасы Палушпам/Пелушпэм деп атаған, екеуі де "Палуша/Палус халқы" дегенді білдіреді. Олардың дұрыс автонимі – Наксиямтамама немесе Наха’ампу/Наха’у’умпу’у – "өзен халқы". Бұл халықтар атқа мінуде шебер болған. Аппалуза термині "Палуза аты" терминінен шыққан болуы мүмкін. Олар жылқыны ерекше белгілері үшін өсірген. ХІХ ғасырдың екінші жартысында АҚШ армиясы жүздеген тайпалық жылқыларды тұтқынға алып, оларды жойды, бұл тайпаны үнді соғыстары кезінде әлсіретуге бағытталған шара болды.
Upper Palouse (Palus) Band: often formed bilingual village communities with the Almotipu Band and Alpowna (Alpowai) Band of the Nez Perce people, the Lewis and Clark Expedition referred to them as Chopunnish (Nez Percé), their villages along the Clearwater River (from west to east) Pinăwăwi/Pinawa’wi (Penawawa) ("coming out of bushy area to fish"), Witkispe (Witkispu), Wawawi/Wawáwi (Wawawai) ("place of mosquitoes"), Alamotin/Alamo’tin (Almota) ("soaring flame") and Alpo’wa (Alpowa) ("total area of fishing") were identified by Americans and in treaties as "Nez Percé villages" and therefore their lands were included into the Nez Perce Indian Reservation; today part of the "Confederated Tribes of the Colville Reservation" and "Nez Perce Tribe". The "Pinăwăwi/Pinawa’wi (Penawawa) Palouse" were identified as Pinewewixpu (Pinăwăwipu) Nez Perce Band, the "Witkispe (Witkispu) Palouse" as Witkispu Nez Perce Band, the "Wawawi/Wawáwi (Wawawai) Palouse" as Wawawipu Nez Perce Band, the "Alamotin/Alamo’tin (Almota) Palouse" as Almotipu Nez Perce Band, and the "Alpo’wa (Alpowa) Palouse" as Alpowna (Alpowai) Nez Perce Band. Middle Palouse (Palus) Band: lived along the Palouse River, Lower Clearwater River and along the Tucannon River, their main village Pa luš sa/Palus at the junction of Palouse and Snake River about 4 mi (6 km) downstream from the Palouse Falls (Aputaput "Falling Water") gave its name to the entire Palouse tribe, often allies of the "Pikunan (Pikunin) Band" of the Nez Percé, the Lewis and Clark Expedition referred to them as the "Pelloatpallah (Nez Percé)", the majority are now part of the "Confederated Tribes and Bands of the Yakama Nation", a minority of the "Confederated Tribes of the Colville Reservation". Lower Palouse (Palus) Band: lived along the Lower Snake River to its confluence with the Columbia River near the present day Tri Cities metropolitan area; the Lewis and Clark Expedition referred to them as "Sokulks" and "Chymnapums"; later historians also identified them as "Nez Percé," now part of the "Confederated Tribes and Bands of the Yakama Nation". The ancestral people were nomadic, following food sources through the seasons. The Palus people gathered with other native peoples for activities such as food gathering, hunting, fishing, feasting, trading, and celebrations that included dancing, sports and gambling. They lived near other groups including the Nez Perce, Wanapum, Walla Walla, Umatilla and Yakama peoples. The present tribal designation probably derives from the proper designation of the most populous of the three regional bands of the Palouse/Palus people the ″Middle Palouse/Palus Band″ as Palúšpam "people of Pa luš sa/Palus [one of their most important settlements]", the neighboring Nez Percé also called them Pa loots poo/Pelú`cpu/Peluutspu and the Yakama Palúuspam/Pelúuspem both meaning "people of Pa luš sa/Palus", their proper autonym was Naxiyamtama or Naha’ámpoo/Naha'u'umpu'u “the river people”. The people were expert horsemen. The term Appaloosa is probably a derivation of the term "A Palouse horse." They bred the horses for their distinct markings. In the latter half of the nineteenth century, the United States Army captured and slaughtered hundreds of tribal horses to cripple the tribe during the Indian Wars.
