Кіріспе
Нью-Мексикодағы АҚШ ұлттық паркі – Чако мәдениеті ұлттық тарихи паркі, Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысында орналасқан ұлттық тарихи парк. Парк Нью-Мексиконың солтүстік-батысында, Альбукерке мен Фармингтон қалалары арасында, Чако өзенімен ойылып жасалған шалғай каньонда жатыр. Мексиканың солтүстігіндегі ежелгі қираған орындарының ең ірі жиынтығын қамтитын бұл парк, Құрама Штаттарындағы Колумбтан бұрынғы маңызды мәдени және тарихи аймақтардың бірі болып саналады. 900-1150 жылдары аралығында Чако каньоны ежелгі пуэбло тайпалары үшін маңызды мәдени орталыққа айналған. Чаколықтар құмтас блоктарын қазып, алыс жерлерден ағаштарды тасып, он бес ірі кешен салды. Бұл құрылыстар 19 ғасырға дейін Солтүстік Америкадағы ең үлкен ғимараттар болып сақталды. Чакода археоастрономияға қатысты дәлелдер бар, оның ішінде Фаджада Буттедегі «Күн шолағы» петроглифі кеңінен танымал. Көптеген Чако құрылыстары күн мен айдың айналымын бақылау үшін салынған болуы мүмкін, бұл үшін ұзақ жылдар бойы астрономиялық байқаулар мен ұқыпты жоспарланған құрылыс қажет болды. Климаттың өзгеруі Чаколықтардың көшіп кетуіне және каньонды тастап кетуіне себеп болды деп есептеледі, бұл 1130 жылы басталган елу жылдық құрғақшылықпен күш алды. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген, құрғақ және сирек қоныстанған Төрт бұрыш аймағында орналасқан Чако мәдени орындары өте нәзік. Туристердің салдарынан туындаған эрозия қаупінен Фаджада Бутте қорығы жұртшылыққа жабылды. Бұл жерлер Хопи және Пуэбло тайпалары үшін қасиетті атамекен болып саналады, олар Чакодан көшіп келгендері және жермен рухани байланыстары туралы ауызша хабарлайды. Паркті сақтау жұмыстары тайпалық діни сенімдермен қақтығысуы мүмкін, бірақ тайпа өкілдері Ұлттық парк қызметімен тығыз байланыста жұмыс істеп, өз білімдерін бөліседі және Чако мәдениетінің мұрасын құрметтейді. Парк Ежелгілердің жолында орналасқан, бұл Нью-Мексиконың көрнекті жолдарының бірі.
Chaco Culture National Historical Park is a United States National Historical Park in the American Southwest hosting a concentration of pueblos. The park is located in northwestern New Mexico, between Albuquerque and Farmington, in a remote canyon cut by the Chaco Wash. Containing the most sweeping collection of ancient ruins north of Mexico, the park preserves one of the most important pre Columbian cultural and historical areas in the United States. Between AD 900 and 1150, Chaco Canyon was a major center of culture for the Ancestral Puebloans. Chacoans quarried sandstone blocks and hauled timber from great distances, assembling fifteen major complexes that remained the largest buildings ever built in North America until the 19th century. Evidence of archaeoastronomy at Chaco has been proposed, with the "Sun Dagger" petroglyph at Fajada Butte a popular example. Many Chacoan buildings may have been aligned to capture the solar and lunar cycles, requiring generations of astronomical observations and centuries of skillfully coordinated construction. Climate change is thought to have led to the emigration of Chacoans and the eventual abandonment of the canyon, beginning with a fifty year drought commencing in 1130. A UNESCO World Heritage Site located in the arid and sparsely populated Four Corners region, the Chacoan cultural sites are fragile—concerns of erosion caused by tourists have led to the closure of Fajada Butte to the public. The sites are considered sacred ancestral homelands by the Hopi and Pueblo people, who maintain oral accounts of their historical migration from Chaco and their spiritual relationship to the land. Although park preservation efforts can conflict with native religious beliefs, tribal representatives work closely with the National Park Service to share their knowledge and respect the heritage of the Chacoan culture. The park is on the Trails of the Ancients Byway, one of the designated New Mexico Scenic Byways.
География
Чако каньоны Сан-Хуан бассейнінде, кеңінен жатқан Колорадо үстіртінің үстінде орналасқан. Оны батысында Чуска таулары, солтүстігінде Сан-Хуан таулары, шығысында Сан-Педро таулары қоршап тұрады. Ежелгі шаколықтар ағаш және басқа да ресурстар алу үшін тығыз емен, пиньон, сары қарағай және арша ормандарын пайдаланған. Каньонның өзі, құмды далалар, қырлар және таулармен шектелген жазықтарда орналасқан, шамамен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған және үстірттер деп аталатын жалпақ массивтермен шектелген. Оңтүстік-батыс жартастар арасындағы үлкен аралықтар – ринконс деп аталатын қосымша шатқалдар – жаңбырлы дауылдарды каньонға бағыттап, жергілікті жауын-шашын мөлшерін арттыруда маңызды рөл атқарды. Пуэбло Бонито, Нуэво Альто және Кин Клетсо сияқты негізгі шаколық кешендердің биіктігі . Аллювиалды каньон төңірегі солтүстік-батысқа қарай бірте-бірте төмендейді; оны Чако өзені – суы сирек кездесетін арро екіге бөліп тұрады. Каньонның негізгі сулы горизонттары ежелгі шаколықтарға пайдалы болу үшін тым терең болды: оларды күтіп ұстаған шағын бұлақтарды тек бірнеше кішірек және беткі көздер ғана қолдады. Бүгінде, ара-арада арролар арқылы ағып өтетін дауылдық сулардан басқа, жер бетіндегі су көздері – бұлақтар, тоғандар, құдықтар – дерлік жоқ.
