Кіріспе

Көне немесе ортағасырлық жарықтандырылған қолжазбадағы сурет. Минатура (латынша miniare сөзінен, "минium – қызыл қорғасынмен бояу") – көне немесе ортағасырлық жарықтандырылған қолжазбаны безендіру үшін қолданылатын кішкентай иллюстрация; алғашқы кодекстердің қарапайым суреттері осы пигментпен боялған немесе сызылған. Мұндай ортағасырлық суреттердің көбінесе кішкентай өлшемі этимологиялық шатасуға және оның кішкентай суреттерге, әсіресе портрет миниатюраларына қолданылуына әкелді, бірақ олар осы дәстүрден өркендеді және кем дегенде бастапқыда ұқсас техникаларды қолданды. Батыс, Византия және Армения дәстүрлерінен басқа, Азия дәстүрлерінің тағы бір тобы бар, олар көбінесе көрнекі сипатқа ие, ал қолжазба кітаптарын безендіруден бастап альбомдарда сақталатын жеке парақтарға айналды, олар да миниатюралар деп аталады, себебі батыстың акварель және басқа материалдардағы суреттерінен өзгеше. Бұларға араб миниатюралары, олардың парсы, Моғол, Осман және басқа да үнділік салалары кіреді.

Еуропа, 8-12 ғасырлар

Батыс Еуропаның жергілікті жарық мектептерінде әсемдеу ғана басты қозғаушы күш болды. Меровинг кезеңінің қолжазбаларында, Франк елі мен Солтүстік Италияны байланыстырған, Ломбард немесе Франко-Ломбард деп аталатын мектепте, Испания қолжазбаларында, Британ аралдарының аралдық өнерінің туындыларында адам бейнесін сомдау, оның ішінде фигуралы сурет салу, адам денесін бейнелеуден гөрі әсемдеудің бір бөлігі ретінде қолданылды. Араб миниатюрасының стилі мен техникасындағы маңызды өзгерістерге қарамастан, тіпті соңғы онжылдықтарда да ертедегі Омейяд арабтарының ықпалын байқауға болады. Араб миниатюра суретшілерінің қатарында өзінің "Тапқыр механикалық құрылғылар туралы білім кітабын" суреттеген Исмаил әл-Жазари және Аббасид дәуірінің соңында (12-13 ғасырларда) Бағдатта өмір сүрген Аббасид суретшісі Яхья әл-Васити бар. 1236-1237 жылдары ол Басралық әл-Хариридің жазған әлеуметтік сатиралық анекдоттар жинағы – "Мақамат" (кейде "Ассамблеялар" немесе "Сессиялар" деп те аталады) кітабын көшіріп, суреттегені мәлім. Бұл әңгіме орта жастағы адамның араб әлемінде өзінің сүйкімділігі мен шешендігін пайдаланып, алдап-арбап саяхаттауы туралы. Араб қолжазбаларының көп бөлігі батыстың мұражайларында сақталғандықтан, араб миниатюрасы қазіргі араб мәдениетінде аз орын алады.

Парсы тілі

Парсы өнерінде суреттелген кітаптар мен жеке туындылар үшін альбомдарда (муракқа) жиналған миниатюраларды пайдаланудың ұзақ тарихы бар. Моғол миниатюрасы дәстүрі Парсының күшті ықпалында болды және Парсы шаһы Таһмасп I сарайында миниатюра өнері құлдыраған кезде, Үндістанға суретшілер тобы шақырылғаннан кейін қалыптасты. Реза Аббаси (1565–1635), барлық уақыттағы ең белгілі парсы суретшілерінің бірі саналады, ол парсы миниатюрасына маманданған және натуралистік сюжеттерді ұнатқан. Бүгінде оның сақталған туындыларын Батыс әлемінің көптеген ірі музейлерінде кездестіруге болады, мысалы Смитсонов институты, Лувр және Метрополитен өнер мұражайында. 2020 жылы ЮНЕСКО Әзірбайжан, Иран, Түркия және Өзбекстанның миниатюра өнерін адамзаттың рухани мәдени мұрасының шедеврлерінің бірі деп жариялады.

