Кіріспе
Киелі кітаптағы Мысырдан шығу оқиғасының бір бөлігі – Қызыл теңізден өту немесе Қызыл теңіздің жарылуы (קריעת ים סוף, әл. "қамыс теңізінің жарылуы") – еврей Киелі кітабындағы Шығу мифінің бір эпизоды. Онда Мұса басшылығымен ізраилдіктердің Мысырлықтардың қуып жете келгенінен қашуы баяндалған, бұл оқиға Шығу кітабында келтірілген. Мұса өз таяғын көтеріп, Құдай Ям Суфтың суын жарып жібереді, дәстүрлі түрде бұл Қызыл теңіз деп есептеледі, бірақ басқа да түсіндірмелер бар. Судың таралуы нәтижесінде ізраилдіктер құрғақ жермен теңізден өтіп, олардан кейін Мысыр әскері ілеседі. Ізраилдіктер қауіпсіз өтіп кеткен соң, Мұса таяғын түсіріп, теңізді жабады, ал қуып келген Мысырлықтар суға батып кетеді. Қызыл теңізден өтуді растайтын археологиялық дәлелдер табылмаған. Киелі кітаптағы оқиғаға дәлелдің жоқтығын ескере отырып, кейбіреулер Киелі кітап авторларының баяндамасына қандай нәрселер ықпал еткенін анытауға тырысады немесе оқиғаға табиғи түсіндірме беруге ұмтылады.
The Crossing of the Red Sea or Parting of the Red Sea ( קריעת ים סוף, lit. "parting of the sea of reeds") is an episode in the origin myth of The Exodus in the Hebrew Bible. It tells of the escape of the Israelites, led by Moses, from the pursuing Egyptians, as recounted in the Book of Exodus. Moses holds out his staff and God parts the waters of the Yam Suph, which is traditionally presumed to be the Red Sea, although other interpretations have arisen. With the water dispersed, the Israelites were able to walk on dry ground and cross the sea, followed by the Egyptian army. Once the Israelites have safely crossed, Moses drops his staff, closing the sea, and drowning the pursuing Egyptians. No archaeological evidence has been found that supports a crossing of the Red Sea. Given the lack of evidence for the biblical account, some have searched for explanations as to what may have inspired the biblical authors' narrative, or to provide a natural explanation.
Киелі кітаптағы оқиғалар
Мысырдың апаттарынан кейін перғауын исраилдіктерді жіберуге келіседі, олар Рамесседен Суккотқа, содан соң шөл даласының шетіндегі Етамға жол жүреді, оларды күндіз бұлт бағанасы, түнде от бағанасы бастап жүреді. Мұсаға бұрылып, Миғдол мен теңіздің арасында, Бағал-Сефонның қарсысында орналасқан Пи-Хахиротқа барып, қостарын тігіп тұруды бұйырды. Сонда перғауын соғыс күймелерін жинап, исраилдіктердің артынан қуып, Пи-Хахирот деген жерде оларды қуып жетеді. Мысырлықтардың әскерін көргенде исраилдіктер қорқып кетті. Бірақ от бағанасы мен бұлт исраилдіктерді египеттіктерден бөліп тұрды. Құдайдың бұйрығымен Мұса таяғын суға созғанда, су екіге бөлініп, исраилдіктер екі жағынан су қабырғасы бар құрғақ жермен өтті (Мысырдан шығу 14:21&22). Египеттіктер оларды қуып жетті. Таң атқанда Құдай олардың күймелерінің дөңгелектерін қиындатып, оларды үрейге түсірді, ал су қайта оралғанда перғауын мен оның бүкіл әскері жойылды. Исраилдіктер Құдайдың құдіретін көріп, Оған және Мұсаға сенім артты, теңізден өткендері және жауларының жойылғаны үшін Жаратқан Иені мақтап ән шырқады. (Бұл ән «Теңіз әні» деп аталады.) Бұл оқиғада кем дегенде үш, мүмкін төрт деңгей бар. Бірінші деңгейде (ең көнесінде) Құдай күшті шығыс желмен теңізді кері итеріп, исраилдіктерге құрғақ жермен өтуге мүмкіндік береді; екіншісінде Мұса қолын созып, су екі қабырғаға бөлінеді; үшіншісінде Құдай египеттіктердің күймелерінің дөңгелектерін қиындатып, олар қашады (осы нұсқада египеттіктер тіпті суға кірмейді); ал төртіншісінде, «Теңіз әнінде» Құдай египеттіктерді техомотқа – мұхиттың тереңдігіне немесе мифтік түпсіз тұңғиыққа тастайды.