The alluvial canyon floor slopes downward to the northwest at a gentle grade of ; it is bisected by the Chaco Wash, an arroyo that rarely has water. The canyon's main aquifers were too deep to be of use to ancient Chacoans: only several smaller and shallower sources supported the small springs that sustained them. Today, aside from occasional storm runoff coursing through arroyos, substantial surface water—springs, pools, wells—is virtually nonexistent.
Геология
Крида кезеңінде Пангея суперконтиненті бөлінгеннен кейін, аймақ ылғалды ішкі теңіз – Батыс Ішкі Теңіз жолы және батыстағы жазықтар мен төменгі төбелер арасындағы ауыспалы аймақтың бір бөлігіне айналды. Құмды және батпақты жағалау шығысқа және батысқа қарай жылжып, аймақты кезекпен суға батырып, ашып тұрды – қазіргі Колорадо жазығында Чако каньоны орналасқан жер. Шако-Ваш өзені қазіргі 122 метрлік Шакра-Месаның жоғарғы қабаттарынан ағып өтіп, миллиондаған жылдар бойында кең каньонды кесіп, ойып шықты. Меса Месаверде тобына жататын, кеш креда кезеңіне жататын құмтас және тақта тастардан тұрады. Каньон төңірегі одан әрі эрозияға ұшырап, Менефи тақта тасының негізін ашты, кейіннен ол шамамен 38,10 метр шөгіндімен көмілді. Каньон мен меса "Чако ядросының" ішінде орналасқан, ол кеңірек Чако платосынан – шөптекті алқаптан және сирек ағаштардан тұратын жазық аймақтан ерекшеленеді. Континенттік бөлініс каньоннан шығысқа қарай 25 шақырым ғана қашықтықта болғандықтан, геологиялық ерекшеліктері мен су ағысының әртүрлі үлгілері бұл екі аймақты бір-бірінен, сондай-ақ жақын орналасқан Чако еңісінен, Губернадор еңісінен және Чуска аңғарынан ажыратады.
Климат
Биік херлік бұталы жерлер мен шөл даласының құрғақ аймағында орналасқан каньон мен кең алқаптың жылдық орташа жауын-шашын мөлшері құрайды; Chaco Canyon паркі оңтүстік және батыстағы кең тау тізбектерінің желден қорғалған беткейінде жатыр, бұл аймақтағы ылғалдың жетіспеуіне себеп болатын жаңбыр көлеңкесі әсерін тудырады. Аймақта төрт анық маусым бар. Жаңбырдың ықтималдығы шілде мен қыркүйек айларында ең жоғары, ал мамыр және маусым – ең құрғақ айлар. Chaco Canyon төңірегіндегі тау тізбектеріне көтерілген дауылдық жүйелерден ылғал сығылып шығу нәтижесінде пайда болатын орографиялық жауын-шашын жазғы және қысқы жауын-шашынның көп бөлігіне жауапты, ал жауын-шашын мөлшері биіктікпен бірге артады. Чако өте күшті климаттық өзгерістерге ұшырайды: температуралар аралығында өзгереді және бір күні ішінде 60°F (33°C) дейін ауытқуы мүмкін. Аймақта жылына 150-ден аз мұзсыз күн болады, ал жергілікті климат мол жауын-шашынды жылдар мен ұзақ құрғақшылық арасында күрт өзгереді. Эль-Ниньо – Оңтүстік осцилляциясының күшті әсері каньонның тұрақсыз климатына әсер етеді.
Флора мен фауна
Чакоа флорасы Солтүстік Американың биік шөлдеріндегі флораға тән: шалфей және бірнеше түрлі кактус пиньон мен аршаның құрғақ бұталы ормандарымен араласады, соңғылары көбінесе меса төбелерінде өседі. Каньон Нью-Мексиконың басқа аймақтарына қарағанда әлдеқайда құрғақ, тіпті ұзындық және биіктік жағынан ұқсас болса да, және шығыста кең таралған қоңыржай қылқан жапырақты ормандардан мүлдем құрғақ. Өсімдіктер мен жануарлардың сиректігі ежелгі заманда да байқалған, онда халықтың артық көбеюі, егістік жерлерді кеңейту, аң аулау, мекендеу ортасын жою және құрғақшылық шаколықтарды каньонды жабайы өсімдіктер мен жануарлардан айыруға әкелген болуы мүмкін. Тіпті ылғалды кезеңдерде де каньон 2000 адамды ғана күтіп ұстай алған деген болжам бар. Чакоадағы сүтқоректілердің ішінде көптеп кездесетін койот (Canis latrans) бар; каньонда бұлан, елік және мүйізді марал да өмір сүреді, бірақ оларды келушілер сирек кездеседі. Маңызды кішкентай жыртқыштарға мысық, борсық, түлкі және екі түрлі скунс жатады. Паркте кеміргіштердің көптеген популяциялары, соның ішінде бірнеше дала итінің қалашықтары бар. Жазда шағын құстардың колониялары кездеседі. Жергілікті судың жетіспеуі құс түрлерінің салыстырмалы түрде аз болуын білдіреді; оларға жол жүгірушілер, ірі қаршығалар (Купер қаршығалары және американдық кестрельдер сияқты), сұрғырлар, құзғындар және қарғалар кіреді, бірақ олар шығыстағы ылғалды тауларға қарағанда каньонда аз. Кішкентай құстардың, соның ішінде ошақ құстары, тараншылар және үй құстарының да көп саны бар. Үш түрлі колибри кездеседі: олардың бірі – өте шайқасқан, бірақ кішкентай қызыл колибри, ол суға жақын орналасқан бұталар мен ағаштарда көбейтін қара мойынды колибрилермен қызыл көзбен бәсекелеседі. Батыс (далалық) жыланбас жыландары кейде шеткері аймақтарда көрінеді, бірақ скинктер мен басқа да әртүрлі кесірткелер әлдеқайда көп.
