Қола жылан мүсіні және оның мағынасы

Кіріспе

Торадағы мыс жылан

Киелі кітаптағы Патшалар кітабында (2 Патшалар 18:4; шамамен б.з.д. 550 жылы жазылған), Нехуштан (/n//@//'//h//U//S//t//@//n/; Nəḥuštān) – полюсте орналасқан мыс жыланның бейнесі. Бұл бейне Сандар кітабында сипатталған, онда Яхве Мұсаға оны тіктеуді бұйырды, оны көрген израильдіктер "отты жыландардың" шағуынан айығып, өлмеу үшін қорғалсын. Олар Яхве Өзіне және Мұсаға қарсы сөйлегендері үшін жазалау мақсатымен жіберген еді.

Патшалар кітабында айтылғандай, патша Хезекия иконаға қарсы реформа жүргізді, оның ішінде "Мұса жасаған мыс жыланды жойды; сол күндерге дейін Израиль балалары оған құрбан шалған, ал ол Нехуштан деп аталған".

Этимология

Бұл термин "жылан" немесе "мыс" деген сөзден шыққан есім, сондықтан ол " (Ұлы) жылан" немесе " (Ұлы) мыс" деген мағынаны білдіреді.

Басқа аудармалар

Киелі кітаптың "Англиздік стандартты нұсқасы" мен көптеген қазіргі ағылшын тіліндегі аудармалар жыланның "қоладан" жасалғанын көрсетеді, ал "Король Яковтың нұсқасы" мен басқа бірнеше нұсқаларда "мыс" деп айтылған. Патшалар кітабының 2-тарауы, 18:4 аятта "мыс" деп аударылған. "Дуа Реймс" 1899 жылғы басылымында "қола" деп көрсетілген. Эуджин Х. Петерсонның Киелі кітапты "The Message" (2002) деп аударған нұсқасында "жалынды мыс жылан" деп берілген.

Жылан бейнесі

Жыланға табынушылық Қанаанда қола дәуірінде кеңінен таралған: археологтар Қанаандағы Израильге дейінгі бірнеше қалада қола дәуіріне тән қабаттарда жыланға табынуға байланысты заттар тапты – Мегиддода екеу, Гезерде біреу, Хазордағы H аймағындағы ғибадатхананың Кодеш ХаКодашимінде (Қасиеттілердің киелі орны) біреу, ал Шехемде екеу. Құдайлық жылан бейнелері тек Қанаанда ғана емес, айналасындағы аймақтарда да кездеседі, соның ішінде Вавилонның ежелгі Есагила ғибадатханасында ғибадатхананың әрбір кіреберісінің жанына қоладан жасалған жыландардың жұбы орнатылған. Лоуэлл К. Хендидің пікірінше, Нехустан ғибадатханада жылан шаққанда емдеуші шағын құдайдың символы болған болуы мүмкін.

Жаңа Келісім

Жоханның Ізгі хабарында Иса, Адам Ұлының көтерілуі мен Мұсаның халықты емдеу үшін көтерген жыланды салыстырады. Иса былай дейді: "Мұса айдалада жыланды көтергендей, Адам Ұлы да көтерілуі керек". Чарльз Сперджон 1857 жылы "Қола жыланның сырлары" тақырыбында уағыз айтып, осы Жохан Ізгі хабарының осы бөлігін түсіндірді.

Мормон кітабы

Мормон кітабында осы оқиғаға екі пайғамбар сіңіп кіреді. Біріншісі – Лехи ұлы Нефи пайғамбардың жалпы сөздері, ал екіншісі – көп жылдар өткен соң Алма пайғамбардың айтқандары. Нефи халыққа Израиль ұлдарының көптегені қарапайымдық пен сенімді қажет ететіндіктен қырылғанын айтады, яғни: «Олардың атқаруға тиіс еңбегі – қарау еді; және жолдың қарапайымдылығы немесе оның жеңілдігі болғандықтан, көптеген адамдар құрып кетті». Алма кейінгі баяндамасында Антион халқына Израиль ұлдарының көптегені қола жыланға қарауға сенімдері жетпегендіктен өлгенін жеткізеді. Одан кейін ол қола жыланды Мәсіхтің символымен салыстырып, халықты Мәсіхке қарап рухани өмір сүруге шақырды.

