Мина орнатушы көліктерінің тарихы мен түрлері

Кіріспе

Жарылғыш миналарды орналастыру процесі үшін құрылған әскери көлік.

Мина орналастырушы – жарылғыш миналарды орналастыруға қолданылатын соғыс кемесі, су асты кемесі, әскери ұшақ немесе құрлықтағы көлік. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері "мина орналастырушы" термині көбінесе теңіз миналарын орналастыруға арналған әскери кемеге қатысты қолданылады. "Минаны орнату" дегеніміз – жағалау қорғаныстарымен немесе портоға жақындау кезінде алдын ала белгіленген орындарға бақыланатын миналарды орнату, олар жағалаудан басқарылатын жарылысқа келтіріледі, егер кеме минаның тиімді радиусы ішінде анықталса. Әскердің арнайы мақсаттағы жауынгерлік инженерлік көліктері, жер миналарын орналастыру үшін қолданылатындары кейде "мина орналастырушы" деп аталады.

Этимология

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын миналық кемелер көбінесе мина салушылар деп аталды. Мысалы, Портлендте (Англия) АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Бірінші миналық эскадрильясының кемелеріне арналған сөзінде адмирал Симс «мина тастаушы» терминін қолданса, кіріспеде «мина салушылар» тобынан жиналған адамдар туралы сөз болды. Соғыс кезінде және одан кейін «мина салушы» термині ерекше жағалау қорғаныс нығайтуларымен байланысты болды. «Мина тастаушы» термині қорғаныс және шабуылдық миналық кедергілерін орнатуға және ірі масштабты теңіз миналарын салуға қолданылды. «Мина тастаушы» термині 1940 жылдардың соңында «мина салушы» терминінің соңғы рет қолданылуынан әлдеқайда кейін де қолданылып келді.

Әскери-теңіз миналарын салушылар

"Мина тасушы" термині ең көп қолданылатыны – теңіз миналарын орналастыруға арналған әскери кеме. Ресейлік мина тасушылар 1904 жылғы орыс-жапон соғысында жапондық жауынгерлік кемелер "Хацусе" мен "Ясиманы" батыруда өте тиімді болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Галлиполи операциясында Осман империясының теңіз күштерінің "Нусрет" кемесі және француздық "Бувет" кемесі 1915 жылдың 18 наурызында Дарданелл бұғазында минаға отырып батып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыста британдықтар "Абдиел" мина тасушыларын мина орнатумен қатар, Мальта мен Тобрук сияқты оқшауланған гарнизондарға тасымалдау үшін де пайдаланды. Олардың жоғары жылдамдығы (сағатына 40 теңіз шақырымына дейін) және жүк көтергіштік қабілеті жоғары бағаланды. Француздар осы концепцияны крейсерлер үшін де қолданды. Теңіз мина тасушы кемелердің мөлшері бірнеше жүз тонналық жағалаулық қайықтардан бастап, бірнеше мың тонналық эсминецтерге дейін әртүрлі болуы мүмкін. Көпшілігі теңіз миналарынан басқа, өзін-өзі қорғау үшін қосымша қару-жарақтармен жабдықталған, ал кейбіреулері мина орнатудан басқа да жауынгерлік операцияларды жүргізуге жеткілікті қаруланған, мысалы, екінші дүниежүзілік соғыстағы румындық мина тасушы "Амираль Мургеску" (2 × 105 мм, 2 × 37 мм, 4 × 20 мм, 2 пулемет, 2 тереңдік бомба тастағышы) қарулануының арқасында конвойды сәтті сүйемелдеді. Су асты кемелері де мина тасушы бола алады. Мұндай мақсатта жобаланған алғашқы су асты кемесі – орыс су асты кемесі "Краб". "Аргонавт" та мина орналастыратын су асты кемесінің бір түрі болды. Қазіргі заманғы су асты кемелері болмаса да, "Стоунфиш" сияқты су асты кемелерінің торпедалық түтікшелерінен орналастырылатын миналар кез келген су асты кемесін мина тасушыға айналдырады. Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген теңіз күштері мина тасушы кемелерге ие. Мысалы, АҚШ теңіз күштері теңіз миналарын орнату үшін әуе күштерін пайдаланады. Миналардың өзі толығымен пассивтіден белсендіге дейін дамыды; мысалы, АҚШ-тың "CAPTOR" (enCAPsulated TORpedo) нысананы анықтағанша мина ретінде күтеді, содан кейін торпеданы іске қосады. Оңтүстік Корея, Польша, Швеция және Финляндия сияқты бірнеше теңіз күштерінде әлі де арнайы мина тасушылар қолданыста бар – бұл теңіз миналарының тиімді болуы үшін ұзын, жағалауы жақсы дамыған елдер. Басқа теңіз күштері соғыс кезінде мина тасушыларды импровизациялауды жоспарлап отыр, мысалы, теңіз миналарын кеме палубасынан теңізге құйып, ашық артқы есіктері арқылы тастау. 1984 жылы Ливия теңіз күштері Суэц каналынан оңтүстікке қарай бірнеше теңіз шақырымына қашықтықта "Ро-Ро" паромдық кемесін пайдаланып, Қызыл теңізде мина орнатқан деген күдік туды. Иран мен Солтүстік Корея сияқты елдер де соғыс уақытында осындай жоспарлары бар деген күдік бар.