Архаикалық Ертедегі себет жасаушылар
Сан-Хуан бассейніндегі алғашқы адамдар аңшы-жинақшылар болды: Архаикалық-Ерте Себетшілер. Бұл шағын топтар шамамен б.з.д. 10 000 жылы Оңтүстік-Батысқа келген көшпелі Кловис ірі аң аулаушыларының ұрпақтары еді. Атлатл үңгірінен және Чако каньонының басқа жерлерінен осы кезеңге жататын 70-тен астам тұрақтар табылды, олардың көміртектік жасы б.з.д. 7000–1500 жылдар аралығын көрсетіп, негізінен тас сынықтары мен басқа да қалдықтардан тұрады, ал кем дегенде бір тұрақ каньон есігінің жанындағы ашық арнаның қасында орналасқан. Архаикалық-Ерте Себетшілер көшпелі немесе жартылай көшпелі аңшы-жинақшылар болды, олар уақыт өте келе жиналған өсімдіктерді сақтау үшін себеттер жасауды бастады. Кезеңнің соңына қарай, кейбір адамдар егін өсіруге көшті. Олардың тұрақтары мен жартастағы паналарында жүргізілген қазба жұмыстары олардың құрал-жабдық жасағанын, жабайы өсімдіктер жинағанын, аң аулап, өңдегенін көрсетті. Тақтамен қапталған сақтау шұңқырлары толық көшпелі өмір салтынан бас тартуды білдіреді.
Бұрынғы пуэблондар
900 ж.б.д. шамасында Архаикалық мәдениет өкілдері Атлатл үңгірінде және осыған ұқсас жерлерде өмір сүрді. Олар Чако каньонында өзінің болғанын аз ғана іздермен қалдырды. 490 ж.б.д. олардың ұрпақтары, Кейінгі Көкпешік дәуірінің өкілдері, Шабик'ешчи ауылы маңындағы және Чакодағы басқа да шұңқыр үйлердегі жерлерді өңдеді. Шако каньоны аймағында Көкпешіктердің шағын тобы қалды. Мәдениеттің кең ауқымды дамуы 800 ж.б.д. Пуэбло I дәуірінде жете келді, олар жарты ай пішіндес тас кешендер салды, әрқайсысы төрт-бес тұрғын үйден және жер астындағы кивалардан – үлкен жабық кеңістіктерден тұрды, олар рәсімдерге арналған. Мұндай құрылымдар ертедегі Пуэбло халқының ерекшелігі болып табылады. 850 ж.б.д. Ежелгі Пуэбло халқы – "Анасази" – Навахо тайпасы қабылдаған Уте тайпасының терминінен шыққан, "ежелгілер" немесе "дұшпан ата-бабалар" деген мағынаны білдіреді. 10 ғасырдан бастап, каньонды қамтитын түркіз өңдеу және сауда индустриясының дамығанына куәлік ететін айғақтар табылды. Сол шамада Пуэбло Бонитоның алғашқы бөлігі салынды: қазіргі солтүстік қабырғасының жанында орналасқан 50 бөлмеден тұратын иісті қатар. Пуэбло Бонитодағы жоғары мәртебелі қабірлерден алынған тоғыз қаңқаның митохондриясын археогеномдық талдау көрсетті, элиталық аналық желінің мүшелері 800 және 1130 жылдар аралығында шамамен 330 жыл бойы мұнда жерленген, бұл бүгінгі көптеген Пуэбло тайпаларындағы аналық желі бойынша мұрагерлік дәстүрімен үлкен байланысты екенін көрсетеді. Шақтасқан Чакоан жүйесі 1140 ж. шамасында, 1130 ж. басталган елу жылдық құрғақшылықтың нәтижесінде ыдырауға ұшырады; 1250 және 1450 жылдар аралығында аймақты қайтадан қамшылаған созылмалы климаттық тұрақсыздық, соның ішінде бірқатар ауыр құрғақшылықтар болды. Суды тиімсіз басқару арналардың ойылуына әкелді; орманның кең ауқымды қырылуы экономикалық тұрғыдан зиянды болды: құрылысқа арналған ағаш Чуска таулары сияқты алыс таулы аймақтардан тасымалдануы керек болды, олар 50 мильден (80 км) астам қашықтықта орналасқан. Шеткі елді мекендерде халық азая бастады, ал ғасырдың соңына қарай орталық каньондағы ғимараттар мұқият жабылып, тасталып кетті. Кейбір ғалымдар бұл эвакуацияға зорлық-зомбылық пен соғыс, мүмкін, каннибализм себеп болды деп болжайды. Орталық каньондағы екі жерден табылған денелердің бөліктері осыған байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, Чакоан кешендері биік жартастарда немесе үстіңгі жазықтарда қорғанысқа немесе қорғаныс тұрғысынан орналасқандығына аз дәлелдер бар. Шакодағы бірнеше шағын нысандарда ғана жау шабуылына байланысты болуы мүмкін ірі масштабты өрттің іздері табылды. Археологиялық және мәдени деректерге сүйенсек, ғалымдар бұл аймақтан адамдар оңтүстікке, шығысқа және батысқа Кіші Колорадо өзенінің, Пуэрко өзенінің және Рио-Гранде өзенінің аңғарлары мен су жинағыштарына көшіп кеткенін болжайды. Антрополог Джозеф Тейнтер 1988 жылғы "Комплексті қоғамдардың құлдырауы" атты еңбегінде Чако өркениетінің құрылымы мен құлдырауы туралы кеңінен талқылайды.
