Кіріспе

Перга немесе Перге (Хетт: Parha, Πέργη Perge, Perge) – ежелгі Ликия қонысы болған, кейіннен Памфилиядағы грек қаласына айналған ежелгі грек қаласы. Бұл қала Римнің Памфилия Секунда провинциясының астанасы болды және қазір Түркияның Оңтүстік Жерорта теңізі жағасындағы Анталия провинциясында орналасқан. Бүгінде оның қираған орындары Анталияның шығысында жатыр. Бұл Ликия математигі Аполлоний Перганың туған жері, ол конус қималары бойынша жұмыстары үшін ежелгі дәуірдің ең көрнекті математиктерінің бірі саналады. Рим қаласы үшін ерекше және маңызды ерекшелік – басты көшенің ортасындағы ұзын су арнасы, онда каскадтық бассейндер тізбегі орналасқан. Бұл жартылай шөлді аймақта, жазғы температура 30 градустан асып кететін жерде тіпті бүгінде де таңғажайып көрінер еді.

Тарих

Перге Катарракт (Дюден-Нерри) және Цеструс (Аксу) өзендерінің аралығында, екіншісінің сағасынан шамамен 11 км жерде орналасқан. Қаланың тарихы Халколит дәуірінің соңы немесе ерте қола дәуіріне дейін жетеді. Перге акрополісінде табылған ерте қола дәуірінің керамикасы Батыс Анатолиядағы ерте қола дәуірінің керамикалық дәстүрлерімен байланысты. Акрополдағы ең алғашқы қоныстың қазбалары оны ерте қола дәуіріне, б.з.д. 4000-3000 жылдарға жатқызады. 1986 жылы Хаттусаста табылған қола тақташада Хетт Ұлы патшасы Тудалия IV пен оның вассалы Тархунтасса патшасы арасындағы шартта, соңғысының батыс шекарасы "Парха" қаласы және "Кастарайя өзені" деп белгіленген. Бұл өзен классикалық Цеструс деп есептеледі. Парханың батысында "Лука елі" орналасқан. Парха, мүмкін, Ликия және нео-Хетт мемлекеттеріне тән Лювия тілінің кейінгі диалектісінде сөйлеген. Бұл елді мекен б.з.д. 7 ғасырда Родос колониясы болып құрылған болуы мүмкін. Перге кейіннен Памфилиялық грек қаласы болды және парсылар, афиналықтар мен қайтадан парсылардың билігінде болды. Б.з.д. 540 жылы Перге, Памфилиядағы басқа қалалармен бірге Ахеменид империясының басып алуына түсті. Дарий I билік еткен кезде ол Иония сатрапиясының бір бөлігі болды. Ахеменидтердің Памфилияны билегенін көрсететін археологиялық деректер жоқ, бірақ кейбір классикалық мәліметтер бар. Геродоттың айтуынша, памфилиялықтар Ксеркс патшаның гректерге қарсы жорығына көмек жіберген, демек олар Ахеменидтердің бақылауында болған. Диодор Сицилиялықтың мәліметінше, Перге б.з.д. 360 жылы Ұлы сатраптар көтерілісі кезінде Ахеменид билігіне қарсы шыққан қалалардың бірі болды. Ұлы Александр Фасиліс қаласын басып алғаннан кейін, б.з.д. 334 жылы Пергеде әскерімен құрметпен қарсы алынды. Александрдың билігінен кейін Селевкидтер империясы Диадохияға ие болды. Төменгі қаланың төңірегіндегі қабырғалар б.з.д. 223 жылдан бастап салынды. Б.з.д. 2 ғасырда қала гүлденіп, Артемида мен оның ғибадатханасының суреті бар өз монеталарын шығара бастады. Перге Артемидаға табыну орталығы ретінде танымал болды, оның ғибадатханасы қаланың сыртындағы төбеде орналасқан және оның құрметіне жыл сайын фестивальдар өткізілді. Б.з.д. 188 жылы Селевкидтер римдіктерден жеңілгеннен кейін, кең аймақ римдіктермен Атталид патшалығына сыйға тартылды. 133 жылы соңғы патшасы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің патшалығын, оның ішінде Пергені Рим Республикасына қалдырды. 25 жылдан кейін римдіктер Галатиядағы Писидия Антиохиясын Пергемен байланыстыратын Via Sebaste жолын салды. Римдіктер Пергені алғаш рет империя құрамына қосқанда, ол Галатия провинциясының бір бөлігі болды. Император Веспасиан Флавий әулетін құрғаннан кейін, қала Ликия және Памфилия провинциясының құрамына кірді. Веспасиан қалаға императорлық культты басқаруға құқық беретін неокорат мәртебесін де берді. Біздің заманымыздың 2 ғасырында қалада Пакс Романа мен мол байлықтың арқасында құрылыс шары тез дамыды. Қала орталығы қаланың оңтүстік жағына дейін кеңейтілді және жаңа ескерткіштер салынды. Рим империясы кезінде Пергеде монументалды құрылыстарды қаржыландырған көптеген меценаттар болды. Римдіктердің билігінде біздің заманымыздың 1-3 ғасырларында қала көптеген әсерлі ғимараттары бар сұлу қалаға айналды. Ол Анатолиядағы ең әдемі қалалардың біріне айналды, Памфилиядағы ең маңызды қала мәртебесі үшін Сидемен бәсекелесті. 122 жылы қайтыс болған, губернатор Маркус Планций Варустың қызы, Планкция Магна қоғамдық ғимараттардың ең ірі демеушісі және бастамашысы болды және қалалық кеңес орнатқан мүсіндермен құрметке бөленді. Ол сондай-ақ Артемида ғибадатханасында діни қызметкер және императорлық культтың бас діни қызметкері болды. 46 жылы, Елшілердің істері бойынша, апостол Павел Пергеге сапар шекті, одан Писидиядағы Антиохияға барды, содан кейін Пергеге оралды, онда ол Құдай сөзін уағыздады (Елшілердің істері 14:25). Содан кейін ол қаладан шығып, Атталияға барды. Рим дәуірінің соңында Цеструс өзенінің лайлануына байланысты Перге дүниежүзілік қала ретінде құлдырады. 4 ғасырдың бірінші жартысында, Константин Зордың (324-337) билігінде Перге христиан дінінің маңызды орталығы болды, ол көп ұзамай Рим империясының ресми дініне айналды. Қала 5 және 6 ғасырларда христиандық орталық ретінде мәртебесін сақтап қалды.

