Кіріспе

Моральдың әлеуметтік-когнитивтік теориясы моральдық ойлаудың, басқа психоәлеуметтік факторлармен өзара әрекеттесуі арқылы, жеке адамның моральдық мінез-құлқына қалай бағынышты екенін түсіндіруге тырысады. Әлеуметтік-когнитивтік теория моральдық мінез-құлықтың қалыптасуына "интеракционисттік" көзқарас ұстанады. Жеке адамның жеке факторлары, мысалы, моральдық ойлау, мінез-құлыққа эмоционалдық реакциялар, жеке моральдық мінез-құлық және оның ортасындағы факторлар, барлығы бір-бірімен өзара әрекеттеседі және оларға әсер етеді. Әлеуметтік-когнитивтік теория, көп жағдайда, моральдық ойлаудың кезеңдік теорияларымен қайшы келеді. Әлеуметтік-когнитивтік теория адамның теориялық тұрғыдан жоғары деңгейде болған кезде, неліктен төменгі деңгейдегі моральдық ойлауды қолданатынын түсінуге ұмтылады. Дені сау әйелдермен салыстырғанда, күрделі балалық травмадан кейін посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТСР) бар әйелдер, тікелей дене зияны келтіретін жағдайларда утилитарлық әрекеттерді мақұлдауға көбірек бейім емес еді.

Бір-бірімен әрекеттесуші анықтамалар

Үш түрлі өзара әрекеттесетін ықпал көзі бар: "мінез-құлық, таным және басқа да жеке факторлар, сондай-ақ қоршаған орта факторлары". Моральдық мінез-құлықтың ойдың ықпалымен, өзін-өзі санкциялаумен, мінез-құлықпен және адамның қоғамдағы орнымен реттеледі деп саналады. Мінез-құлықтың өзі екі түрлі салдарға алып келуі мүмкін: "өзін-өзі бағалау реакциялары және әлеуметтік салдарлар", ал бұл екі салдар жеке адамның мінез-құлқына толықтыратын немесе қарсы әсер ете алады. Көбінесе, жеке адамның ұстанатын және әлеуметтік нормалар арасындағы үйлесімділікті арттыру үшін, адамдар өздерімен бірдей көзқарастарды бөлісетін адамдармен қарым-қатынас жасауға бейім. Мінез-құлықтың өзіне, әсіресе берік ішкі нормалардың болмауы жағдайында, сыртқы ықпалдар күшті әсер етеді. Мұндай жағдайда, адамдар "прагматикалық" стильді қабылдай алады, бұл оларға өздерінің мінез-құлқына айналасындағы жағдайға сәйкес келтіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, адамдардың жеке моральдық нормалары қоғамдық қысыммен қақтығысуы жиі кездеседі. Дегенмен, адамдар тіпті зиян келтіретін немесе зиянды мінез-құлыққа қатысқан жағдайда да, өз әрекеттерін әртүрлі моральдық негіздемелермен қорғауға қабілетті.