Тарих
1805 жылдың қазан айында Льюис пен Кларк тайпа өкілдерімен кездесті, бірақ олардың көпшілігі күзгі азық-түлік жинау және аң аулау үшін аймақтан кетіпті. Льюис пен Кларк экспедицияның күміс бейбітшілік медальдерінің бірін бас қолбасшы Кепоуханға табыс етті. "Ашылулар корпусының күнделіктері" осы халықты Нез Персе тайпасынан бөлек және ерекше топ ретінде сипаттайды. Кепоуханнан кейін, 1830, 1840, 1850 жылдар аралығында Уоттайваттаихоулис (Кепоуханның ұлы және, мүмкін, басты басшы), Кахлотус (сонымен қатар Quelaptip және Talatuche, Жоғарғы Палоуз тайпасының басшысы), Соэи (Орта Палоуз тайпасының басшысы), Нехталекин (сонымен қатар Хахталекин Аға деп те аталады), Тилкоакс (Төменгі Палоуз тайпасының басшысы), Хинмахтакетеккит, немесе "Джеймс" (алғашқы христиандардың бірі, Генри Х. Сполдинг пен Маркус Уитманның досы, көбінесе Холлолсотетот Nimiipu тайпасымен байланысты), 1855 жылғы Исаак I. Стивенс келісіміне дейін басшылық етті. Палоуз тайпасы қатысудан бас тартты, бірақ бақылаушы ретінде Кахлотусты (Маркус Уитманның жақын досы), Тилкоаксты (соғыс басшысы) және Слайотзені жіберді. "Ескі" Хаталекин мен Тилкоакс 1847-1848 жылдардағы Каюс тайпасының көтерілісі кезінде АҚШ әскерлеріне қарсы Палоуз жауынгерлерін жетектеді, полковник Корнелиус Гиллиам мен оның "Орегон еріктілерін" Туканнон өзені маңында (1848 жылдың 14-15 наурызы) жеңді. 1858 жылы Тилкоакс "Скитсвиш (Кёр д'Ален) соғысында" Палоуз жауынгерлерін қайтадан жетектеді. 1858 жылдың мамырында Палоуз тайпасы әскердің жылқыларын тартып алды, бірақ 1858 жылдың 8 қыркүйегінде полковник Джордж Райттың әскерлері олардың 800 жылқысын қырқып тастады, содан кейін Палоуз тайпасы қарсылық танысқаннан кейін басылды. Вававай Палоуз тайпасының басшысы Хусишусис Куте және "Жас" Хаталекин (сонымен қатар Тактсукт Жилппилп деп те аталады), соғыс басшысы, Хайнмот Тооялакеттің, яғни "Бас Жозефтің" соңғы еркін Nimiipu тайпасының одақтасы ретінде шағын Палоуз тобын жетектеді. "Жас" Хаталекин 1877 жылдың 9 тамызында Үлкен тесікте шайқаста қаза тапты, ал Хусишусис Куте 1877 жылдың 5 қазанында Хайнмот Тооялакетпен бірге басылды.
In October 1805, Lewis and Clark met with the tribe, although most were away from the area for fall food gathering and hunting. Lewis and Clark presented one of the expedition's silver peace medals to paramount Chief Kepowhan. The Diaries of the Corps of Discovery describe the people as a separate and distinct group from the Nez Percé. After Kepowhan, during the decades 1830', 1840', 1850, Wattaiwattaihowlis (Kepowhan's son and probably principal chief), Kahlotus (known also as Quelaptip and Talatuche, chief of the Upper Palouse), Soei (chief of the Middle Palouse), Nehtalekin (called also Hahtalekin the Elder), Tilcoax (chief of the Lower Palouse), Hinmahtutekekaikt alias “James” (one among the first to be Christianized, friend to Henry H. Spalding and Marcus Whitman, often associated to the Nimiipu band of Hollolsotetote), were the leaders until the Isaac I. Stevens Treaty in 1855, when the Palouse refused to take part but sent, as observers, Kahlotus (already a good friend to Marcus Whitman), Tilcoax (a war chief) and Slyotze; "Old" Hathalekin and Tilcoax led the Palouse warriors against the U. S. troops during the Cayuse's uprising in 1847–1848, defeating col. Cornelius Gilliam and his "Oregon Volunteers" on the Tucannon Creek (March 14–15, 1848). In 1858 Tilcoax led again the Palouse warriors in the "Skitswish (Coeur d'Alene) War": in May 1858 the Palouses succeeded in taking possession of an herd of Army's horses, but, on September 8, 1858, their own herd of 800 horses was slaughtered by col. George Wright's soldiers, and they surrendered. Husishusis Kute, chief of the Wawawai Palouse, and "Young" Hathalekin (also known as Taktsoukt Jlppilp), war chief, led a small Palouse band as allies of the last free Nimiipu of Heinmot Tooyalaket alias "Chief Joseph"; "Young" Hathalekin died fighting on August 9, 1877, at Big Hole; Husishusis Kute surrendered with Heinmot Tooyalaket on October 5, 1877.