Атабаскалық мұрагерлік
12 ғасырдан бастап Колорадо үстіртінде нумик тілінде сөйлейтін халықтар, мысалы, юта және шошон болды. 15 ғасырға қарай апачи және навахо сияқты көшпелі Оңтүстік Атабаска тілінде сөйлейтін халықтар бұл аймақта пуэбло халқының орнына келді. Осы процесте олар чаколықтардың әдет-ғұрыптары мен егіншілік дағдыларын үйренді. Юта тайпалары да аң аулау және шабуыл жасау экспедициялары барысында осы аймаққа жиі келіп тұрды. Қазіргі заманғы навахо ұлты Чако каньонының батысында жатыр, ал көптеген навахолар оның төңірегіндегі аудандарда тұрады.
Қазба және қорғау
Чако каньоны арқылы алғашқы құжатталған сапар 1823 жылы Нью-Мексико губернаторы Хосе Антонио Вискарра басқарған экспедиция болды, бұл аймақ Мексика билігінде болған кезде. Ол каньондағы бірнеше ірі қираған орындарын байқады. Америкалық саудагер Джозиа Грег 1832 жылы Пуэбло-Бонитоның «жақсы құмтастан салынған» екенін айта отырып, Чако каньонының қираған орындары туралы жазды. 1849 жылы АҚШ армиясының жасағы 1848 жылы Мексика соғысында жеңіске жеткеннен кейін Оңтүстік-Батысты АҚШ-қа қосып, қираған орындарды аралап, зерттеу жүргізді. Алайда, каньон тым шалғай болғандықтан, келесі 50 жыл бойы оған сирек баратын. 1870 жылдарда Смитсоновский ғалымдары жүргізген қысқаша барлау жұмыстарынан кейін, 1896 жылы Нью-Йоркте орналасқан Америка Табиғи тарих мұражайының тобы – Хайд зерттеу экспедициясы Пуэбло-Бонитоны қазбалай бастады. Олар бес жаз бойы аймақта болды, 60 000-нан астам артефактты Нью-Йоркке жіберді және аймақта бірнеше сауда бекеттерін ашты. 1901 жылы Хайд экспедициясында жұмыс істеген Ричард Уэзерилл Пуэбло-Бонито, Пуэбло-дель-Аройо және Четро-Кетлді қамтитын жерді талап етті. Уэзериллдің жер талабын зерттеген федералды жер агенті Сэмюэл Дж. Холсингер каньон мен оның маңындағы орындардың физикалық орналасуын егжей-тегжейлі сипаттады, Четро-Кетлдің үстіндегі тарихи алдындағы жол сегменттері мен баспалдақтарды атап өтті және тарихи алдындағы бөгеттер мен суару жүйелерін құжаттады. Оның есебі жарияланбады және назарсыз қалды. Ол Чакоан орындарын қорғау үшін ұлттық парк құруға шақырды. Келесі жылы Нью-Мексико Нормаль университетінің президенті Эдгар Ли Хьюетт (кейін Нью-Мексиконың Жоғарғы Білім беру университеті деп аталды) көптеген Чакоан орындарын картаға түсірді. Хьюетт және басқалар 1906 жылғы Федералдық көнеліктер туралы заңды қабылдауға көмектесті, бұл АҚШ-тың реликвияларды қорғауға арналған алғашқы заңы; бұл, шын мәнінде, Уэзериллдің Чакодағы даулы әрекеттерінің тікелей салдары болды (әуесқой қазбалар, құрылыс үшін қираған материалдарды қайта пайдалану және ірі мал шаруашылығы). Заң президентке ұлттық ескерткіштер құруға да рұқсат берді: 1907 жылдың 11 наурызында Теодор Рузвельт Чако каньоны ұлттық ескерткіші деп жариялады. Уэзерилл жер талабынан бас тартты. 1920 жылы Ұлттық географиялық қоғам Чако каньонының археологиялық зерттеуін бастады және жобаны басқаруға 32 жастағы Нил Джаддты тағайындады. Сол жылы барлау сапарынан кейін Джадд Чакодағы ең үлкен қираған Пуэбло-Бонитоны қазуды ұсынды. 1921 жылдан бастап Джадд Чакода жеті маусым өткізді. Өмір сүру және жұмыс жағдайлары ең жақсы жағдайда қарапайым болды. Өзінің естеліктерінде Джадд «Чако каньоны жазғы демалыс орны ретінде өзінің шектеулеріне ие» деп құрғақ айтты. 1925 жылы Джаддтың қазбашылары «35 немесе одан да көп үндістер, он ақсүйек және сегіз-тоғыз жылқы» командасымен 100 000 тоннадан астам қабатты алып тастады. Джаддтың командасы қираған орында тек 69 ошақты тапты, бұл таңғажайып жаңалық болды, өйткені Чакода қыстар суық. Джадд А. Э. Дугласқа ағаштардың сақиналарын анықтау үшін 90-нан астам үлгіні жіберді, ол кезде бұл ғылым жаңа басталған еді. Сол кезде Дугластың тек «көшпелі» хронологиясы болды. 1929 жылы ғана Джадд басқарған команда «жоғалған буынды» тапты. Чакода пайдаланылған арқалықтардың көпшілігі 1033 және 1092 жылдар аралығында, сондағы құрылыс өркендеген кезде кесілген. 