Орналасқан жері
Исраилдіктердің алғашқы саяхаты Рамессестен Суккотқа дейін. Рамсес көбінесе қазіргі заманғы Қантирмен, 19-шы династияның астанасы Пер Рамсеспен, ал Суккот Вади Тумилаттағы Телл-эль-Машутамен, Киелі кітаптағы Гошен елімен теңестіріледі. Суккоттан исраилдіктер "шөлдің шетіндегі" Этамға барады, содан кейін Миғдол мен теңіздің арасында, Баал-Сефонның қарсысында орналасқан Пи-Хахиротқа қайта оралады. Бұл жерлердің ешқайсысы нақты анықталған жоқ. Көпке танымал бір теория бойынша, олар Суэц шығанағының солтүстігіндегі тұзды көл – Тимса көлі және Вади Тумилаттан кейінгі ең жақын үлкен су кеңістігінің аймағын көрсетеді. Тимса көлі әр түрлі уақытта Гесемдегі Питоммен канал арқылы байланысты болған, ал 1-мыңжылдықтың соңындағы мәтінде Мигдол Баал-Сефон каналдағы бекініс ретінде айтылады. Еврей тілінде бұл орын Ям Суф деп аталады. Көптеген адамдар бұл Африка мен Арабия түбегінің арасындағы тұзды судың кіреберісін білдіреді деп ойлайды, бірақ бұл грек тіліндегі Септуагинтадан жасалған қате аударма. Еврейше "суф" сөзі ешқашан "қызыл" деген мағынаны білдірмейді, көбінесе "қамыс" дегенді білдіреді. (Судың анықталуына қатысы болмаса да, "суф" сөзі еврейше "суфа" ("дауыл") және "соф" ("соңы") сөздерімен ойнайды, Шығу оқиғасына сілтеме жасайды). Септуагинта ғалымдары неліктен Ям Суфты "Эрутра Таласса" немесе "Қызыл теңіз" деп аударғаны әлі белгісіз. Бір теория бойынша, б.з.д. 3 ғасырында Египеттегі Александрияда тұрған ғалымдар, біздің заманымыздағы Қызыл теңізді осылай анықтады, себебі олар осы жерде өту оқиғасы болды деп сенді. Басым көпшілік ғалымдардың пікірінше, Шығу оқиғасы бірнеше дәстүрлерді біріктіреді, олардың бірі "Қамысты теңізде" (Тимса көлі, египеттіктердің көліктерінің дөңгелектері батқанда жеңіліске ұшыраған) және екіншісі әлдеқайда терең Қызыл теңізде болған, оқиғаларды көбірек драматизациялауға мүмкіндік береді. Ежелгі Ям Суф қазіргі Қызыл теңізбен ғана шектелмейді. Хоффмайер Ям Суфты египеттік "па-тжуфи" (Рамессид кезеңіндегі p3 twfy) терминімен теңестіреді, ол Шығыс Ніл дельтасындағы көлдерді білдіреді. Ол сондай-ақ Амон аралы туралы мәліметтерді сипаттайды, қазіргі Телл-эль-Баламун деп саналады, ол Фараондық Египеттің ең солтүстік қаласы, Дамиеттадан оңтүстік-батысқа қарай 29 шақырым жерде орналасқан.
Тарихилығы
Қызыл теңізден өткені туралы археологиялық дәлелдер табылмады. Мысырлық археолог, бұрынғы Мысырдың Ежелгі Ескерткіштер Министрі Захи Хавасс Мысырдан шығу туралы оқиға жайлы былай деді: «Шын мәнінде, ол – аңыз. Кейде археологтар ретінде біз тарихи дәлелдердің болмауына байланысты, мұндай оқиға ешқашан болған емес деп айтуға шарасызбыз». Киелі кітаптағы оқиғаға дәлелдің жоқтығын ескере отырып, кейбіреулер Киелі кітап авторларының баяндамасына не түрткі болғанын анытауға, немесе табиғи түсіндірме беруге тырысты. Бір түсіндірме бойынша, израильдіктер мен мысырлықтар шөлде жиі кездесетін, табиғи құбылыс – миражды көрген (ал мираждардың өзі құдайлық күштермен байланыстырылған болуы мүмкін). Әрбір топ екіншісі суға батып кеткенін ойлап, мысырлықтар ізденістен бас тартқан. Кейбіреулер Қызыл теңіздің екіге бөлінуі мен Мысырға келген апаттардың б.з.д. 16 ғасырында Грекиядағы Санторини аралында болған алып жанартаудың атқылауынан туындаған табиғи құбылыстар екенін айтады. Тағы бір болжам бойынша, Шығыс Ніл дельтасы арқылы құрлық жолы желдің басылуынан пайда болған. Жоғарыда айтылғандай, түпнұсқа еврей тіліндегі «Ям Суф» фразасын «Қызыл теңіз» деп аударудың дұрыстығы күмәнді болып қана қоймайды.