Рабби әдебиеті

Талмудтағы жылан жалған сөйлеу және жамандау сияқты жамандықтарды білдіретіндіктен (Жаратылыс 3:4-5), Мидраш отты жыландардың азабын зұлым тілдің күнәлары үшін жаза ретінде қарастырады (Сандар 21:5). Құдай: «Зұлым тілімен алғаш рет қылмыс жасаған жылан, сондай қылмыс жасаған және жыланның мысалынан сабақ алмағандарды жазаласын!» деді. Олардың шағымдарының бірі – маннаға наразылық білдіру болды. Маннаны жеген адам қалаған дәміне ие болатын делінген (Шемот Рабба 25:3), ал жылан үшін барлық нәрсе шаңның дәмін татты, «Өмір бойы шаң жейсің» (Жаратылыс 3:14) деген сөздеріне сәйкес. Сондықтан, кез келген тағамды жек көретіндер, барлық нәрсенің бірдей дәмді болатын сол жаратылыс арқылы жазалансын (Тан., ред. Бубер, Хуккат, xlv. [337]; Мидраш Р. Сан. XIX. 22). Мишна «Жылан шаққан әркім жыланға қарап тірі қалады» деген сөздерді тура мағынада емес, символдық тұрғыдан түсіндіреді. Адамдар көктегі Құдайға үміт артулары керек, өйткені тірілтетін де, өлтіретін де жылан емес, Құдай (Мишна Р.Х. 3:8, Б. Талмуд Р.Х. 29а). Бірақ уақыт өте келе, адамдар осы символдық мағынаны ұмытып, жыланды емдік күштің ортасы деп санап, оған табынуға белі салды. Сондықтан Езекия оны жою қажет деп ойлады (2 Патшалар 18:4; сондай-ақ Береге қараңыз 10а). Генрих Эвальдты («Исраил халқының тарихы», III. 669, 5-ескерту) және басқаларды мазалаған «Езекия заманына дейін мыс жылан қайда болды?» деген сұрақ Талмуд ғалымдарын да толғандырды. Олар оған өте қарапайым жауап берді: Аса мен Жосафат жалған құдайларды жойғанда, мыс жыланды қасақана қалдырды, сонда Езекия оны сындырып, мақтауға лайық іс жасауы мүмкін болсын (Хуль. 6б).

