Тенор саксофон: тарихы, ерекшеліктері мен маңызды орындаушылар

Кіріспе

Саксофонның түрі

Тенорлық саксофон – 1840 жылдары Адольф Сакс ойлап тапқан саксофон отбасының орташа өлшемді мүшесі. Тенор және альт саксофондары ең көп қолданылатындар. Тенор B тонында (ал альт E тонында) дыбылдайды және үштік нотада транспозициялық аспап ретінде жазылады, жазылған нотадан бір октава және үлкен секунды төмен естіледі. Қазіргі тенорлық саксофондарда жоғары F клапаны болады, олардың диапазоны A2-ден E5-ке (концерттік) дейін, демек сопрано саксофонынан бір октава төмен. Тенорлық саксофонда ойнаушылар "тенорлық саксофонист", "тенорлық саксофоншы" немесе "саксофонист" деп аталады. Тенорлық саксофон альт және сопрано саксофондарына қарағанда үлкен мундштук, тростник және лигатура қолданады. Оны мундштукқа жақын жердегі мойнының иілуінен, яғни иісті бөлігінен оңай ажыратуға болады. Альт саксофонында мұндай иілу жоқ, оның мойны тікелей мундштукқа жалғанады. Тенорлық саксофон сопрано, альт және баритон саксофондарымен үйлесімділікке және "қалың" бірақ "жарық" дыбысына әйгілі. Тенорлық саксофон джаз музыкасында маңызды солистік аспап болып табылады. Белгілі және ықпалды орындаушылардың қатарында Коулман Хокинс, Лестер Янг, Бен Вебстер, Декстер Гордон, Уорделл Грей, Стэн Гетц, Сонни Роллинс, Джон Колтрейн және Уэйн Шортер бар. Майкл Брекер және Крис Поттер сияқты жас музыканттардың еңбектері соңғы кездегі джазға маңызды үлес қосты.

Сипаттама

Тенор саксофоны, барлық саксофондар сияқты, жұқа мыстан жасалған, конус тәрізді түтікшені құрайды. Түтікшенің кең жағы сәл кеңейтіліп, қоңырауға айналады, ал тар жағы кларнеттіңдей бір қамыстан жасалған ауыздыққа жалғанады. Түтікше бойында 20-дан 23-қа дейін дыбыс тесіктері орналасқан; олар ауа өткізбейтін жабылуды қамтамасыз ететін төсемшелермен жабылады. Сондай-ақ, екі кішкентай резонаторлық тесігі бар, олар ашылғанда аспаптың төменгі гармоникаларын бұзады және жоғары регистрде дауыстың күшеюіне себеп болады. Төсемшелерді сол және оң қолдың саусақтарымен бірнеше пернелерді басып басқаруға болады; сол қолдың басы бар октавалық перне резонаторлық тесіктердің біреуін ашады немесе жабады. Тенор саксофонының алғашқы дизайнында әр резонаторлық тесік үшін жеке октавалық перне болған, фагот сияқты; 1866 жылы Сакстың патенты аяқталғаннан кейін жақын арада сол қолдың саусақтарының (әсіресе сол қолдың сақина саусағының) қозғалысына байланысты дұрыс резонаторлық тесікті таңдайтын механизм жасалды. Көптеген жаңа тенорлар саксофон отбасының кіші мүшелері сияқты "түзу" құрылымда жасалғанмен, тік конфигурацияның ұзын болуына байланысты, тенор саксофондардың көпшілігі саксофон отбасына тән үшінші ең төменгі дыбыс тесігінің үстінде "U" иілісін қамтиды. Тенор саксофонының жоғарғы жағы да ең жоғары дыбыс тесігінің үстінде, бірақ ең жоғары резонаторлық тесіктің астында иілген. Альт саксофоны ауызға оңай орналасу үшін әдетте 80-90 градусқа дейін иілсе, тенор бұл бөлімде сәл көбірек иіліп, шамалы S иілісін қамтиды. Тенор саксофонының ауыздығы кларнеттің ауыздығына өте ұқсас: бір жағы ашық, екінші жағы алып қамыс (Arundo donax) сабағынан жасалған жұқа жолақпен жабылатын клинд тәрізді түтікше. Қамыс өте жұқа нүктеге дейін кеседі және лигатура арқылы ауыздыққа бекітіледі. Ауыздыққа ауа үрленгенде, қамыс дірілдеп, аспаптан дыбыс шығару үшін қажетті акустикалық резонансты тудырады. Ауыздық – саксофонның пішіні мен стилі тұрғысынан ең икемді бөлігі, сондықтан аспаптың дыбысы ауыздықтың өлшемдерімен анықталады. Ауыздық пен қамыстың дизайны саксофонның дыбысына үлкен әсер етеді. Классикалық ауыздықтар әдетте жылырақ және дөңгелек дыбыстарды шығаруға көмектеседі, ал джаз ауыздықтары жарқырап, өткір дыбыстарды шығаруға көмектеседі. Ауыздық құрастыруда пластик, эбонит және қола, мыс, тот баспайтын болат сияқты әртүрлі металдар қолданылады. Тенор саксофонының ауыздығы альт саксофонының ауыздығынан үлкенірек, сондықтан үлкен қамыс қажет. Қамыстың беріктігінің артуы және үлкен корпуста резонанс тудыру үшін қажетті ауа ағынының көбеюі тенор саксофонына көбірек өкпе күші, бірақ жоғары дыбысты саксофондарға қарағанда еріктірек ембушюр қажет етеді. Тенор саксофонының қамысы бас кларнеттегі қамысқа ұқсас, оларды оңай алмастыруға болады.