1949 жылы Нью-Мексико университеті шектес жерлерді кеңейтілген Чако каньоны ұлттық ескерткішін құру үшін берді. Ал университетке сол аймақта ғылыми зерттеулер жүргізу құқығы берілді. 1959 жылы Ұлттық парк қызметі паркке келушілер орталығы, қызметкерлерге арналған тұрғын үйлер мен кемпингтер салды. Ұлттық парк қызметінің тарихи меншігі ретінде Ұлттық ескерткіш 1966 жылдың 15 қазанында Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілді. 1971 жылы зерттеушілер Роберт Листер мен Джеймс Джадж Нью-Мексико университеті мен Ұлттық парк қызметі арасындағы бірлескен жоба ретінде жұмыс істейтін мәдени зерттеулер бөлімі «Чако орталығын» құрды. Осы уақыт аралығында көптеген ғылыми-зерттеу жобалары, археологиялық зерттеулер және шектеулі қазба жұмыстары басталды. Чако орталығы Чаконың жолдарын, орталық каньоннан шығатын жақсы салынған және қатты күшейтілген жолдарды кеңінен зерттеді. Парк жерлеріндегі мәдени қалдықтардың байлығы 1980 жылдың 19 желтоқсанында шағын ұлттық ескерткіштің Chaco Culture National Historical Park-қа кеңейтілуіне әкелді, онда қорғалатын аймаққа қосымша жерлер қосылды. 1987 жылы парк ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізілді. Чакоан орындарын жақын жердегі Жерді басқару бюросы және Навахо ұлтының жерлерінде қорғау үшін Парк қызметі көп ведомстволық Чако мәдениетінің археологиялық қорғау орталығын құрды. Бұл бастамалар қазіргі парктің шегінде 2400-ден астам археологиялық орындарды анықтады; олардың аз ғана бөлігі қазылған.
Менеджмент
Чако мәдениетінің ұлттық тарихи паркі Ішкі істер министрлігіне қарасты Ұлттық парктер қызметімен басқарылады; Чако жолдарын қамтитын көршілес федералдық жерлер Жерді басқару бюросының бақылауында. 2002–2003 қаржы жылында парктің жылдық операциялық бюджеті 1,434 миллион долларды құрады. Паркте «Чако коллекциясы мұражайы» орналасқан, ол 2017 жылы құрылысы аяқталғаннан бері жұртшылыққа жабық, сондай-ақ ақпараттық бюро, театр, кітап дүкені, обсерватория және сыйлық дүкені бар. Нью-Мексико университетінің Альбукерки қаласындағы Хиббен орталығындағы Чако коллекциясына сапарды алдын ала жазылу арқылы ұйымдастыруға болады. 1980 жылдарға дейін қазіргі парк шекараларында археологиялық қазбалар қарқынды жүргізілді: қабырғалар бұзылып, мыңдаған артефакттар із суы сорды. 1981 жылдан бастап, дәстүрлі хопи және пуэбло сенімдеріне негізделген жаңа тәсіл мұндай бұзушылықтарды тоқтатты. Қашықтан зондтау, үнділердің ауызша дәстүрлерін зерттеу және дендрохронология – Чако ескерткіштеріне ешқандай зиян келтірмейтін әдістер қолданылды. Осыған байланысты 1991 жылы «Чако Америкалық үндістер консультациялық комитеті» құрылды, ол Навахо, Хопи, Пуэбло және басқа да үндістердің өкілдеріне парк басқаруында өз пікірлерін білдіруге мүмкіндік берді. Қазіргі парк саясаты қазба жұмыстарынан алынған жерлерді ішінара қалпына келтіруді талап етеді. «Қайта толтыру» яғни қазбалардан алынған жерлерді құммен толтыру – осы шаралардың бірі. Аймақтың ежелгі атмосферасын және құпиясын сақтауға бағытталған басқа да шаралар бар, мысалы «Чако түнгі аспаны» бағдарламасы, ол жарық ластануының парктің әйгілі түнгі аспанына тигізетін әсерін жоюға тырысады; осы бағдарлама аясында шамамен 14 000 келуші Чако обсерваториясын (1998 жылы ашылған), парк телескоптарын және астрономияға қатысты бағдарламаларды пайдаланады. 2013 жылы Халықаралық қараңғы аспан қауымдастығы паркті «Алтын деңгейлі қараңғы аспан паркі» деп таныды. Қазіргі парк шекарасынан тыс жердегі Чако ескерткіштеріне даму қауіп төндірді: мысалы, 1983 жылдан бастап Сан-Хуан бассейніндегі федералдық жерлерді ашық көмір кеніштері үшін бәсекелі түрде жалға беру ұсынылды. Парк маңындағы көмір кен орындарының көп болуына байланысты, бұл кен орындары ежелгі Чако жолдарының желісіне қауіп төндірді. «Чако жолдары жобасы» бір жыл бойы жүргізіліп, жолдарды құжаттады, олар кейіннен кен өндіруден қорғалды. Археологиялық маңызы парк шекарасынан тыс жерлерге таралатындықтан, АҚШ Ішкі істер департаменті парктің айналасында 10 шақырымдық буферлік аймақты дамытудан алып тастауды жоспарлап отыр.