The most common use of the term "minelayer" is a naval ship used for deploying sea mines. Russian minelayers were highly efficient sinking the Japanese battleships Japanese battleship Hatsuse and Japanese battleship Yashima in 1904 in the Russo Japanese War. In the Gallipoli Campaign of World War I, mines laid by the Ottoman Empire's Navy's Nusret sank , , and the French battleship Bouvet in the Dardanelles on 18 March 1915. In World War II, the British employed the Abdiel minelayers both as minelayers and as transports to isolated garrisons, such as Malta and Tobruk. Their combination of high speed (up to 40 knots) and carrying capacity was highly valued. The French used the same concept for the cruiser French cruiser Pluton. A naval minelayer can vary considerably in size, from coastal boats of several hundred tonnes in displacement to destroyer like ships of several thousand tonnes displacement. Apart from their loads of sea mines, most would also carry other weapons for self defense, with some armed well enough to carry out other combat operations besides minelaying, such as the World War II Romanian minelayer Amiral Murgescu, which was successfully employed as a convoy escort due to her armament (2 × 105 mm, 2 × 37 mm, 4 × 20 mm, 2 machine guns, 2 depth charge throwers). Submarines can also be minelayers. The first submarine to be designed as such was the Russian submarine Krab. Argonaut was another such minelaying submarine. Although there are no modern submarine minelayers, mines sized to be deployed from a submarine's torpedo tubes, such as the Stonefish, allow any submarine to be a minelayer. In modern times, few navies worldwide still possess minelaying vessels. The United States Navy, for example, uses aircraft to lay sea mines instead. Mines themselves have evolved from purely passive to active; for example the US CAPTOR (enCAPsulated TORpedo) that sits as a mine until detecting a target, then launches a torpedo. A few navies still have dedicated minelayers in commission, including those of South Korea, Poland, Sweden and Finland; countries with long, shallow coastlines where sea mines are most effective. Other navies have plans to create improvised minelayers in times of war, for example by rolling sea mines into the sea from the vehicle deck through the open aft doors of a Roll on/roll off ferry. In 1984, the Libyan Navy was suspected of having mined the Red Sea a few nautical miles south of the Suez Canal using the Ro Ro ferry Ghat, other nations suspected of having similar wartime plans include Iran and North Korea.

Әуеден мина салу

Екінші дүниежүзілік соғыстан бастап әскери ұшақтар парашютпен бекітілген теңіз миналарын түсіру үшін пайдаланылды. Германия, Ұлыбритания және АҚШ әуеден мина салуды кеңінен қолданды. 1939 жылы Темза сағасында неміс ұшағы тастаған жаңа типтегі магниттік мина лайлы жерге түсіп, оны жою жөніндегі мамандар оның жұмыс ілу принципін анықтады, бұл Ұлыбританияға тиісті минаға қарсы шараларды әзірлеуге мүмкіндік берді. Британдық Корольдік Әуе күштерінің мина салу операциялары "Бақшалау" деп аталды. Солтүстік теңізді және неміс порттарына жақын аймақтарды миналаумен қатар, 1944 жылдың 8 сәуірінен бастап Белград, Югославия маңындағы Дунай өзеніне румыниялық Плоештидегі мұнай өңдеу зауыттарынан мұнай өнімдерін тасымалдауды тоқтату мақсатында миналар орнатылды. RAF-тің "Бақшалау" операциялары кейде Блетчли Паркте кодтарды бұзуға көмектесу үшін де қолданылды. Блетчли Парктің сұрауы бойынша белгілі бір жерлерге миналар салынар еді. Соның нәтижесінде неміс радиохабарлары Энигма машиналарымен кодталған хабарламаларды дешифрлеуге көмектесетін іздерді табу үшін бақыланды. Тынық мұхитында АҚШ жапон суларына мыңдаған мина тастап, осы елдің жеңілісіне үлкен үлес қосты. Әуеден мина салу Корея және Вьетнам соғыстарында да қолданылды. Вьетнамда өзендер мен жағалау суларында "жойғыш" деп аталған, өте тиімді модификацияланған бомбамен кеңінен миналар орнатылды.