Дін тарихы

Апостол Павел және оның серігі Барнаба бірінші миссионерлік сапарында Киелі кітаптағы Елшілердің істері кітабында жазылғандай, Пергеге екі рет келді, онда олар «сөзді уағыздады», содан кейін Атталиядан (қазіргі Анталия қаласы) оңтүстік-батысқа қарай, Антиохияға бет алды. Павел мен Барнаба алғашқы миссионерлік сапарында Пергеге келді, бірақ онда қысқа ғана уақыт болды және онда уағыз айтқан жоқ сияқты. Ол сонымен қатар император Анастасий I-нің монофизит саясатына қарсы болғанымен де белгілі. Матрона Енух Вавилос ретінде Киелі Бассион монастырында жасырынды. Анықталғаннан кейін ол әйелдер монастырына жіберілді, онда ол монастырь басшысы болды. Ол керемет емшілік қабілетімен танымал болды. Ол Константинопольде монастырь құрды. Қасиетті Матрона 100 жасында қайтыс болды. Оның өмірі автор мен нақты уақыт белгісіз болатын vita prima арқылы баяндалды. Грек Notitiae episcopatuum қаланы 13 ғасырға дейін Памфилия Екіншісінің метрополиясы деп атады. Ле Куиен оның 11 епископының есімдерін келтіреді: 312 жылы Анкира кеңесіне қатысқан Эпидавр; 325 жылы Никеядағы бірінші кеңесте Калликл; Константинопольде (426) Берениан; 449 жылы Эфестегі екінші кеңесте Эпифаний, 451 жылы Халкидонның бірінші кеңесінде және император Леоға провинция епископтарының хатына қол қойған (458); 536 жылы Константинополь кеңесінде болған Илариан; 553 жылы Константинопольдің екінші кеңесінде болған Евлогий; 680 жылы Константинопольдің үшінші кеңесінде монотелит ретінде айыпталған Апергий; 692 жылы Труллан кеңесінде болған Иоанн; 754 жылы Сисинний Пастилл (754 жылы Никеяның екінші кеңесінде айыпталған иконобор); 869-70 жылдары Константинополь кеңесінде өзінің алдыңғысы Иоаннның кінәсін жариялаған Констанс. Перге шамамен 1000 жылы Селжұқ империясы құрылғанға дейін қоныстандырылған. Қаладағы көптеген монеталарда құдай мен оның киелі орны бейнеленген. Эллинистік қабырғалар б.з.д. 3 ғасырға дейін салынған және 3 қақпасы болған. Оңтүстік қақпасы ерекше монументалды және 3 қабаттан тұратын 2 мұнарадан тұрады. 121 жылы Адриан тұсында ауланың солтүстік қабырғасына триумф аркасы қосылды, ал қасбеттері қымбат мәрмәрмен қапталды және бағаналармен, мүсіндермен безендірілді. Ең әсерлі ескерткіштердің бірі стадионның жанында орналасқан театр. Ол Мира мен Патарадағы театрлардан үлкен. Біздің заманымыздың 1 ғасырында салынған оңтүстік моншалар ең жақсы сақталған ғимараттардың бірі және оның көлемі мен монументалдығымен, сондай-ақ онда табылған мүсіндердің көп санымен ерекшеленеді. Перге «Түркияның екінші Зеюгмасы» деп аталды, себебі қазба жұмыстарынан табылған мозаикалардың тартымды келбетіне байланысты. 2003 жылы археологтар грек мозаикасын тапты, онда Океан мен Медуза бейнеленген. 2017 жылы Ифигенияның құрбандығын бейнелейтін мозаика табылды. Курсунлу су құбыры 11 км ұзындықта болды және шамамен Курсунлу шарлауығынан моншаларды сумен қамтамасыз ету үшін салынды. Кейінірек 21 км ұзындықтағы су құбыры Дуденбаси шарлауығының жанындағы Дуден өзенінен үлкен ағынмен пайдаланды. Пергеде кем дегенде 6 нимфея болды, ең таңғажайыптары солтүстік, немесе «Адрианның» нимфеясы (шамамен 122 ж.) және Септимий Север алаңындағы оңтүстік нимфеясы (б.з. 2-3 ғасырлар). Адрианның нимфеясы көптеген мүсіндермен әсем безендірілген, соның ішінде өзен құдайы Цеструс, оның астынан су ағып жатты. Ол акропольдің шетінде орналасқан, судың мол ағынын ұстап алып, қала арқылы ағып жатқан каналға жеткізді. Оңтүстік нимфея Септимий Севердің ауласына қарап тұр және оңтүстік моншалардың пропилонының (монументалды кіреберісі) жанында орналасқан, оның гидравликалық жүйесі оны сумен қамтамасыз еткен. 2020 жылы Седеф Кокай Кепче басқаратын археологтар киім киген әйелдің толық дене мүсінін тапты. Рим империясы кезінде жасалған деп саналатын мүсін Анталия мұражайында қойылды.