The tenor saxophone, like all saxophones, consists of an approximately conical tube of thin brass, a type of metal. The wider end of the tube is flared slightly to form a bell, while the narrower end is connected to a single reed mouthpiece similar to that of the clarinet. At intervals down the bore is placed between 20 and 23 tone holes; these are covered by pads which can be pressed onto the holes to form an airtight seal. There are also two small speaker holes which, when opened, disrupt the lower harmonics of the instrument and cause it to overblow into an upper register. The pads are controlled by pressing several keys with the fingers of the left and right hands; the left thumb controls an octave key which opens one or other of the speaker holes. The original design of the tenor saxophone had a separate octave key for each speaker hole, in the manner of the bassoon; the mechanism by which the correct speaker hole is selected based on the fingering of the left hand (specifically the left ring finger) was developed soon after Sax's patent expired in 1866. Although a handful of novelty tenors have been constructed 'straight', like the smaller members of the saxophone family, the unwieldy length of the straight configuration means that almost all tenor saxophones feature a 'U bend' above the third lowest tone hole which is characteristic of the saxophone family. The tenor saxophone is also curved at the top, above the highest tone hole but below the highest speaker hole. While the alto is usually bent only through 80–90° to make the mouthpiece fit more easily in the mouth, the tenor is usually bent a little more in this section, incorporating a slight S bend. The mouthpiece of the tenor saxophone is very similar to that of the clarinet: an approximately wedge shaped tube, open along one face and covered in use by a thin strip of material prepared from the stem of the giant cane (Arundo donax) commonly known as a reed. The reed is shaved to come to an extremely thin point and is clamped over the mouthpiece by the use of a ligature. When air is blown through the mouthpiece, the reed vibrates and generates the acoustic resonances required to produce a sound from the instrument. The mouthpiece is the area of the saxophone with the greatest flexibility in shape and style, so the timbre of the instrument is primarily determined by the dimensions of its mouthpiece. The design of the mouthpiece and reed plays a big role in how a saxophone sounds. Classical mouthpieces generally help produce a warmer and rounder tone, while jazz mouthpieces generally help produce a brighter and edgier tone. Materials used in mouthpiece construction include plastic, ebonite and various metals, for example bronze, brass and stainless steel. The mouthpiece of the tenor saxophone is proportionally larger than that of the alto, necessitating a similarly larger reed. The increased stiffness of the reed and the greater airflow required to establish resonance in the larger body means the tenor sax requires greater lung power but a looser embouchure than the higher pitched members of the saxophone family. The tenor sax reed is similar in size to that used in the bass clarinet, and the two can be easily substituted.