Ислам діні
Мысырлық перғауынның Мұса мен Исраил ұлтын қууы және теңізге батып кетуі туралы оқиға Құранда бірнеше жерде айтылған. Құдайдың бұйрығымен Мұса перғауынның сарайына барып, оны жасаған күнәсі үшін ескертіп, жазалауды сұрады. Мұса пайғамбарлық дәлелін ашық көрсетті және Исраил ұлтын өзімен бірге жіберуді талап етті. Перғауынның қалаларынан жиналған сиқыршылар, оның халыққа пайғамбармын деп айтушы адамның шын мәнінде сиқыршы екенін көрсетуді мақсат етті; бірақ, соңында олардың барлығы Мұсаға иман келтірді. Бұл перғауынды ашуға толтырды. Бірақ ол оларды ешқандай жолмен қорқыта алмады. Кейін перғауын мен оның әскері Мұсаны және оның ізбасарларын күн шығысымен қуды. Алайда Құдай Мұсаға түнде құлдарымен бірге кетуді бұйырды, өйткені оларды қуатындықтарын алдын ала хабарлады. Құрандағы оқиға:
«Екі топ бетпе-бет келгенде, Мұсаның ізбасарлары: «Бізді қуып жететін болды!» – деді. [Мұса:] «Жоқ! Расында, менен бірге Раббым бар, Ол мені басшылыққа алады», – деді. Сосын Біз Мұсаға: «Қолыңдағы таяғыңмен теңізге соқ!» – деп уахи еттік. Сөйтіп теңіз жарылды, әр бөлігі үлкен тау сияқты болды.» (Құран 26:61-63)
text=When the two groups came face to face, the companions of Moses cried out, “We are overtaken for sure.” [Moses] said, "No! Indeed, with me is my Lord; He will guide me." So We inspired Moses: “Strike the sea with your staff,” and the sea was split, each part was like a huge mountain.|author=Quran 26:61 63
Miraculously, God divided the waters of the sea leaving a dry path in the middle, which the Children of Israel immediately followed. Pharaoh and his soldiers went so audacious as to chase the Children of Israel into the sea. Nevertheless, this miracle did not suffice to convince Pharaoh. Together with his soldiers who took him as a deity (by obeying him against the prophet of God), he blindly entered the path that divided the sea. However, after the Children of Israel had safely crossed to the other side, the waters suddenly began to close in on Pharaoh and his soldiers and they all drowned. Though, at the last moment Pharaoh tried to repent but Jibreel put mud in his mouth and his repentance was not accepted:
text=We brought the tribe of Israel across the sea and Pharaoh and his troops pursued them out of tyranny and enmity. Then, when he was on the point of drowning, he (Pharaoh) said, "I believe that there is no god but Him in Whom the tribe of Israel believe. I am one of the Muslims (those who submit to God’s will)." What, now! When previously you rebelled and were one of the corrupters? Today We will preserve your body so you can be a Sign for people who come after you. Surely many people are heedless of Our Signs.|author=Quran 10:90 92
Every year Muslims fast two days in the month of Muharram commemorating the event.