Сайттар
Чако тайлылары өз кешендерін 9 мильдік (14 км) каньон төбесінің бойында салды, кейбір құрылымдардың қабырғалары бағыттар бойынша, ал басқалары айдың көтерілуі мен батуының 18,6 жылдық ең аз және ең көп циклдарымен сәйкес келді.
Орталық каньон
Каньонның орталық бөлігінде Шаконың ең ірі кешендері орналасқан. Ең көп зерттелгені – Пуэбло Бонито. Шамамен 650 бөлмеден тұратын бұл ең үлкен «үлкен үй»; кешеннің кейбір бөліктерінде құрылыстың биіктігі төрт қабатқа жетеді. Құрылысшылардың ядролық және қаптамалы архитектураны, сондай-ақ көп қабатты құрылысты қолдануы 0,91 метрге дейін қалыңдығы бар массивті қабырғаларды қажет етті. Пуэбло Бонито орталық алаңды солтүстік-оңтүстік бағытында дәл орналасқан қабырғамен екіге бөледі. Қабырғаның екі жағына үлкен кива орналасқан, бұл көптеген шакоандық «үлкен үйлерге» тән симметриялық үлгіні құрайды. Құрылыс аяқталғаннан кейін кешеннің аумағы Колизейдікімен шайқасқан. Жақын жерде Пуэбло-дель-Арройо орналасқан, ол 1050 және 1075 жылдар аралығында салынды және 12 ғасырдың басында аяқталды; ол Оңтүстік арық деп аталатын дренаждық шығу орнында орналасқан. Каса Ринконда басқа орталық нысандардан оқшауланған, Чако-Ваштің оңтүстік жағында, Шако жолына жақын орналасқан. Оның жалғыз кивасы жеке тұр, ешқандай тұрғын үй немесе қосалқы құрылыстар жоқ; бұрын оның жер асты кивасынан бірнеше жер үсті деңгейлеріне дейін 11,89 метрлік өткел болған. Пуэбло Бонитоның жанындағы Четро Кетл көптеген басқа орталық кешендерге тән «D» пішініне ие. 1020 және 1050 жылдар аралығында салынған, оның 450–550 бөлмесі бір үлкен киваны бөліседі. Сарапшылардың бағалауынша, тек Четро Кетлді тұрғызуға 29 135 адам-сағат жұмыс кеткен; Хьюетт оның құрылысына 5000 ағаш және 50 миллион тас блок қажет болғанын есептеген. Кин Клетсо («Сары үй») Пуэбло Бонитодан батысқа қарай 1 километр жерде орналасқан орташа көлемді кешен болды. Ол солтүстік Сан-Хуан ойпатындағы Пуэбло халқының құрылыс және тұруына байланысты нақты дәлелдерді көрсетеді. Оның тіктөртбұрышты пішіні мен дизайны Pueblo III стиліне немесе оның Шакоан нұсқасына қарағанда Pueblo II мәдени тобымен байланысты. Онда 55 бөлме, төменгі қабатта 4 кива және екі қабатты цилиндрлі мұнара бар, ол кива немесе діни орталық ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Ауылдың жанында 1125–1130 жылдар аралығында салынған обсидиан өңдеу өнеркәсібінің іздері табылды. Пуэбло-Альто – Чако каньонының ортасына жақын жердегі меса үстінде орналасқан 89 бөлмелі «үлкен үй». Пуэбло Бонитодан 1 километр қашықтықта орналасқан. Оның орналасуы Сан-Хуан ойпатының көптеген тұрғындарына көрінетін болды; шындығында, ол каньонның қарсы бетіндегі Цин Клетзиннен солтүстікке қарай 4 километр жерде орналасқан. Бұл қоғам каньондағы барлық ауылдардың дамуына әсер еткен әшекей және бирюза өңдеу өнеркәсібінің орталығы болды; шерт құралдарын жасау кең таралған. Археолог Том Уиндс жүргізген зерттеулер кешенде бес-жиырма отбасы ғана тұрғанын көрсетті; бұл Пуэбло Альтоның негізінен тұрғын емес рөл атқарғанын білдіреді. Тағы бір «үлкен үй», Нуэво Альто, Пуэбло Альтоның жанындағы солтүстік месада салынды; ол 12 ғасырдың соңында, Шакоан халқының азаю кезеңінде салынды.