Пікірлер айтылған шығу тегі

Ежелгі Келісімді зерттеуші Х.Х. Роули Нехустанның Езекия тұсында белгілі болғанымен, жойылған кезде Яхве символы саналғанына қарамастан, Яхве дәстүрінде тумағанын айтты. Роулидің пікірінше, Езекия патша жойған қола жылан – израильдіктерге дейінгі кезеңдегі жыланға табынудың қасиетті символы болған, оны израильдіктер Иерусалимді басып алғаннан кейін қабылдаған. В.В.Г. Бодиссин де қанаандық қола жыланды израильдіктердің Иерусалимге қоныстанғаннан кейін б.з.д. 850-750 жылдар аралығында қолданғанына сенеді. Египтолог Х.Р. Холл Роулидің Езекия жойған Нехустанның Яхвемен байланысы болмағанын қолдайды, бірақ Холл оны израильдіктердің ата-бабалары Мысырдан әкелген ежелгі жылан бейнесі деп санайды. Бұл теорияны египеттіктердің жылан бейнесін жылан шағуынан қорғану үшін қолдануының практикасымен түсіндіруге болады, бұл түрлі симпатиялық магияның бір түрі. Роули қола жыланның израильдіктер келгенге дейін Иерусалимде болғанын айтады, және Езекия патшалық құрғанға дейін Нехустан туралы ешқандай жазба жоқ, тек Сандар кітабындағы қола жылан туралы әңгіме ғана бар. Роули Нехустанды нағыз жәдігер ретінде әкелген болса, оның келгені немесе ауыстырылғаны туралы жазбалар болуы керек еді дейді. Ол Мұсаның қасиетті таяғының келуі де салтанатты процессиямен бірге көпшілік назарына ілігетін оқиға болар еді және жақсы құжатталған болар еді деп қосады. Оның пікірінше, қола жылан діни синкретизм арқылы Нехустанмен байланыстырылған, яғни қанаандық және израильдік наным-сенімдер мен әдет-ғұрыптардың біртіндеп бірігуі нәтижесінде. Ол екі діннің де символдары Израильдің қоныстануынан кейін саяси маневр ретінде киелі орынның немесе қоғамдық кеңістіктің ішінде қатар орнатылған болуы мүмкін деп болжайды. Еврейтіл және Ежелгі Келісімді зерттеуші Р.Х. Кеннетт қола жыланды Мұса жасаған, ал Шығарма сандықты қола жыланды сақтау үшін арнайы жасаған деп болжайды, бірақ сандықтың ішінде не бар екені туралы ешқандай жазба дерек жоқ. Кеннет Нехустанның шынымен Мұса заманына жататындығын, оны Шилодан Нобқа қашқан дін қызметкерлері сақтаған немесе филистиндер сандықты алып кеткен кезде оны бірге алып кеткенін де айтады. Алайда, бұл кеңінен қабылданбады, себебі жылан мен сандық арасында белгілі дәстүр немесе байланыс жоқ.

Old Testament scholar H. H. Rowley proposed that Nehushtan as it was known during Hezekiah’s reign had no origins in Yahweh tradition despite being regarded as a Yahweh symbol at the time of its destruction. Instead, Rowley theorized that the bronze serpent destroyed by King Hezekiah was a sacred pre Israelite symbol of serpent worship associated with a Canaanite god and was adapted by the Israelites following the occupation of Jerusalem. W. W. G. Baudissin was also of the belief that the Canaanite bronze serpent was adapted by the Israelites between 850 750 B. C. E following their settlement in Jerusalem. Egyptologist H. R. Hall supports the theory that the Nehushtan destroyed by Hezekiah was not associated with Yahweh, but Hall alternately suggests that it was an ancient serpent image carried from Egypt by the ancestors of the Israelites. This theory is supported by acknowledging the common Egyptian practice of using the image of a serpent as to defend themselves against snake bites, in a form of sympathetic magic. In his notion that the brazen serpent existed within Jerusalem prior to the arrival of the Israelites, Rowley argues that there is no record of Nehushtan prior to the reign of Hezekiah, aside from the Numbers 21 story of the bronze serpent. Rowley states that had Nehushtan been brought into Jerusalem at any time as a genuine relic, there would be documented record of its arrival or transfer. In his argument, Rowley also inserts that the arrival of Moses’ sacred rod would be a public spectacle with honorary procession which would be well documented. Instead, he proposes that the bronze serpent became associated with Nehushtan through process of religious syncretism, citing that the gradual fusion of Canaanite and Israelite beliefs and customs. He hypothesized that symbols representing both religions may have been erected side by side within a sanctuary or public space as a political maneuver following the Israelite settlement. Hebraist and Old Testament scholar R. H. Kennett hypothesized that the Brazen Serpent was made by Moses, and that the Ark was created specifically to contain the bronze serpent, despite no known written reference made to the contents of the Ark. Kennett also theorized that should Nehushtan truly date back to the time of Moses, that it was either maintained by priests after fleeing to Nob from Shiloh, or accompanied the Ark as it was carried off by the Philistines. This is not widely accepted, due to no known tradition or association between the Serpent and the Ark.

Өнер саласында

Иорданиядағы Небо тауында итальян суретшісі Джованни Фантони жасаған Қола жылан ескерткіші орналасқан. Сол сияқты, Сикстин капелласының төбесінде Микеланджело израильдіктердің жылан апатынан құтылуын қола жылан жасау арқылы бейнелеген сурет салған.