Құдай керемет түрде теңіз суын бөліп, арасында құрғақ жол жасады, және Исраил ұлының балалары дереу сол жолмен өтті. Перғауын мен оның әскері Исраил ұлының балаларын теңізге дейін қуудың батылдығын көрсетті. Дегенмен, бұл керемет перғауынды сендіре алмады. Ол өзіне құдайша табынған әскерлерімен (Құдайдың пайғамбарына қарсы оған бағыну арқылы) соққан жолмен теңізге енді. Бірақ Исраил ұлының балалары қауіпсіз түрде қарсы жағаға өтіп кеткеннен кейін, теңіз суы кенеттен перғауын мен оның әскерін жауып, олардың барлығы суға батып қайтыс болды. Алайда, соңғы сәтте перғауын тәубе етуге тырысты, бірақ Жәбірейіл оның аузына саз салды, сондықтан оның тәубесі қабыл болмады:
«Біз Исраил ұлтын теңізден өткіздік, ал перғауын мен оның әскері оларды зұлымдықпен және ашкерелікпен қуды. Ол суға батып бара жатқанда: «Мен Исраил ұлының иман келтірген Құдайдан басқа ешбір құдай жоқ екеніне сендім. Мен де Оған мойынсұнушылардың бірімін», – деді. «Енді?! Бұрын сен қарсылық көрсетіп, бұзықтардың бірі болған едің. Бүгін Біз сенің денеңді сақтап, сен кейінгілерге бір белгі боласың. Әрине, көп адамдар Нашияттарымызды görmezden geçirir.» (Құран 10:90-92)
text=When the two groups came face to face, the companions of Moses cried out, “We are overtaken for sure.” [Moses] said, "No! Indeed, with me is my Lord; He will guide me." So We inspired Moses: “Strike the sea with your staff,” and the sea was split, each part was like a huge mountain.|author=Quran 26:61 63
Miraculously, God divided the waters of the sea leaving a dry path in the middle, which the Children of Israel immediately followed. Pharaoh and his soldiers went so audacious as to chase the Children of Israel into the sea. Nevertheless, this miracle did not suffice to convince Pharaoh. Together with his soldiers who took him as a deity (by obeying him against the prophet of God), he blindly entered the path that divided the sea. However, after the Children of Israel had safely crossed to the other side, the waters suddenly began to close in on Pharaoh and his soldiers and they all drowned. Though, at the last moment Pharaoh tried to repent but Jibreel put mud in his mouth and his repentance was not accepted:
text=We brought the tribe of Israel across the sea and Pharaoh and his troops pursued them out of tyranny and enmity. Then, when he was on the point of drowning, he (Pharaoh) said, "I believe that there is no god but Him in Whom the tribe of Israel believe. I am one of the Muslims (those who submit to God’s will)." What, now! When previously you rebelled and were one of the corrupters? Today We will preserve your body so you can be a Sign for people who come after you. Surely many people are heedless of Our Signs.|author=Quran 10:90 92
Every year Muslims fast two days in the month of Muharram commemorating the event.
Мұсылман қауымы әр жыл сайын Мұхаррам айында осы оқиғаны еске алу үшін екі күн ораза ұстайды.
text=When the two groups came face to face, the companions of Moses cried out, “We are overtaken for sure.” [Moses] said, "No! Indeed, with me is my Lord; He will guide me." So We inspired Moses: “Strike the sea with your staff,” and the sea was split, each part was like a huge mountain.|author=Quran 26:61 63
Miraculously, God divided the waters of the sea leaving a dry path in the middle, which the Children of Israel immediately followed. Pharaoh and his soldiers went so audacious as to chase the Children of Israel into the sea. Nevertheless, this miracle did not suffice to convince Pharaoh. Together with his soldiers who took him as a deity (by obeying him against the prophet of God), he blindly entered the path that divided the sea. However, after the Children of Israel had safely crossed to the other side, the waters suddenly began to close in on Pharaoh and his soldiers and they all drowned. Though, at the last moment Pharaoh tried to repent but Jibreel put mud in his mouth and his repentance was not accepted:
text=We brought the tribe of Israel across the sea and Pharaoh and his troops pursued them out of tyranny and enmity. Then, when he was on the point of drowning, he (Pharaoh) said, "I believe that there is no god but Him in Whom the tribe of Israel believe. I am one of the Muslims (those who submit to God’s will)." What, now! When previously you rebelled and were one of the corrupters? Today We will preserve your body so you can be a Sign for people who come after you. Surely many people are heedless of Our Signs.|author=Quran 10:90 92
Every year Muslims fast two days in the month of Muharram commemorating the event.
Мұра
Мұсаның Қызыл теңізден өтуі тақырыбы Ұлы Константиннің мақтаушылары тарапынан қабылданып, 312 жылғы Мильвий көпіріндегі шайқасқа бейімделді. IV ғасырда бұл тақырып ою-өрнектелген саркофагтарда кеңінен қолданылды: кем дегенде жиырма тоғызы толық немесе фрагменттер түрінде сақталған. Евсевий Кесариялық өзінің "Шіркеу тарихында" және Константиннің өміріне арналған мақтау өлеңдерінде Тибрде батып кеткен Максенцийді перғауын рөлінде көрсетті.