Қолданылуы

Тенор саксофон алғаш рет өзінің бастапқы мақсатына сәйкес келетін рөлдердің бірінде – әскери оркестрде танымал болды. Ол ойлап табылғаннан кейін көп ұзамай француз және бельгиялық әскери оркестрлер Сакстың олар үшін арнайы жасаған аспабын толыққанды пайдалана бастады. Қазіргі әскери оркестрлерде әдетте E баритон, тенор, E альт және B сопрано ойнайтын саксофоншылар квартеті болады. Британдық әскери оркестрлер көбінесе тек тенор және альт саксофондарын қолданады, әр аспапта екі немесе одан да көп музыкант болады. Тенор классикалық музыкада қолданылады. Ол концерттік оркестрлер мен саксофон квартеттерінің стандартты аспабы болып табылады. Сонымен қатар, оның жеке репертуары да бар. Тенор кейде Сергей Прокофьевтің «Ромео мен Джульетта» және «Лейтенант Киже сюитасы», сондай-ақ Морис Равельдің «Болеро» сияқты шығармаларында оркестр құрамында қолданылады. Чарльз Айвс өзінің Төртінші симфониясында тенорды пайдаланған. Винсент д’Инди өзінің «Ферваль» операсында тенорға партия жазған. Лукас Фосс екінші симфониясында тенорды қосады. Бела Барток «Ағаш ханзада» балетінде тенор мен басқа саксофондарды қолданған. Игорь Стравинскийдің «Эбони концертінде» екі тенор орындайды. АҚШ-та саксофонның танымалдығының көп бөлігі Америка Азамат соғысы кезінде болған көптеген әскери оркестрлерге байланысты. Соғыстан кейін бұрынғы әскери оркестр аспаптары халыққа тарады, онда олар көбінесе госпел және джаз ойнау үшін қолданылды. Жетекші дирижер Патрик Гилмордың (1829–1892) еңбегі зор әсер етті; ол біріншілерден болғандардың бірі, оның қола аспаптарын (труба, тромбон және корнет) қамыс аспаптарымен (кларнет және саксофон) қарама-қарсы қойып, биг-бендтердегі әуендеудің қалыпты үлгісін қалыптастырды. Тенор саксофон джаз музыкасында жиі қолданылуы арқылы халыққа кеңінен танылды. 1930 жылдары Коулман Хокинстің новаторлық шеберлігі тенор саксофонды ансамбльге салмақ қосудың дәстүрлі рөлінен арылтып, оны жеке дара әуендік аспап ретінде бекітті. 1930 жылдардан бастап көптеген инновациялық джаз музыканттары тенор саксофонында орындады. Хокинс пен оның ізбасарларының күшті дыбысы Лестер Янг пен оның мектебінің жеңіл әдісіне қарсы қойылды. Бибоп дәуірінде джаздағы ең танымал тенор дыбыстары Вуди Герман оркестріндегі «Төрт бауырлас» болды, олардың ішінде Стэн Гетц есімді музыкант 1960 жылдары тенор саксофонында бразилиялық босса-нова стилінде орындап үлкен жетістікке жетті (Джон Колтрейн, Декстер Гордон және Сонни Роллинс есімді музыканттарды ұмытпаған жөн). Соңғы жылдары тенор жылдам джаз музыкасының жанкүйерлері арасында өте танымал, оны Кирк Ухалум, Ричард Эллиот, Стив Коул және Джесси Дж. сияқты әртістер орындайды. Саксофоншы Рон Холлоуэй және Карл Денсон джем-бенд музыка сахнасында тенордың негізгі жақтаушылары болып табылады. Американдық джаздағы танымалдылығының нәтижесінде бұл аспап басқа жанрларда да кеңінен қолданылады. Тенор ритм-энд-блюз музыкасында жиі кездеседі және рок-н-ролл, сондай-ақ афроамерикандық, латын американдық, афро-кариб және африкалық музыкада да рөл атқарады.

The tenor saxophone first gained popularity in one of its original intended roles: the military band. Soon after its invention, French and Belgian military bands began to take full advantage of the instrument that Sax had designed specifically for them. Modern military bands typically incorporate a quartet of saxophone players playing the E baritone, tenor, E alto and B soprano. British military bands customarily make use only of the tenor and alto saxes, with two or more musicians on each instrument. The tenor is used in classical music. It is a standard instrument in concert bands and saxophone quartets. It also has a body of solo repertoire. The tenor is sometimes used as a member of the orchestra in pieces such as Sergei Prokofiev's "Romeo and Juliet" and "Lieutenant Kijé Suite" and Maurice Ravel's "Boléro". Charles Ives employs a tenor in his Fourth Symphony. Vincent d'Indy wrote for a tenor in his opera Fervaal. Lukas Foss includes a tenor in his Symphony No. 2. Béla Bartók used the tenor and other saxes in his ballet The Wooden Prince. Igor Stravinsky has two tenors performing in his Ebony Concerto. Much of the popularity of saxophones in the United States derives from the large number of military bands that were around at the time of the American Civil War. After the war, former military band instruments found their way into the hands of the general public, where they were often used to play gospel music and jazz. The work of the pioneering bandleader Patrick Gilmore (1829–1892) was highly influential; he was one of the first arrangers to pit brass instruments (trumpet, trombone and cornet) against reeds (clarinet and saxophone) in a manner that has now become the norm for big band arrangements. The tenor saxophone became best known to the general public through its frequent use in jazz music. It was the pioneering genius of Coleman Hawkins in the 1930s that lifted the tenor saxophone from its traditional role of adding weight to the ensemble and established it as a highly effective melody instrument in its own right. Many innovative jazz musicians from the 1930s onwards have been tenor saxophone players. The strong resonant sound of Hawkins and his followers was in contrast with the lighter approach of Lester Young and his school. During the bebop years, the most prominent tenor sounds in jazz were those of the Four Brothers in the Woody Herman orchestra, including Stan Getz who in the 1960s went on to great popular success playing the Brazilian bossa nova sound on tenor saxophone (not forgetting John Coltrane, Dexter Gordon and Sonny Rollins). In recent years, the tenor continues to be very popular with fans of smooth jazz music, being played by artists such as Kirk Whalum, Richard Elliot, Steve Cole and Jessy J. Saxophonists Ron Holloway and Karl Denson are two of the major proponents of the tenor on the jam band music scene. As a result of its prominence in American jazz, the instrument has also featured prominently in other genres. The tenor is common in rhythm and blues music and has a part to play in rock and roll and more recent rock music as well as African American, Latin American, Afro Caribbean, and African music.