Ашықтықтар
Тағы бір үлкен үйлер шоғыры Чаконың солтүстік жағында орналасқан; ең ірісі – Каса Чикита ("Кіші үй"), 1080 жылдары салынған ауыл. Бұл кезеңде жауын-шашын мол болғандықтан, Чако мәдениеті кеңірек тарала бастады. Оның құрылысы кішкентай, төртбұрышты пішінде болды; сондай-ақ, бұрынғыларындағыдай ашық алаңдар мен бөлек кивалар да жоқ еді. Қабырғалар үшін ірі, төртбұрышты тас блоктары қолданылды; кивалар солтүстік Меса-Верде дәстүрінде салынды. Каньонның оңтүстік жағында, 900 мен 1125 жылдар аралығында бес кезеңде салынған доға тәрізді кешен – Пенаско Бланко ("Ақ тіктеулік") орналасқан. Жақын жердегі жартасқа салынған сурет ("Супернова платографы") 1054 жылдың 5 шілдесінде SN 1054 жұлдыздық жарылысын тіркеген болуы мүмкін. Хунго Пави, Уна Видадан 1 километрдей қашықтықта орналасқан, оның айналасы 265,79 метрді құрайды. Алғашқы зерттеулер 72 жер асты бөлмесін, төрт қабатқа дейін жететін құрылыстарды анықтады; бір үлкен дөңгелек кива табылды. 9 немесе 10 ғасырда салынған Кин Нахасбас, Уна Видадан сәл солтүстікке қарай, солтүстік месаның етегінде орналасқан. Оның қазба жұмыстары шектеулі болды. Цин Клетзин ("Көмір ошағы"), Чакра Месасында орналасқан және Каса Ринконадтан жоғары орналасқан, Пьюэбло Альтодан оңтүстікке қарай 2,3 километрдей қашықтықта, каньонның қарсы бетінде орналасқан. Жақын жерде Вэритос бөгеті орналасқан, ғалымдардың пікірінше, бұл бөгет Цин Клетзинге тұрмыстық сумен қамтамасыз еткен. Бөгет жаңбыр суын жинап, су қоймасында сақтау арқылы жұмыс істеді. Кенеттен болатын су тасқыны кезінде көп мөлшерде шөгінді жиналғандықтан, тұрғындар бөгетті үнемі қайта жаңартуға және су жиналатын аймақты тазалауға мәжбүр болды. Каньонның ішінде тереңірек орналасқан Уна Вида ("Бір өмір") – ең көне үш үлкен үйдің бірі; құрылысы шамамен 900 жылы басталды. Кем дегенде екі қабаттан және 124 бөлмеден тұратын бұл үй замандастарымен – Пенаско Бланко және Пуэбло Бонитомен доға немесе D пішіндес дизайнда бөліседі, бірақ жер бедеріне байланысты жасалған ерекше "қисық қосымшасы" бар. Ол Галло-Вашқа жақын, каньонның негізгі салаларының бірінде орналасқан және 930 жылдан кейін кеңейтілді. Виджиджи ("қара майлы бұта"), бір жүзден астам бөлмеден тұратын, үлкен үйлердің арасындағы ең кішісі. 1110 мен 1115 жылдар аралығында салынған, бұл Чакоандықтардың соңғы үлкен үйі болды. Тар шатқалдың ішінде оқшауланған, көршілес Уна Видадан шалғай орналасқан. Солтүстікке қарай тіпті шалғай орналасқан қауымдар бар: Сан-Хуан және Анимас өзендерінде орналасқан Салмон қираған жерлері мен Ацтек қираған жерлері, Фармингтон маңында, 1100 жылы басталған отыз жылдық ылғалды кезеңде салынған. Шамамен 97 километрдей қашықтықта, Чако каньонының оңтүстігінде, Ұлы Оңтүстік жолында, басқа да шеткердегі қауымдар орналасқан. Ең ірісі – Кин Нижони, 7000 фут (2134 метр) биіктіктегі месаның үстінде, батпақты жерлермен қоршалған. Касамеро Пуэбло Маккинли округінің 19-шы жолында, Теколоте Месаға жақын, қызыл құмтас месасында орналасқан. Ол жақын маңдағы Эндрюс ранчосымен Чакоан жолы арқылы байланысты. Чако каньоны, Ацтек қираған жерлері, Салмон қираған жерлері және Касамеро Пуэблосы Ежелгілердің көрікті жолында орналасқан. Чакоандық кешендерді құрайтын мұқият жобаланған ғимараттар шамамен 1030 жылы пайда болды. Чакоандар алдын ала жоспарланған сәулеттік жобаларды, астрономиялық сәйкестендірулерді, геометрияны, ландшафтты және инженерлік шешімдерді бірегей қоғамдық сәулеттің ежелгі қалалық орталықтарына біріктірді. Зерттеушілер бұл кешенде салыстырмалы түрде аз тұрғын-үйлер болған болуы мүмкін деген қорытындыға келді, ал үлкен топтар жыл сайынғы рәсімдер үшін ғана уақытша жиналатын болған. Шағын, бірақ тұрғын-үйге бейім жерлер Чаконың үлкен үйлерінің маңында және айналасында шашырап жатыр. Каньонның өзі айдың туралау сызықтарының бірімен өтеді, бұл жер бастапқыда оның астрономиялық маңызы үшін таңдалған деген болжамға негізделген. Ең болмағанда, бұл каньондағы басқа бірнеше маңызды құрылымдармен сәйкестендіруге мүмкіндік берді. Түркіз Чако халқы үшін өте маңызды болған. Чако каньонының қираған жерінен шамамен 200 000 түркіз шашағы қазылып алынды, сондай-ақ түркіз шашақтарды жергілікті өндіруші шеберханалар табылды. Түркіз жергілікті жерлеу рәсімдерінде, жерлеулерде және салтанатты сыйлықтарда қолданылған. Пуэбло-Бонитодағы екі жерлеу кезінде 15 000-нан астам түркіз бұрандалар мен салғандар қойылған. Осы уақыт аралығында Ануази (Ancestral Puebloan) қауымдастығы халық саны мен құрылыс саласында өркендеуге жетті. 10-ғасыр бойы Чакоан құрылыс техникасы каньоннан көршілес аймақтарға тарады. 1115 жылы Сан-Хуан бассейнін құрайтын шакоандықтардың кем дегенде 70 шалғайдағы пуэблолары салынған. Сарапшылар бұл кешендердің қандай қызмет атқаратынын болжайды, кейбіреулері олар өздері де үлкен үйлерге жататынын айтады. Кейбір деректер олардың тек шаруашылық қауымдастықтары емес, сауда орындары немесе салтанатты орындары болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай 30 шеткердегі орын Чако каньонымен және бір-бірімен байланысты, ал оларды байланыстыратын алты Чакоандық жол жүйесі бар. Шамамен 9,14 метрге дейін жететін, көбінесе түзу бағытта созылған, олар мұқият зерттелген және жобаланған. Олардың тереңдетілген және қазылған кальцийлі төсектері 9,14 метрге дейін жетеді; топырақ қоршаулары немесе тастар, кейде төмен қабырғаларды құрайды, олардың жиектерін белгілейді. Қажет болған жағдайда, жолдар тіктеу тас баспақыштар мен тас пандустарды пайдаланып, тік жарларды және басқа да кедергілерді жеңіп өтеді. Олардың мақсаты ешқашан толық анықталмаса да, археолог Гарольд Гладвин Навахо тайпасының адамдары Ануазилердің ағаштарды тасымалдау үшін жолдар салғанын айтқанын атап өтті; археолог Нил Джадд да осыған ұқсас гипотеза ұсынды.