Үндістан

Пала әулетінің қамқорлығымен Үндістанға буддалық пальма жапырақтарының қолжазбаларына сурет салу арқылы миниатюралық сурет салу енгізілді. Буддалық суреттелген пальма жапырақтарынан жасалған ең ерте сақталған қолжазбалардың бірі – Кембридж университеті кітапханасында сақталған 985 жылға жатқан Аштасахасрика Праджнапарамита. Паланың суреттелген қолжазбалары Бихар мен Бенгалияның буддалық орталықтарында дамыды. Паланың миниатюралық суреттері тек қана непал және тибет миниатюралық суреттеріне ғана емес, сонымен қатар индуизм мен джайнизмнің өздерінің миниатюралық сурет салу дәстүрлерін кейінгі кезеңдерде дамытуына да ықпал етті. Моғол суреті Моғол империясы кезінде (16-18 ғасырлар) дамыды және көбінесе кітап иллюстрациялары немесе альбомдарда сақталатын жеке туындылар түрінде миниатюралармен шектелді. Бұл өнер түрі 16 ғасырдың ортасында Мир Сәйід Әли мен Әбд әл-Самадтың Индияға әкелген парсы миниатюралық сурет салу дәстүрінен пайда болды. Ол тез арада Сафавидтік бастауларынан алшақтады; индус суретшілерінің ықпалымен түстер жарқырап, композициялар табиғирақ болды. Суреттердің тақырыбы көбінесе діни емес, негізінен әдебиет немесе тарих туындыларының иллюстрациялары, сарай мүшелерінің портреттері және табиғатты зерттеулерден тұрды. Өзінің қарыштамасында моғол сурет салу стилі парсы, еуропалық және хинди өнерінің тамаша үйлесімін білдірді. Мұсылмандық Декан сұлтандықтарында Персиядан тікелей ықпалмен, сондай-ақ индус сурет салуынан да миниатюралық сурет салу стильдері пайда болды. Декан сурет салу стилі моғол сурет салуынан еркін және әсем болды, бірақ сапасы мен натурализмі жағынан одан кем болды. 17 ғасырда моғолдар сұлтандықтарды жаулап алғаннан кейін суретшілер тарап кетті. Моғол стилінің нұсқасы Солтүстік Үндістандағы князьдық сарайларға, көбінесе индуистік сарайларға, әсіресе Раджпут сурет салуына тарады, онда бірнеше түрлі стильдер дамыды. Пахари сурет салуы Гималайдың етегіндегі көптеген шағын сарайларды қамтиды, ал Биканер стилі одан оңтүстіктен келді. 18 ғасырға қарай Раджпут сарайлары ең инновациялық үнді суреттерін жасады.

Осман империясы

Осман империясының дәстүрі парсы әсерімен басталды, ал парсы миниатюраларын сұлтандар ынтамен жинады. Біраз уақыттан кейін ерекше Осман стилі қалыптасты, онда оқиғаларға және империя тарихын жазуға көбірек мән берілді. Османдық безендіру (иллюминация) сарай қолжазбаларында да кеңінен қолданылды.

Армян тіліндегі суреттелген қолжазбалар

Армян миниатюрасы әртүрлі стильдерімен және мектептерімен ерекшеленеді. 405 жылы Месроп Маштоц армян әріптерін жасағанда, армян қолжазбалары жазыла бастады, ал білім берумен бірге армян жарық миниатюрасы да дамыды. Бізге әртүрлі ғасырлардан жеткен 25 мыңға жуық армян қолжазбасының көпшілігі миниатюралармен безендірілген. Армян жарықтандырылған қолжазбалары армян мәдениетін көрсетеді; олар оның рухани және мәдени құндылықтарын бейнелейді. Арменияның ең танымал миниатюрашысы – 13 ғасырда өмір сүрген Торос Рослин. Бұл өнер түрі Үлкен Арменияда, Кіші Арменияда және армян диаспорасында гүлденді. 6-шы және 7-ші ғасырлардағы жарықтандырылған қолжазбалардың өте аз бөліктері ғана сақталған. Ең көне толық сақталған қолжазба 9-шы ғасырға жатады.

Жалған өнімдер

Миниатюралар түрлі себептермен жасалады. Түрік шеберлері ғылыми жетістіктерді бейнелейтін ислам миниатюраларын сувенир ретінде жасайды, оларды көбінесе интернетте немесе ресми оқу материалдарында бейкүнә фотосуреттер ретінде кездестіруге болады. Ортағасырлық еуропалық миниатюралар да коллекционерлерді алдау мақсатымен түрлі адамдар жасаған, осы саладағы ең танымал жалғаншы – испандық жалғаншы.

Парсы тілі

Канби, Шила Р., Персиялық сурет, 1993, Британдық мұражай баспасы,
Титли, Нора М., Персиялық миниатюралық сурет және оның Түркия мен Үндістан өнеріне әсері, 1983, Техас университетінің баспасы,
Уэлч, Стюарт Кэри. "Royal Persian Manuscripts", Thames & Hudson, 1976 жыл.

19 ғасырдағы қайта өрлеу

Сандра Хиндман, Майкл Камилл, Нина Роу және Роуэн Уотсон, "Қолжазба безендіруі қазіргі заманда: қалпына келтіру және қайта құру", Эванстон: Солтүстік-батыс университеті, 2001. Томас Куманс және Ян Де Мейер (ред.), "ХІХ ғасырдағы ортағасырлық жарықтандырудың қайта жаңғыруы" (KADOC Artes, 9), University Press Leuven, 2007, 336 б.