Күн қаңғырауы
Фаджада буттының жоғарғы бөлігінде орналасқан екі спираль тәрізді ойықтар "Үш қабатты орынның" атаулы тас панельдерінің артында жасырылған "Күн пышағы" петроглифін құрайды. Ол екі спиральдан тұрады – біреуі негізгі, екіншісі қосалқы. Соңғы, сол жақ спираль көктемгі және күзгі теңелуді бейнелейді; оның құрылысы төменнен түсетін жарық сәулесі арқылы ашылды, ол тастар арқылы сүзіліп, оған түсіп, екіге бөледі. Алғашқы және оң жақтағы үлкен спираль "күн пышағымен" жарықтандырылды, ол тас және күн сәулесінің өзара әрекеттесуі арқылы оны екіге бөлді. Жазғы күннің ортасынан өтетін сәтте, оған керемет жарқын жарық түсті. Шако халқы, суретші, "Күн пышағын" ашқан және оның басты жақтаушысы Анна Софаердің айтуынша, "уақыттың ортасын" белгілеп отырған. 9.25 айналымды үлкен спиральдің әрбір айналымы 18.6 жылдық "айлық циклдың" бір жылын көрсетеді. Бұл жазба айдың көлеңкесімен сақталады, оның жиегі әрбір сақинаға тікелей тиіп тұрады. Қысқы күн тоғызына ең жақын "ең аз ай" туғанда, көлеңке жиегі үлкен спиральдің ортасына дәл тиеді; ол жыл сайын сыртқа қарай жылжиды, сақинадан сақинаға, "ең көп ай" кезінде, қайтадан қыс ортасында оның ең шеткі жиегіне жеткенше. Фаджада буттеде тағы бес петроглиф бар – оның ішінде "дыбырлы жыланның" бейнесі, басқа спиральдар және тіктөртбұрыштар бар, олар күн мен түн теңелуі немесе күн тоғызы кезінде күн сәулесі мен көлеңкелер арасындағы контраст арқасында айқын жарықтандырылады. 1989 жылы "Күн пышағы" орнындағы үш қорғау тасының бірі қазіргі заманғы жаяу жүргіншілердің эрозиясы салдарынан өзінің ежелгі орнынан жылғанын анықтағаннан кейін, буттеге қоғамдық қол жетімділік шектелді; тастардың жиынтығы осылайша күн және ай күнтізбесі ретінде бұрынғы кеңістіктік және уақыттық дәлдігін жоғалтты. 1990 жылы экрандар бекітіліп, бақылауға алынды, бірақ жылғалы тас бастапқы орнына қайтарылмады.
It consists of two spirals—one principal and one ancillary. The latter left hand spiral captured both spring and fall equinoxes; its artifice was revealed by a descending spear of light, filtered through the slabs, that shone upon it and split it in two. The former and larger whorl to its right was lit by the titular "sun dagger", which bisected it through another interplay of slab and sunlight. Light struck it, brilliantly, as the summer sun attains its solstice midday peak. The Chacoans were said to be marking, as Anna Sofaer, artist, "Sun Dagger" discoverer, and leading proponent puts it, "the middle of time". Each turn of the 9.25 turn large spiral was found to mark one year in the 18.6 year "lunar excursion cycle" of the rising mid winter full moon. This record is kept by a slab cast lunar shadow whose edge strikes in succession each ring. As the full "minimum moon" closest to the winter solstice rises, the shadow's edge precisely strikes the center of the larger spiral; it steps outward year by year, ring by ring, until it strikes the outermost edge of it during the full "maximum moon", again in mid winter. Fajada Butte bears five other petroglyphs—including a carving of a "rattlesnake", other spirals, and a rectangle—that are conspicuously lit by contrasts between sunbeams and shadows during equinoxes or solstices. Public access to the butte was curtailed when, in 1989, erosion from modern foot traffic was found to be responsible for one of the three screening slabs at the "Sun Dagger" site shifting out of its ancient position; the assemblage of stones has thus lost some of its former spatial and temporal precision as a solar and lunar calendar. In 1990 the screens were stabilized and placed under observation, but the wayward slab was not moved back into its original orientation.